6 месяцев на форуме Автор 4 уровня Топ пользователь Все
Награды
6 месяцев на форуме
6 месяцев на форуме
Автор 4 уровня
Автор 4 уровня
Топ пользователь
Топ пользователь
1000 просмотров
1000 просмотров
Албыҥҥа кииримиэххэ.
  620
Албыҥҥа кииримиэххэ
Перейти к навигации
Перейти к поиску

Кэлин кэмҥэ эдэрдэр буруйу оҥоруулара элбээтэ диэни бары билинэр буоллулар. Онно барытыгар төрөппүттэр кими барытын, атыттары, бэйэлэрин эрэ буолбакка, буруйдуу сатааһыннара олохсуйан сылдьар. Ол курдук төрөппүт оҕото буруйу-сэмэни оҥордоҕуна детсады, оскуоланы буруйдуура хаалан хаалбат.

Эдэрдэр буруйу-сэмэни оҥороллоро элбээһинэ төрөппүттэр оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун киһи быһыылаах буолууга ииппэттэриттэн ордук улахан тутулуктааҕын биһиги быһаарабыт. Ону тэҥэ улаатан истэҕинэ, аан бастаан аҕыйах ахсааннаах куһаҕан быһыылары урутаан билэн, олору оҥорбот буоларыгар, туттунарыгар төрөппүттэрэ үөрэппэтэхтэриттэн, бу куһаҕан быһыылары үчүгэйдэртэн арааран билбэттэриттэн, аны олору оҥорон кэбиһэллэрэ аһара баран эрэр.

Оҕо өйө-санаата сайдан, үүнэн үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран, туһалааҕы оҥорор буола үөрэниэр, киһи буолууну баһылыар диэри тэптэрэн, киһиргэтэн биэрии ордук улахан куһаҕаны оҥорорун билиэ этибит. Ол курдук оҕо өйүн-санаатын икки өрүтэ; үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥоруута тэҥҥэ сайдан иһэринэн хайалара оҥорорго эрэйэ суоҕун булан, чэпчэкитин, бэйэтигэр туһалааҕын аан бастаан оҥорор кыахтанар. Манна куһаҕан быһыылар оҥорорго ордук дөбөҥнөрүнэн, судургуларынан, боростуойдарынан олору урутаан оҥоро үөрэнэн хаалыан сөп. Ол иһин улаатан иһэр оҕо куһаҕан быһыылары аан бастаан арааран билэрэ, олору оҥорбот буола үөрэнэрэ эрэйиллэр.

Перестройка уларыта тутуутун кэнниттэн эдэрдэр буруйу, куһаҕан быһыыны оҥоруулара элбээһинигэр “айыы үөрэҕэ” диэн сыыһа, сымыйа үөрэх улахан буруйдаах. Биһиги сахалыы өйү-санааны үөрэтиибит түмүгэ итинник быһаарыыны оҥорор кыаҕы биэрэр.

Төрөппүттэр биир эмэ оҕолорун кыра эрдэҕиттэн киһилии быһыыга үөрэппэккэ, “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этэн үөрэттэхтэринэ, улааттаҕына ону-маны, буолары-буолбаты оҥоро, саҥаны айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатаан сыыһа-халты, аһара туттунарыттан куһаҕан быһыыны элбэтиэн, өссө аһара бардаҕына бэйэтэ буруйга-сэмэҕэ тиксиэн сөп.

Салгын кут өйө-санаата аһара түргэнник сайдан иһиитин буор кут ситэн ылыммакка, эккэ-сииҥҥэ иҥэрбэккэ хаалан хаалар кыаҕа аныгы кэмҥэ улаатта. Ол аата өй-санаа, салгын кут аһара сайдыыта дьоҥҥо туһата аҕыйах, эт-сиин үөрүйэх буолуута өй-санаа сайдыытын кыайан сиппэтиттэн, хаалан хаалар кутталланар.

Оҕо өйө-санаата сайдан иһиитэ элбэх айыыны оҥорон иһэригэр, үөрэҕи-билиини иҥэринэригэр тириэрдэр. Оҕо өйүгэр-санаатыгар үөрэҕи ылыныыта эмиэ саҥаны билиитэ, арыйыыта, айыыны оҥоруута буолан ийэ кутун быһалыы үөскэтэр.

Өй-санаа мэйиигэ үөскүүр. Мэйии соҕотох эрэ. Киһи биир мэйиитинэн толкуйдаан, ырытан, быһааран туох эмэ дьыаланы, быһыыны оҥорор. Киһи бу оҥорбут быһыытын атын дьон туох дии саныылларыттан үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн сыаналанан икки аҥы арахсар. Ол аата оҕо бэйэтэ улаатан иһэн үчүгэйи уонна куһаҕаны аан маҥнай араарбат, хайата бэйэтигэр ордук туһалааҕын, оҥорорго чэпчэкитин урутаан оҥорорго үөрэнэн хаалыан сөп. Үчүгэйи уонна куһаҕаны таба араарыыга атын дьон этиилэрин, көрдөрөн биэриилэрин биллэҕинэ эрэ, таба арааран туһанарга үөрэнэрин төрөппүттэр билэн оҕолорун бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитиэ, үөрэтиэ этилэр.

Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран үөрэтиини сахалар “Үрүҥү, хараны араарыы” диэн этэллэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэт, олоҕор таба туһаммат киһини “Үрүҥү, хараны араарбат” диэн өйө-санаата ситэ тиийбэтин, сайдыбатаҕын биллэрэллэр. Үчүгэйи уонна куһаҕаны тус-туспа арааран таба туһаныы киһи буолууну баһылааһыҥҥа тириэрдэр уонна өйүн-санаатын сайыннаран атын дьон албыннарыгар, араас этиилэригэр киирэн биэрбэтин хааччыйар. Ол аата бэйэтэ билэр үчүгэйин тутуһан олоҕун олорор кыахтанар.

Дьон үгүстэрэ үчүгэй, туһалаах быһыы диэтэхтэринэ, бу быһыы үчүгэй диэн быһаарыллар, ылыныллар, үгүстэр үтүктэ сатыыллар. Үчүгэй быһыылары элбэхтик оҥорору бары кэриэтэ сөбүлүүллэр эрээри, үгүс өттө бэйэлэригэр үчүгэйи оҥоруу буолан тахсарын арааран билиэ этибит. “Киһи ырбаахыта бэйэтиттэн чугас” диэн этии хаһан да уларыйбат.

Дьон киһи оҥорбут быһыытын сөбүлээбэтэхтэринэ, сөп диэбэтэхтэринэ, бу быһыы куһаҕан, сөбө суох быһыыга кубулуйар. Маннык куһаҕан быһыылары киһи оҥорорун дьон тохтото, хааччахтыы сатыыллар. Ол курдук арыгыны аһара иһэр куһаҕан, онтон кыратык, кээмэйин билэн истэххэ туһалааҕа биллэр.

Хайдах мин “үчүгэй киһи” туох эмэ куһаҕаннаах буолуохпунуй? – диэн бэрдимсийэр, улуутумсуйар санааттан өйү-санааны икки аҥы араарыыны бэйэлэрин “үчүгэй” эрэ курдук сананааччылар, үксүгэр салайааччылар оҥороллор. Улахан салайааччылар, мусульманскай, православнай таҥара үлэһиттэрэ былыргы кэмнэргэ мин эрэ үчүгэйбин, үчүгэйи эрэ оҥоробун диэн санааларыттан улахан таҥара үөрэхтэригэр өй-санаа эмиэ икки аҥы арахсан тус-туспа тылларынан ааттаныыларын үөскэппиттэр уонна олоххо киллэрбиттэр.

Холобурга, нууччалар үчүгэйи – “хорошо”, онтон куһаҕаны – “грех” диэн букатын туспа тылынан этэллэр. Биһиги нууччалары быһалыы үтүктэр үөрэхтээхтэрбит, итини эмиэ үтүктэн сахалыы айыы диэн тылбыт “Туох барыта икки өрүттээх” диэн айылҕа төрүт тутулугар сөп түбэһэн икки өрүттээх; үчүгэй уонна куһаҕан өйдөбүллээҕин суох оҥоро сатыыллар, сахалыы өйү-санааны буккуйаллар, сахаларга букатын суох “аньыы” диэн тылы булан бэйэлэрин сыыһаларын саптынан, дьону албынныы сылдьаллар.

Сахалар нууччалар буолбатахпыт, өйбүт-санаабыт уратылара элбэхтэр, ол иһин уһун үйэлээхпитин бу дьоммут хата аахсыбаттар. Төрөппүттэр кинилэри үтүктүбэтэхтэринэ, оҕолорун көрсүө, сэмэй, киһи быһыылаах буолууга ииттэхтэринэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран биллэрдэхтэринэ бэйэлэрэ абыраналлар, оҕолор сыыһа-халты туттунууттан харысхаллаах буолаллара ситиһиллэр.

Былыргы хараҥа, үөрэх-билии суох кэмигэр өйү-санааны итинник буккуйуу кыаллар эбит, онтон билигин оннук буолуо суоҕа. Биир эмэ билбэт, көрбөт быһалыы итэҕэйэр киһини албынныахха сөп эрээри, элбэх дьону албынныыр сурук-бичик, интернет баарынан аны кыаллыбат. Дьон албынната сылдьыбыттарын хойутаан да буоллар син-биир билиэхтэрэ уонна оҕолорун иитиини халыппыттарын иһин тыл үөрэхтээхтэриттэн иэстэбили үөскэтиэхтэрэ.

“Айыы үөрэҕин” айааччылар биһиги эрэ үчүгэйбит, үчүгэйи эрэ оҥорор дьоммут диэн санаалара сыыһа. Киһи өйүн-санаатын кэнники икки тыһыынча сыллардааҕы сайдыытын букатын да билбэттэриттэн итинник сыыһаны оҥостон сылдьаллар. Итини тэҥэ айыы диэн тыл куһаҕан өрүтэ быдан элбэҕиттэн туттуллара аҕыйах буолуо, улаханнык саҥарыллыа уонна алгыска туттуллуо суохтаах этэ.

Киһи өлүүтэ диэн олус улахан уларыйыы, киһи буолан бүтүү кэлэр. Онтон өй-санаа айыы буолуута киһи өллөҕүнэ биирдэ кэлэр уларыйыы буолар. Айыылар диэн өлбүт дьон өйдөрө-санаалара туспа баран Үөһээ дойдуга сылдьаллара ааттанар. Ол курдук өй-санаа киһи өллөҕүнэ туспа барар, өлбүт этин-сиинин быраҕан анараа эбэтэр Үөһээ дойдуга баран бэйэтин уратытынан, атыттарга маарыннаа-батынан туспа айыы буолар дьылҕаланара хаһан да уларыйбат.

Ханнык баҕарар сыыһаны оҥоруу кэнниттэн хойутаан да буоллар эппиэтэ кэлиэхтээх. Билигин эдэрдэр куһаҕан быһыылары, буруйу элбэхтик оҥороллоро “айыы үөрэҕин” быһаччы, куһаҕан сабыдыала диэтэхпитинэ сыыһа буолбатах.

Тылбыт үөрэхтээхтэрэ ханнык эрэ, саха тылыгар букатын да суох тылы, “аньыы” диэни булан киһи куһаҕаны оҥорор быһыытын туспа арааран ааттыы сатыылларын билбэт эрээри үтүктээччилэр бааллар. Кинилэр быстах санааларыгар куһаҕаны туспа арааран ааттаатахха дьон ордук билиэхтэрэ диэн көнөтүк саныыллар. Киһиэхэ үчүгэй эбэтэр куһаҕан диэн сотуллубат дьаралык сыһыарар букатын сыыһа. Куһаҕаны оҥорор дьону туспа арааран хаайа сылдьар кыаллыбат, куһаҕаны оҥорбут да киһи сотору көнөн үчүгэйи оҥорон, үчүгэй киһи буолуон сөбүн, бу дьон аахсыбаттар.

Итэҕэли үөрэтэр ааттаах дьоммут өй-санаа сайдыытын билбэттэриттэн куһаҕаны оҥорор дьону араарар, ыйар, туоратар, туспа ааттаан бэлиэтиир санаалаахтар. “Ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр” диэн сахалар этиилэрин тыл үөрэхтээхтэрэ билиэхтэрэ, тутуһуохтара этэ. Киһи хайдах киһи буоларын тас көрүҥүттэн көрөн билии кыаллыбат, арай киһини билиэххин баҕардаххына оҥорор быһыыларыттан эрэ булан, арааран билии кыаллыан сөп. Ол аата үчүгэйи, туһалааҕы оҥорор киһи үчүгэй киһи, онтон буортулааҕы, куһаҕаны оҥорор киһи куһаҕан киһи буолара быһаарыллар кыахтанар.

Айыы диэн тыл аҥардастыы үчүгэйи эрэ бэлиэтиир тыл буолбатах. Бу тыл икки өрүтүн, үчүгэйин уонна куһаҕанын холбуу иҥэринэн сылдьар тыл. Киһи үчүгэйи эрэ буолбакка, куһаҕаны эмиэ оҥорон кэбиһэр кыахтааҕын биллэрэр. Олортон куһаҕан өттө лаппа баһыйар. Киһи биир өйүнэн-санаатынан, мэйиитинэн үчүгэйи да, куһаҕаны да оҥорор кыахтааҕын, бу тыл быһаарара хаһан да уларыйыа суоҕа.

Тылбытыгар иҥэн сылдьар сахалыы өйү-санааны ситэ билбэт аата тыл үөрэхтээхтэрэ сымыйанан дьону үөрэтэ сатааһыннара улахан буортуну, кэлэн иһэр көлүөнэлэр өйдөрүн-санааларын туруга суох оҥорууга тириэрдэр, элбэх дьону, көрсүө, сэмэй, үлэһит сахалары барыларын албыннааһын буолар. Элбэх дьону албыннааһын хаһан да таах хаалбат, иэстэбилэ син-биир кэлиэҕэ.

Биһиги бу, сэбиэскэй былаас тобохторо дьон, оҥорор быһыылара куһаҕаҥҥа тириэрдэрин арыйан ыраас мууска таһаардыбыт.

Сахалар таҥара үөрэҕин тутуһаллар. Сахалыы таҥара үөрэҕэ оҕо сайдан иһэр өйүн-санаатын табатык быһаарар. Саха дьонун өйдөрө-санаалара туруктаах буоларын туһугар өй-санаа, таҥара үөрэҕэ ханнык да сыыһата, халыйыыта, онтон-мантан булуута, эбиитэ суох буолуохтаах, уһун үйэлэргэ сайдыыны түстүөхтээх.

Икки сирэйдээх буолуу биһиги суруйааччыларбытыгар, тыл үөрэхтээхтэрбитигэр, учуонайдарбытыгар сэбиэскэй былаас кэмиттэн баар буолбута уонна ол былаас тобохторо билигин да ону салҕаан иһэллэр. Биир сирэйдэринэн саха тылын харыстыахха, саханы элбэтиэххэ диэн айдаараллар, онтон дьыалатыгар тиийдэххэ бары нууччатымсыйан бүппүттэр, саха дьонун төрүт өйдөрүн-санааларын, оҕо иитиитигэр үөрэхтэрин буккуйууга тиийэн хааллылар.

2006 сыллаахха саха тылыгар анаммыт конференцияларын нууччалыы тылынан ыытаннар саха тылын нууччалыы саҥаран көмүскүү сатаабыта буоллулар.
Ответов 17
  • хайахсыт
    хайахсыт
    Иван
    Ветеран
    21 сентября
     

    Албын хаһан эрэ арыллар. Албыҥҥа киирэ сылдьыбыты билии улахан хомолтолоох.

    0
  • Сылыктааччы
    21 сентября
     

    Хайахсыт эмиэ Оҕус буоллаҕыҥ

    0
    • о9ус
      о9ус
      Ветеран
      21 сентября
       

      Сылыктааччы,

      ШИЗИКтыы олорума эрэ

      МАНИЯ ПРЕСЛЕДОВАНИЯ курдук буоллаххыный???
      Сороҕор ХомусЫрыатын көрөҕүн
      Сороҕор Хайахсыт Оҕус буолар
      .....

      Булкуллума

      0
  • Сылыктааччы
    21 сентября
     

    Оҕус Чурапчыгын дуо?

    0
    • о9ус
      о9ус
      Ветеран
      21 сентября
       

      Сылыктааччы,

      бу киһибит
      аны
      ЧУРАПЧЫ буолан турда

      face with tears of joy

      0
      • о9ус
        о9ус
        Ветеран
        21 сентября
         

        Сылыктааччы,

        мин да киирдин-таҕыстын
        Эн
        ТЕМАны көр

        0
        • о9ус
          о9ус
          Ветеран
          21 сентября
           

          Сылыктааччы,

          СЛЕДОВАТЕЛЬ (РосГвардеец) курдук буолума ээ

          Сурумҥа (форумҥа) дьон
          теманы
          ырытар

          0
    • о9ус
      о9ус
      Ветеран
      21 сентября
       

      Сылыктааччы,

      "Манией преследования
      (бредом преследования) называют психическое расстройство,
      которое выражается в навязчивой идее человека
      об угрозе собственной безопасности,
      о наличии слежки за ним."

      Кинини кимнээх эрэ
      АЛБЫНҤА КИЛЛЭРЭ САТЫЫЛЛАРЫН КУРДУК
      өйдүүр (саныыр)

      0
      • о9ус
        о9ус
        Ветеран
        22 сентября
         

        НЬИЭРБЭ ЫАРЫЫТА
        киһи
        чараас эйгэтигэр ("өйүгэр-санаатыгар", ийэ кутугар) баар

        0
        • о9ус
          о9ус
          Ветеран
          22 сентября
           

          Истибиткит буолуо
          "НЬИЭРБЭ ЫАРЫЫТА" Ийэ Ууһуунан барар
          диэни

          0
  • хайахсыт
    хайахсыт
    Иван
    Ветеран
    22 сентября
     

    Бары араас албыннар олоххо боруобаланан сыыһалара быһаарыллан кырдьык кыайан иһэр. Үлэһит, көрсүө, сэмэй киһи оҕолорун үлэҕэ, көрсүө, сэмэй буолууга ииттэҕинэ аймахтара сайдан иһэллэрин ситиһэр.
    Көрсүө, сэмэй буолуу диэн сахалар таҥараларын үөрэҕэ буолар.

    0
  • хайахсыт
    хайахсыт
    Иван
    Ветеран
    23 сентября
     

    Дьон баайдарга уонна үлэһиттэргэ, дьадаҥыларга арахсыбыттара олус ырааппыт. Кинилэр оҕону иитэр ньымалара икки аҥы арахсар:
    1. Атаахтык иитии. Баайдар оҕолорун атаахтатан иитэллэр, көҥүлүнэн ыыталлар.
    2. Көйгөтүк иитии. Үлэҕэ үөрэтии көйгөтүк иитиигэ тириэрдэр. Үлэһиттэр үлэҕэ үөрэтэллэр.

    0
  • хайахсыт
    хайахсыт
    Иван
    Ветеран
    24 сентября
     

    Үлэһиттэр оҕолорун үлэҕэ, тулуурга үөрэтэллэриттэн көлүөнэттэн көлүөнэҕэ сайдан иһиини ситиһэллэр.
    Баайдар үһүс көлүөнэ кэнниттэн уларыйан бараллар.

    0
  • хайахсыт
    хайахсыт
    Иван
    Ветеран
    26 сентября
     

    Сэбиэскэй былаас оҕолору атаахтык иитиини олохтообута. Ол иһин билигин даҕаны кыайа-хото үлэлиир дьон аҕыйахтар.

    0
Авторизуйтесь, чтобы комментировать
Ваши данные будут надежно защищены и не будут переданы третьим лицам
Обратная связь