Ородьумаан кэпсээннэрэ
Ородьумаан  -    741
*Маҥнайгы уонна үйэлээх таптал*

Саас буолан алааһы араас көтөр саҥата толордо.Хаары бүрүнэн, иһийэн турбут тыа сэргэхсийбит.Күөллэр кытыылара ырбыыламмыт.Үрэхтэр аппа устун, өрүс диэки өрүһүспүттүү усталлар.Алаас суолун устун , маҥан нива массыына сыыйылыннаран кэлэн тохтоото.Массыынаттан кыыстаах уол түстүлэр.Иккиэн дьоллоохтук күлсэллэр.Кыыһа мааны бэйэлээх,эмиэ саас көтөн кэлбит кырасыабай көтөргө майгылыыр.Алаас тулатын астыммыттыы эргиччи көрдө.Күн диэки илиитин ууммахтыыр.Уола дойдутун кэрэ айылҕатын кыыска,киэн туттубуттуу кэпсиир.Ол кэмҥэ икки атыырдаах тыһы көҕөн,эргийэ көтөн кэлэн ыраас хаар уутугар түһэн кэбистилэр.Уол булчут хаана уһуктан,массыынатыттан саатын ылаары дьулуруйан эрдэҕинэ,кыыс илиититтэн тутан ылла.Сөмүйэтин чараас уоһугар даҕайда "тссс" диэт,уол кулгааҕар ботугураата."Чээн эрэйдээхтэри бука ытыма.Наһаа кырасыабайдар ди".
Уол төһө да кыһыйдар,тапталлааҕын көрдөһүүтүн толороругар тиийдэ.Кустар куттал суоһаабатын билбиттии,кыһаммакка уста сырыттылар.Күөх төбөлөөх атыыр көҕөн,олорон эрэн кынатынан сапсынан ууну ыһыахтанар.
Бу Ньургун уол бастакы тапталын соһуччу көрсөн дьоллоно сылдьар.Кинилэр оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан билсибиттэрэ.Улуустааҕы ырыа күрэҕэр билсибиттэрэ.Ньургун лыҥкынас чуор куоластаах Дайаананы, көрөөт даҕаны сөбүлээбитэ.Ньургун онно бастыҥ ырыаһыт аатын ылбыта.Барыларыттан санаатыгар сүөм үрдүү түспүтэ.Онто Дайаанатын кытта билсэригэр төһүү буолбута.Билсэн биир киэһэни бииргэ атаарбыттара.
Дьиэтээҕи төлөпүөнүнэн кэпсэтэллэрэ,сурук суруйсаллара.Ньургун Дайаана олорор нэһилиэгэр атынан баран көрсөрө.
Биирдэ Дайаананы кытта билсэ сатыыр нэһилиэгин уола ,ону билэн Ньургуҥҥа моһол оҥоро сатыыра.Атын үүнүн,ыҥыырын устан ылан босхо ыытан кэбиспитэ.Уол дьиэтигэр түүн сатыы тиийбитэ.Ата кэлэн оттоох кыбыыга кэлэн турарын аһаппыта.Сарсыныгар ыҥыырын ,үүнүн сүтэрбитин иһин аҕатыттан мөҕүллүбүтэ.Арыгылаабыт,атыылаабыт аатырбыта.
Биирдэ сатыы Дайаанатын көрсө баран истэҕинэ эмиэ били уол ,атын икки уолу кытта манаан туран кырбаабыттара.Охсуһа сатаабыта да, үс буолан охторон тэбиэлээбиттэрэ.Өйүн сүтэрэн сыттаҕына, массыыналаах дьон булан аҕалбыттара.Аҕыйах күн балыыһаҕа киирэн тахсыбыта.Ньургун Дайаанаҕа тапталын ханнык да моһол тохтотуо суохтааҕын курдук саныыра.Эмиэ таансылыы бараары уолаттары кучуйар сатыыра да ,ол нэһилиэк эдэр ыччатыттан саллан, ким да барсыан баҕарбата.
Биир үтүө субуота күн эмиэ Дайаанатын нэһилиэгэр тиийдэ.Лааппы кэннинэн ааһан истэҕинэ,өлүү түбэлтэлээх эмиэ били уолаттар бытыылка куолаҕыттан арыгы иһэ тураллар.
" Хайа доо бу киһи эмиэ кэллэ! "Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат"дииллэрэ кырдьык эбит ди - эмиэ түһээри ынан кэллилэр.
Онуоха биир ханнык эрэ киһи кэлэн, буойталаата.Киэһэ кулуупка Дайаанатын кытта таансыга бииргэ сырыттылар.Оннук Ньургун атын нэһилиэккэ ,уолаттартан да кырбанарын кэрэйбэккэ тапталлааҕар кэлэ турбута.
Өссө саас өрүс уҥуор муустаах ууну туораары ,ууга түһэн өлө сыспыта баара.

- Кыыс элбэх ди.Кырбана,кырбана онно тиийэр эрэйим эбит - Ньургун атаһа ,атынтан атын кыыска көһө сылдьар уол.Улахаҥҥа уурбаттыы,аанньа ахтыбаттыы этэр.

- Кэбис инньэ диэмэ.Таптыырым бэрт буоллаҕа ди - Ньургун доҕорун этиитин иһигэр киллэрбэтэ.

- Таптал туһугар өрүскэ муустаах ууну туоруо суохпун.Муус анныгар бардаххына даҕаны,түргэнник умнан атын уолга барыаҕа.

- Эс ама.Инник диэмэ.Мин Дайаанам оннук буолбатах.Сааска эн биир эмит кыыһы таптыыгын дуо?

- Барыларын таптыыбын һэ,һэ.

- Ол аата хайдах?

- Наадаҕын эрэ толунаары кыыска "таптыыбын"диэтиҥ да бүтэр буоллаҕа ди.Итэҕэтиилээхтик этиэххэ наада.

- Кээс доҕор.Ол аата таптал үһү дуо.Мин Дайаанабын санаан аанньа утуйбат да буоллум - уолаттар итинник кэпсэппиттэрэ.Биирэ кыыһы таптаан эрэйдэммит,иккиһэ таҕыл таарымтатыгар ылларбыт.

********

Ньургун армияҕа сулууспалыы барбыта.Дайаанатын кытта суруйсар этилэр.Онтон кэлин кыыстан сурук кэлбэт,уол суругар хоруйдаабат буолбута.
Кэнники Ньургуҥҥа маннык ис хоһоонноох сурук кэлбитэ."Дайаанаҕа уонна суруйума,кини атын уоллаах,сотору кэргэн тахсыаҕа"диэн ыыппыт этилэр.Онно Ньургун хараастыбыта да этэ.Дойдутугар кыыһа атын уолга барбытын билэн баран, биир нуучча уола антифриһы иһэн, өлбүтүн истибитин санаабыта.Араас санаа барыта киирбитэ.Хантараакка сулууспалыы ,хаалаары гыммытын дьоно буолумматахтара.
Икки сыл сулууспалаан дойдутугар эргиллибитэ.
Дьокуускай куоракка гусар курдук таҥаһын оҥостубут дембель уол сөмүлүөттэн түспүтэ.Куоракка үөрэнэр доҕотторо көрсө кэлбит этилэр.Ол күнү доҕотторунаан бэлиэтээн баран ,кыргыттар уопсайдарыгар барбыттара.Ньургун санаатыгар Дайаананы көрсөр санаалааҕа."Төһө да кэргэн тахсыбытын иһин,саатар харахпын сымнатыам"диэн уол ахтыбыта баһыйар.Ол күн Дайаананы көрсүбэтэҕэ.Саатар ханнык уопсайга,хоско олорорун билбэт этэ.
Дойдутугар барар күнүгэр арай уулуссаҕа, билэр куолаһа "Ньургуон!"диэн ыҥырбытыгар уол хайыһа биэрбитэ.Дайааната кэлэн иһэрэ.Уол үөрэн утары баран иһэн.Таптыыр кыыһа атын уоллааҕын билэн тохтуу биэрбитэ.Сиккиэр тыалга баттаҕа үрэллэн Дайааната оргууй хааман иһэрэ.Күлүм аллайан үөрэн иһэн, уол хомойбут дьүһүнүн көрөн мичээрэ сүппүтэ.

- Пивет хаһан кэллиҥ?

- Дорообо Дайаана.Бэҕэһээ кэлбитим.

- Эйигин салгыы сулууспалыы хаалар диэн баара ди - уол кэпсэтэр санаата суоҕун билэн кыыс,саараабыттыы турда.

- Хаалбатаҕым.Кэллим ди.Онтон эйигин кэргэн тахсыбыт диэн баара - уол кыыс ааһа барыахтыы туттубутугар,синэ - биир диэбиттии туруору ыйытарыгар тиийдэ.

- Туох буоллуҥ Ньургун?Ким инник диирий?

- Эн суругуҥ оннугар итинник харда кэлбитэ.

- Эн суруккар барытыгар харда ыыппытым ди.Кэлин суруйбат,бэйэҥ эппиэттээбэт буолбутуҥ- кыыс бөтөн ылла хараҕын уута бычалыс гынна.Тиэрэ хайыһаат сүүрэ быластаан хаама турда.Ньургун айаҕын аппытынан,илиитин ууммутунан туран хаалла.Чыпчылыйыах түгэнигэр араас санаалар элэҥнииллэр.
"Сырсан тиийэн тохтотуохха" " Баҕар ким эрэ мээнэ дьээбэрбитэ буолуо" " Бүгүн дойдулаатахпына уонна көрсөрбүт биллибэт"Ньургун кыыһы кэнниттэн эккирэттэ."Дайаанаа"диэн үөгүлээбитигэр ааһар дьоннор көрөллөр.Оптуобус тохтобулугар кыыһы ситэн эрдэҕинэ.Кыһыйыан иһин оптуобус кэлэн тохтоото.Кыыс кэннинээҕи аанынан киирэн эрдэҕинэ, өрүһүспүттүү сарылаан хаалла."Дайаана тохтоорууй,баҕар сыыһа өйдөспүппүт буолуо.Мин эйигиттэн сурук күүтэр этим,уонна суруйар этим"уол оптуобуска үтүрүһэр дьонтон тоҕо эрэ кыбыстыбакка,ыксаабычча үөгүлээтэ.
Дайаана тохтуох курдук гынан иһэн, дьон үтүрүйбүтүгэр киирэн хаалла.Уол саҥатын истибит дьон күлэн кыччыгынастылар.
Уол араҕан эрэр оптуобуһу көрөн турда.Кэлин түннүгүнэн Дайааната кэлэн көрөн турда.Илиитинэн сапсыйда.Ньургун кэнниттэн сүүрдэ.Бүдүрүйэн оҕунна.Атаҕын ыарыыланан умса туттан,олорбохтуу түһээт,тохтобул диэки барда.Уол санаатыгар аныгыс тохтобулга Дайааната түһүөҕэ уонна киниэхэ утары кэлиэҕэ диэн санаалаах .Аныгыс тохтобулга содьороҥноон тиийдэ.Суох санаабытын курдук тапталлааҕа түспэтэх.Уол ыскамыайкаҕа умса туттан олордо.
Арай ким эрэ сылаас илиитэ кэнниттэн,уол хараҕын саба тутта.Уол туох эрэ кэрэни сэрэйэн ,сүрэҕэ битиргэччи тэбиэлээтэ.Эргиллэн көрбүтэ Дайааната мичээрдээн турар.Уол саҥата суох кууһан ылла.
"Оо дьэ эдэрдэр"Дембель уол иэдэйэн кэлбит" "Ахтыстахтара ди" тохтобулга дьон саҥатын иһиттэллэр даҕаны тапталлаахтар кыһамматтар.Иккиэн харахтарын уутун сотустулар.
"Биллиннэр биһиги тапталбытын ,туох да диэтиннэр"дии саныыр Ньургун.

Ньургуннаах Дайаана тапталлара итинник бүдүрүйэ сылдьан баран,көнө суолга үктэнэн оннун булбута.Кинилэр бу күннэргэ уруу тэриниэхтээхтэр.Билигин бу Ньургун аҕатын массыынатынан, хатааһылыы сылдьаллар.Уол сүгүннэрэн аҕалбыт кыыһыгар,төрөөбүт дойдутун айылҕатын көрдөрөр.

**********

Ньургуннаах дьиэлэригэр кэскил тэринэр, кэрэ бэлиэ киэһэлэрэ буолаары турар.Киэркэтиллибит киэҥ саала хоско,үс эрээт уһун сандалы тардыллыбыт.Ас арааһа,эгэлгэтэ остуол хотойорунан бэлэмнэммит.Аан хоско эрдэ кэлбит ыалдьыттар, кэпсэтэ олороллор.Кыра дьиэлэрэ ,ол эбэтэр хочуолунайдара диэххэ син.Улахан дьиэни кытта күүлэлэрэ сыһыары оҥоһуллубут.Онно эмиэ ыалдьыттар киирэн сыгынньахтаннылар.
Сотору эҥин-араас өҥнөөх лиэнтэнэн,шардарынан киэркэтиллибит массыына кэлэн тохтоото.Массыынаттан Ньургун түһэн Дайаанатын сиэтэн түһэрдэ.Эдэрдэр маанылара диэн сүрдээх.Сүктэр кыыс сиргэ тиийиэхчэ ,хаар маҥан былааччыйата наскылдьыйан,көтөн кэлбит кыталыкка майгынныыр.Ыас хара көстүүмээх Ньургун уол, дьолломмут дьүһүннээх.Дайаана аттыгар дьүөгэ кыыс,Ньургун аттыгар доҕор уола бааллар.Уруу тэрээһинэ саҕаланар алгыс тылын, төрөппүттэрэ эттилэр.Кыра кулуһун оҕото уматан, сылгы сиэлин буруолаттылар.Арыылаах алаадьынан айах туттулар.Уохтаах кымыс иһэн,саха сиэрин тутуһан алҕаан бүтэн,ыалдьыттары уруу остуолугар ыҥырдылар.
Аһыылларын быыһыгар ыытааччы тамада,тыл эттэрэр.Эдэрдэргэ анаан баҕа санаа бастыҥа этилиннэ.Тамада остуол оонньуутун ыытта,бириис туттартаата.Аймах-билэ дьон туран тыл этэллэрин быыһыгар,уоллаах кыыһы уураһыннартыыллар.
Тамада аны кыыстаах уолга чугаһаан оонньуутун ыытта. Ньургун тапталлааҕын туһунан,кэргэн ылар кыыһын хайдах таптыырын этиэхтээх эбит."Күнүм-ыйым,тапталлааҕым,көмүһүм,чыычааҕым,сүрэҕим аҥара..."уол тапталга билинэр эгэлгэ тыллары эттэ.Дьон дохсун ытыс тыаһынан доҕуһуоллаата.
Ньургун итинник тыллары мээнэҕэ эппэтэҕэ.Дьиҥнээхтик таптыыр тыллары дьонтон кыбыстыбакка этиэн эттэ.Кини Дайаанатын таптаан кырбанарын да кэрэйбэтэҕэ.Муустаах уу анныгар да бара сыспыта.Армияҕа сылдьан таптыыр кыыһыттан маттым дии санаан,эҥин араас быстах санааҕа да ыллара сылдьыбыта да баара.Хата онто этэҥҥэ ааһан ,кэннигэр хаалбыта.
Дайаананы урут эккирэтээччи уол,Ньургуну кырбаттара сатаабыта.Армияҕа Ньургуҥҥа суругу кини ыыппыта.Уонна ийэтэ почтаҕа үлэлиир буолан,солбуйан тарҕаппыта аатыран ,хайаларыгар да тиксэрбэтэҕэ.

**************

Дьыл - хонук ахсым сүүрүктүү устан ааһар.Нургуннаах Дайаана биэс оҕоломмуттарыттан бары улаатан,икки уоллара уонна биир к
Ответов 2 Написать ответ
  • Ородьумаан
    6 августа  

    Родион Данилов - Ородьумаан.

    СҮҮНЭ СЫЛГЫ.

    Былыр ыраахтааҕы саҕана,Өлүөхүмэ улууһугар,биир атыыһыт Маарыйа диэн баай дьахтар олорон ааспыта.Өлүөнэ өрүһү таҥнары устан ааһар борокуоттартан ,эти, арыыны туттаран мэнэйдэһэрэ,эргинэрэ.Бодойбоҕо тиийэн түүлээх туттаран,көмүскэ эргитэрэ.Булчуттары наймылаһан бултатара.Саха дьахтарыгар сытыы-хотуу,хоһуун киһи этэ.
    Маарыйа хантан ылбыта,аҕалбыта биллибэт биир аарыма биэлээх этэ.Бука соҕурууттан аҕалан үөскэппитэ эбитэ ду.Ол биэттэн биир ыас хара дьүһүннээх кулун төрөөбүтэ.Кулунчук аҕыйах ыйыгар,бэлиэр иккилээх тый саҕа буола улааппыта.Үс сааһын туоларыгар,орто уҥуохтаах киһи эҥил баһа ,өрөҕөтүнэн сылдьара.
    Эҥин араас сылгыһыттар айааһыы сатаабыттара да,кыайан тутан үүннээн миинньибэтэхтэрэ.Сапсыйан баран төптөрү бараллара.Арай биир иитиэх хамначчыт уолчааҥҥа ,кулун эрдэҕиттэн билэр буолан ,хаҥыл соноҕос туран биэрэрэ.Уол үүн кэтэрдээт төбөтүгэр олорсоро,онтон көтөхтө да арҕаһыгар хатаастара.
    Уол соноҕоһу Харас диэн ааттыыра.
    Харас өссө улаатан, төлөһүйэн,хаҥыл атыыр ааттааҕа буолбута.Хойуу уһун сиэллээҕэ.Будьурҕай уһун кутуруктааҕа.Хамначчыт уол аата Марҕачча.Атыыһыт Маарыйаҕа иитиэх оҕо буолбута.Дьоно элбэх оҕолоох,дьадаҥы ыал атын нэһилиэккэ олороллор.Маарыйа ырааҕынан да буоллар эдьиийэ эбит.
    Марҕачча биирдэ ынахтарын сылгылыы сылдьан,Хараһы көрдө.Үөр сылгылар аттыларыгар, аһыы сылдьар. Эмискэ үөр атыыра,саалын окуруччу туттубутунан ,Хараска сүүрэн кэллэ.Иккиэн хаһыҥыраабытынан,утарыта күрдьүөттэһэллэр.Сүүһүнэн үөрдээх атыыр,Хараска холоотоххо аҥарынан эрэ сылдьар.Кулун курдук көстөр.
    Иккиэн сэргэ өрө тураат,туйахтарынан
    табыйыстылар.Харас солуур саҕа туйаҕынан төбөҕө таппытыгар,атыыр эһиллэн баран түстэ.Умса бүдүрүйбүтүнэн турда.Баһын буккуйар.Уонна эмиэ кулгааҕын ньылаппытынан ,ытыраары сүүрэн кэллэ.Харас эргиллэ биэрээт икки атаҕынан тэбиэлээтэ.Бүтэй тыас күп,күп кынар,быыл бурҕайар.Ойоҕос тостор тыаһы даҕатан атыыр,күөлэһийдэ.Тыынын ыла сатыыр.Харас ньылайбытынан сүүрэн кэлэн истэҕинэ,Марҕачча иһиирэн буойда.Уолу көрөн тохтоото,онуоха Марҕачча ат сиэлин имэрийдэ.Холун таптайда.
    Харас дьэ итинник ,атыыртан үөрүн былдьаан,сүүсчэкэ биэлэннэ.
    Кэнники Марҕаччалаах бэйэлэрин, биэлэрин аҕалтаан эмиэ холбообуттара.

    Күһүн бастакы хаар түһүүтэ,Харас үөрүгэр бөрөлөр түстүлэр.Биэс аһыҥастаах сүүрэн иһэр сылгылары,күөйэ көтө сатыыллар.Кытыттары бултаһаллар.Харас сүүрэн кэллэҕинэ,куота көтөллөр.Биир күчүмэҕэй түбэлтэҕэ,түбэһиннэрэн харас ,баһылык бөрөнү арҕаһыттан ытыран ,өрө баһан таһаарда.иннинээҕи туйаҕынан эҥил баска табыйда.Биир бөрө такымыгар, түспүтүн тэппитэ эһиллэн баран түстэ.Сыҥааҕа тостон ,тылын туора ытарда.Баһылык бөрөнү хаарга батары киириэр дылы ,туйаҕынан биликтээтэ.Атын бөрөлөр,саллыбыттыы дьаадьыйан биэрдилэр.Үөр биэлэр муҥ кыраайдарынан,хаары өрүкүтэн сүүрэн тибилийэ турдулар.Харас кэннилэриттэн сиэлэн тамаһыйда.Аарыма лөкөйдөөҕөр улахан сылгыттан,бөрөлөр чаҕыйан салгыы эккирэппэтилэр.Хаан сытын ылан,хантаарыҥнастылар.Баһылык бөрө нэһиилэ тыынан көппөҥнүү сытарын,тырыта-хайыта тыытан сиэн киирэн бардылар.

    Марҕачча ыһыах кэмигэр Хараһы тутан,баайан сүүрдэр.Билиҥҥитэ түөрт түөрэм,атахтааҕы Харас иннигэр түһэрэ илик.Сүүнэ сылгыны көрөөрү,сүүрдэн маһыйаары араас нэһилиэктэн, дьон бөҕө ыһыахха кэлэр.Атыыһыт Маарыйа суон сураҕа,алаас аайы айаатаан тарҕаата.Кини иитэр аарыма атыыр сылгытын улуус барыта билбит.Биирдэ Харас киһи илиитинэн нэһиилэ кууһар,суоннаах кутуругар туох эрэ сөрөнөн иилистэн, сылдьарын көрбүттэр.Маарыйаҕа тыллаабыттарыгар, Марҕачча уол биир сылгыһыттыын барбыттар.Уол атын иһиирэн ылан көрбүтэ,арай биир өлбүт бөрө,кутуругар сөрөнөн иилистэн сылдьар эбит.Дэлби уҥуоҕа тостурута тэбиллэн,кутуругар эриллибитинэн сылдьар.Кутуругун төрдүттэн ытырбыта,ытыстыбытын сүгэнэн эттээн нэһиилэ араардылар.Кырдьаҕас сылгыһыт көрбөтөҕүн көрөн ,сөрү диэн сөхпүт,бэри диэн бэркиһээбит.Дьоҥҥо кэпсээбиттэрин,сорох дьон итэҕэйбэтэхтэрэ.

    Бүгүн ыһыахха ат сүүрүүтэ саҕаланна.
    Уонча буолан сүүрдээри тураллар.Биир барыларыттан ат аҥарынан улахан ,сылгы багдайан көстөр.Бу Харас.Марҕачча уол сүүрдээри хамаанданы күүтэр.Атын аттар түһээри ,уоҕурҕаан тэлэкэчийэллэр.Харас улахан сылгы сиэринэн ,хойут уоҕун ылар.
    «Чээ!»диэн хамаанда кэннэ, аттар түстүлэр.Харас үгэһинэн бүтэһик хаалла.Уол сирэйигэр,туйах иһэхтэрэ кэлэн түһэллэр.
    Харас үгэһинэн бастакы атаҕар,кэннигэр хааларын билэн,буоланнар атын сүүрдээччилэр,дьарыктааччылар күөйдэрэр санаалаахтар.Харас уһун тыыннаах буолан,биэтэккэ мэлдьи бастакы кэлэр.
    Марҕачча иннигэр аттар кутуруктара сыыйыллан көстөр.Харас үгэһинэн дьэ уоҕун ылан барда.Уол аты соруйбат,таһыйбат даҕаны.Өйдөөх ата бэйэтэ билэр.Атыгар эрэнэр,ат иһэхтэриттэн ,хаптайан атын хойуу сиэлигэр кирийэр.Биир аты ойоҕолоон ааһалларыгар ,сүүрдээччи кэннин хайыһан күөйдэрдэ.Харас кэлбит уоҕар,инники иһэр аты күөнүнэн өттүккэ кэтилиннэ.Инники ат торбостуу күөлэһийэн бурҕайда.
    Икки бастакы иһэр аты эмиэ,ситэн тибилиннэрэн кэллилэр.Иккиэн сүбэлэспиттии кыптыыйдыы күөйдэрдилэр.Харас ортолорунан көҥү көтөн таҕыста.Аттар икки аҥы адаарыйдылар.Сүүрдээччилэр атахтара эрэ,күөрэс кыннылар.Марҕачча эмиэ охто сыста.Нэһиилэ атын сиэлиттэн хапсан хаалла.
    Аттары ырааҕынан хааллартаан,бастакы кэллилэр.Сорох дьон «аттары соруйан түҥнэри көттө»диэн баайсан мөккүөр тартылар.Кэлин сүүрдээччилэр бэйэлэрэ,күөйдэрбиттэрин быһааран,син кыайыыны биэрдилэр.

    *****

    Марҕачча биир улахан, сис баай оҕонньор өлбүтүн иһиттэ.Сураҕа «баайбын барытын дьоҥҥо үллэрээриҥ»диэн кэриэһин эппит үһү.
    Уол тиийбитэ нэһилиэк дьоно бөҕө мустубут.Марҕачча туох эмит таҥаска, баҕар тиксээйэбин ду диэн кэлээхтээтэ.Биир эмит ырбаахы таҥаһын биэрдэхтэринэ,ол да киниэхэ улахан.
    Баай оҕонньор эмээхсинэ, аҕыйах сыллаахха өлбүт эбит.Мутугунан быраҕар ,муҥур үйэлэригэр кинилэргэ оҕо уруу үөскээбэтэх.Кэннигэр хаалар нэһилиэнньигэ суох буолан ,оҕонньор баайын дьоҥҥо биэрэр санааҕа киирдэҕэ.
    Аны туран оҕонньор баайын ,дьиктитик үллэрэр буолбуттар.Нэһилиэк кинээһэ дьаһалымсыйар.Оҕонньору тиһэх суолугар атаарар күннэригэр.Дьиэтиттэн киһи уҥуоҕар дылы,баайын суолга ууран иһиэхтээхтэр эбит.Бу хаһан да буолбатах дьикти быһыыны,баайдар сүөргүлүү санаабыттар.Бука барытын бэйэлэригэр иҥэриэхтэрин баҕардахтара.Оннук да буолуохтааҕын сэрэйэн,оҕонньор «аттаныан»иннигэр,биир улуу ойууну ыҥыттаран кэрэһит оҥорбут.Бука онтон дьаарханан,тустаах киһи этиитинэн оҥордохторо.
    Бастаан араҕалларыгар ,сүөһүнү сылгыны,көмүс харчыны биллэн турар бас - көс дьон ылбыттар.Онтон уҥуохха чугаһыылларыгар,кулуну ,тамыйаҕы ,алтан болуусканы,иһити хомуоһу дьадаҥы дьон ылбыттар.Марҕачча биир олус үчүгэй оҥоһуулаах ыҥыырга тигистэ.Бэртээхэй диэн ат өрүү кымньыыта, ыҥыырга иилиллэ сылдьар эбит.Оҕонньору харайан,тиһэх остуолугар олордохторуна,биир холуочуйбут чаҕар киһи «оҕонньор уурумньу билииккэ көмүстээх буолуохтаах этэ»диэн чап кыннарда.Ону истээт дьон тыымматтыы иһийдилэр.Кулуба көхсүн этитээт сөбүлээбэтэхтии,эппит киһини кынчарыйда.«Бар өссө испиирдэ,уулаан аҕалыҥ эрэ»-кэпсэтиини атыҥҥа иэҕэн сөҥөдүйдэ.

    Ити кэннэ ким эрэ,тугу эрэ көрдүү,хаһа сылдьан оһолго түбэһэн суорума суолламмыт сураҕа иһиллибитэ.Кистэммит көмүс үчүгэйгэ көстүбэт.Син биир саҥаран,алҕаан баран кистииллэр.

    Харас биир алааска,үөрүн мэччитэ аҕалла.Ону көрөн биир тыатааҕы үөмэн иһэр.Барыларыттан кэбиһиилээх от курдук үрдээн,томтоллон көстөр атыырдарын талан үөмэр.Харас сыт ылан кулгааҕын чөрбөҥнөттө.Таныытын тартаҥнатан хаһыҥыраата.Сэрэтии биэрэн кистээн дьырылатта.Тыатааҕы « чугаһаатым сөп буолуо»диэбиттии атыырга сүүрэн көөһөлдьүйдэ.Үөр сылгылар кутуруктарын хороппутунан тамаһыйа сиэлэ турдулар,бөтөрөҥ түстүлэр.Харас куотуохтааҕар,эһэҕэ утары тэбиннэ.Хаһан да манныгы көрсүбэтэх тыатааҕы, утары сүүрэн кэлбит атыыры,өрө ыстанаат моонньугар хатана түстэ.Баппаҕайынан сырбаталаата,дэгиэ тыҥырахтар хойуу сиэлгэ хатаннылар.Моонньун хадьырыйаары гыммыта айаҕа сиэлгэ бөттө,ардай аһыылара илиһиннилэр.Өйдөөх сылгы эһэҕэ моонньун хатаннарбытынан,тэбинэн кэлэн чоройон турар мутуктардаах,аарыма харыйаҕа күөнүнэн саалынна.Эһэ хатан часкыыра,тыаны аймаата.Сиһэ тостон сыылаҥхайдаата.Харас өрө тура,тура туйаҕынан табыйда.Тыатааҕы үрүҥ күнэ өлбөөдүйэн,сиэх- аһыах санаата уостан.Тыын былдьаһан иэһэр,сыгынах быыһыгар үнүөхтээтэ.Харас кынталдьыйа сиэлэн,үөрүн сырсан тамаһыйда.

    Харас үөрүттэн биир да иринньэх кулун энчирээбэтэҕэ.Дьон кинини көрөн таптыыр,хайгыыр буолбуттара.Биэлэрин Маарыйаттан көрдөһөн кини үөрүгэр,биэрэ сатыыллара.

    БҮТТЭ.

    28.06.16.

    0
  • Ородьумаан
    8 августа  

    *Үүтээн умайар*

    Умайар уот куйаас күн турар. Ардах түспэтэҕэ ыраатан ,от куура хатан сорох сиринэн, охсоот даҕаны кэбиһиэххэ син курдук. Мэктиэтигэр сайыннары талах сэбирдэҕэ саһарбыт. Аһыҥалар от быыһынан ыстаҥкалыыллара ,үөһэттэн тобурах түһэн, төттөрү тэйэрин санатар. Көрөргө оннук элбээбиттэр.
    Сир курааннаан тураҥнаабытыгар эбии, улахан уот туран тыа күүдэпчилэнэ умайар. Ыыс быдан буруо, киһи хараҕын аһытар. Дьиэ иһигэр тиийэ киирэр. Күн өһөн, куоска хараҕыныы кылайан көстөр. Түмэрэй отун үлэтин быраҕан туран ,баһаар үүтээнигэр кэлиэ диэн, санаатыгар ону өрүһүйээри баран иһэр. Ата сүрэҕэлдьээбиттии нэһиилэ хаамар. Түмэрэй чыпчаххай тоһутан, ылаары талахха чугаһаары гыннаҕына, ата ону билбэт бэйэлээх буолуо дуо. Туох да иһин чугаһаабат. Иччитэ кыйаханан, атын тэһиинин күүскэ тардыалыыр. Атаҕыгар кэтэн иһэр иҥэһэтинэн ойоҕоско кыпчыйар. Үүнүн уостугана айаҕын аһытан ,ат иннин диэки үнүөхтээн сиэлэ ыһыллаҥнаан иһэн ,эмиэ бытаарда.
    " Көлөөк даҕаны сылгы ,нэс да сордоох!" - Түмэрэй саҥа таһааран үөҕүстэ. Ойон түһэн ,атын сиэтэн чыпчаххай быстаары чугаһаата. Ата чугаһаамаары төбөтүн буккуйар. Иччитэ чыпчаххай ылан олорсубутугар ,дьэ ыллама киирэн мэктиэтигэр ойоҕоһунан хааман үҥкүүлээмэхтээн ылла. Чыпчаххай тыаһа " кууш!" гынан ат самыытыгар " ыалдьыттаата ". Ат ыарыыланан кутуругун эрийэр. Бугуһуйан ойуурунан ыллыгыттан туора салайан ,харыйалар быыстарынан киирэн хаалан ,хаһаайынын сирэйин мас лабаата сирэйин ньуххайдаата. Ыккый ойуур быыһыгар киирэн хаалбытын, Түмэрэй суолга сиэтэн таһаарда. Кыйаханан хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Атын сирэйин чыпчаххайынан таһыйда. Иккиэн тэҥ сирэй буолан ,салгыы айаннаатылар.
    Үрэх хаспыт хара сыырын кытыытынан айаннаан иһэн истибитэ, аллара көҥүскэ уу тыаһа өрө барылыы түстэ. Түмэрэй көрбүтэ муоһа суох тыһы тайах эбит. Атыттан ыстанан түһэн, төргүүлэнэн испит харабыынын ,сулбу таһыйан ылла. Тайах чолос гынан киһи баарын көрдө. Тонолуппакка одуулаан туран ,баран тугу эрэ кэтэспиттии кэннин көрбөхтүүр. Түмэрэй харабыынын маска аҥаабыллаан, чугас турар тайаҕы ,муос чабырҕайга табыахтыы кыҥаата. Долгуйан сүрэҕэ битиргэччи тэбэрэ , кулгааҕар иһиллэр. Элбээрэгин төлө тардан эрдэҕинэ ,ойуур быыһыттан тайах ыҥаата үнүөхтээн таҕыста. Түмэрэй ытыан билбэккэ мунааран турда. Өйдөөн көрбүтэ тайах оҕото, түүтэ умайан кэриэрбит. Ыарыыланан нэһиилэ үнүөхтүүрдүү хаамар. Ийэтэ оҕото чугаһаабытыгар, булчут диэки ыйытардыы көрөн турда. Түмэрэй саатын түһэрдэ. Атын миинэн салгыы айаннаата.
    Үүтээнигэр чугаһаан истэҕин аайы, буруота сүрдэннэ. Халлааҥҥа харбаһар үрдүк тииттэр, харыйалар хоруоран - соҥуоран тураахтыыллар. Түмэрэй ханна эрэ ,оҕо ытыыр саҥатын курдугу иһиттэ. Барбахтыы түһээт умайбыт куобахтар, өлүктэрин көрдө.
    Амырыын көстүү.
    Түмэрэй үүтээнигэр тиийбитэ, умайан күүдэпчилэнэ турар. Арыый даҕаны тыа саҕатыттан, тэйиччи туттубута буоллар баҕар өрүһүйүө эбит.
    Күүстээх уот тыанан ааһарыгар хабыллан, умайан кытыастар.

    Эбиитин тыал күүһүрэн баһаары күөдьүттэ. Түмэрэй үүтээнин өрүһүйүөҕүнээҕэр, бэйэтэ алааһы иилии эргийэн эрэр баһаартан нэһиилэ таҕыста.
    "Бу үлүгэр баһаары ким да көрбөтө буолуо дуо?Бөртөлүөт да тыаһа иһиллибэт" .Түмэрэй сөҕө санаата.
    Буруоҕа тумнаста сыһан ,суолун сүтэрэ сырытта. Ата кини да буоллар ыллама киирбит. Төттөрү барарын билэн ,айаҕын таттара сылдьар.
    Эмискэ ата туохтан эрэ сиргэнэнэн, туора ыстанна. Түмэрэй эһиллэн иһэн ,атаҕа иҥэһэтиттэн иҥнэн хаалла. Соһуллубутунан атын тэһиинин тута сылдьар. Ат бугуһуйан барбахтыы түһээт, төбөтө туора тардыста сылдьар буолан тохтоото.
    Хата сымнаҕас муохха түспүт буолан, туоҕун да эчэппэтэх. Атаҕа нүөлүйэн ыалдьыбытын аһарынна. Ата кулгааҕын чөрөҥөлөтөр, хаһыҥырыыр. Түмэрэй атын миинньибэккэ , туохтан сиргэнэрин көрөөрү чугаһаан истэ. Ата кэннинэн чинэрийэрин иһин. Маска баайан эрдэ. Харабыынын туппутунан, бөлкөй бэрдьигинэлэр устун хааман истэ. Эмискэ тыатааҕы олороругар, ыы муннунан кэтиллэ түстэ.
    Балайда иккиэн утарыта көрсөн турдулар. Түмэрэй саатынан кыҥаан туран көрбүтэ ,эһэ түүтэ умайан сиикэй этэ көстөр этэ. Өрүһүттүбэт буолбут кыылы кыҥаан туран ,саатын оргууй түһэрдэ. Эһэ харахтарыттан ,сырдык дьэҥкир таммах мөлбөрүс гынна. Сэниэтэ эстэн нукаай курдук буолбут.

    Түмэрэй маннык көстүүттэн ыар санааҕа ылларда. Хараҕар умайбыт тайах ыҥаата, хоруорбут куобахтар. Өлөн эрэр эһэ ыар ынчыга. Үүтээнэ умайан күүдэпчилэнэн, хара буруо халлаан диэки харбаспыта.

    Иэгэйэр икки атахтаах тугу оҥорон эрэрбит эбитэ буолла. Олохпут хайдах буолан иһээхтиир.
    Оҕолорбутугар, сиэннэрбитигэр туох хаалаахтыыр? Баһаар буолар этэ даҕаны маннык өр турбутун, дьон кыһаммат буолбутун истэ илик.


    *Ородьумаан*


    07.08.2019

    0
Ответ на тему: Ородьумаан кэпсээннэрэ
Введите код с картинки*:  Кликните на картинку, чтобы обновить код
grinning face grinning face with smiling eyes face with tears of joy smiling face with open mouth smiling face with open mouth and smiling eyes smiling face with open mouth and cold sweat smiling face with open mouth and tightly-closed eyes smiling face with halo smiling face with horns winking face smiling face with smiling eyes face savouring delicious food relieved face smiling face with heart-shaped eyes smiling face with sunglasses smirking face neutral face expressionless face unamused face face with cold sweat pensive face confused face confounded face kissing face face throwing a kiss kissing face with smiling eyes kissing face with closed eyes face with stuck-out tongue face with stuck-out tongue and winking eye face with stuck-out tongue and tightly-closed eyes disappointed face angry face pouting face crying face persevering face face with look of triumph disappointed but relieved face frowning face with open mouth anguished face fearful face weary face sleepy face tired face grimacing face loudly crying face face with open mouth face with open mouth and cold sweat face screaming in fear astonished face flushed face sleeping face dizzy face face without mouth face with medical mask face with no good gesture face with ok gesture person bowing deeply person with folded hands raised fist raised hand victory hand white up pointing index fisted hand sign waving hand sign ok hand sign thumbs up sign thumbs down sign clapping hands sign open hands sign flexed biceps
  
Обратная связь
Предложения и замечания