Күндү форум олохтоохторо!
Бу форум Дьоһун саас форуму кытта холбонно, саҥа холбоһуктаах форум Сахалыы диэн ааттаах.
Бу сирэйгэ саҥа теманы эбэтэр комментарийы суруйуу кыаллыбат, ол гынан баран холбоһуу иннигэр суруллубуту ааҕар кыах хаалар.
Саҥа Сахалыы холбоһуктаах форумҥа киириҥ, кэпсэтиҥ!
Тимир уьаарыллыыта (иккис чааьа)
Баба5а баатыр  -    1958
Эн киһи буолан айыллан, Үрүҥ Айыыларбыт ыйыыларынан кыһыл оҕо буолан күн сирин көрдүн! Ийэ,аҕа тапталынан улааттын! Онтон бэйэҥ холоонноох доҕоргун булан дьиэ –уот тэринэн,аны бэйэҥ оҕолонон олоххун оҥостон бардын! Онтон дьоһун сааска тиийэн,оҕолор улаатан сиэннэри бэлэхтээн эбээ,эһээ буоллун! ....
Ол гынан баран бу орто дойдуга киһи олоҕо омос көрдөххө эрэ судургу. Онтон эн олоҕун хаамыыта хас биирдии киһини, тус туһунан биир кэм кэрдииһигэр, эҥин араастык мускуйуо,эрийиэ. Ханнык эрэ түгэҥҥэ сыыһа-халты тутуннарыа,арыт таба тайаннарыа.Эн баҕар олоххор табыллан ити суруллубут олох кэрдиистэрин чиэстээхтик ааһыан,бэйэҕин дьоллоох киһинэн ааҕыныан.Онтон оҕотук санааттан ханнык эрэ суолтата суохтан олоххор оҕустаран “кырыыс” суолунан баран хааллаххына !Эн олоҕун харах уутунан сууйуллуо.Ама киһи олоҕун с суола куруутун оннук буола туруо дуо?....
Олох очурун охсуутунан хаан-уруу биир ыал оҕолоро икки аҥы, олох будулҕан туманын быыһыгар үрүө-тараа ыстаммыттара . Олох сүүрүгүн будулҕан долгунугар оҕустаран бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсибиттэрэ. Ол гынан баран ,кинилэр дьоллоругар Үрүҥ Аар тойон бэйэтин күүстээх ыйааҕынан бэйэ-бэйэлэрин булсуһуннарбытта.Илии илиилэриттэн тутуһаннарбыта.
Ол курдук Тимир балтын Лизаны көрсүөҕүттэн, өйө санаата бөҕөхсүйэн,оннун булан ,дьэ олоҕор олохтоохтук сыһыаннаһан ийэтин уҥуоҕар биэрбит кэс тылын толорор инниттэн өйүн-санаатын ,күүһүн-кыаҕын барытын балтыгар анаабыта. Онно хардаран балта Лиза убайын дьиэ-кэргэн Аҕа баһылыгын курдук ылынан кини эппит тылларыттан туораабакка,онно-манна туора хамсаабакка оскуола уонна оҕо дьиэтин иһигэр биир актыыбынай уонна туйгун үөрэнээччи буолбута.Онон кинилэр олохторугар бэрт кылгас да кэмҥэ да буоллар чуумпу ,улахан туох да айдаана суох,көннөрү оскуола ирдэбиллэринэн салайтаран олорор олох кэмэ кэлэн ааспыта. Кинилэр дьоллоругар үтүө санаалаах,олоххо чиҥ сыһыаннаах, бэйэлэрин учуутал,иитээччи үлэлэригэр эппиэттээх дьоҥҥо түбэһэн,кинилэр такыйыыларынан - сүбэлэринэн ,оҕолор олохторо бу кэрчик кэм иһигэр барыта санаа хоту буолбута.
Ол курдук Тимир тус бэйэтигэр туһаайыллыбыт үөрэх ситиминэнэн үөрэнэн үс сыл иһинэн Убайаан оскуолатын бүтэрэн ,быһа дуогабар быһыытынан Миирнэйдээҕи политехническай техникумҥа үөрэнэ киирэн “Огранщик ювелирных изделий” диэн идэни баһылаабыта. Үлэ да миэстэтэ бэрт түргэнник көстүбүтэ.Ол курдук Миирнэйдээҕи алмааһы хостуур тэрилтэ иһинэн күндү таастартан киэргэл буолар тэриллэри оҥорор гранильнай собуот тэриллэн, онно бу саҥа идэни баһылаабыт оҕолор бары тутуспутунан үлэҕэ киирбиттэрэ.Онон бэйэ-бэйэлэрин үчүгэйдик билсэр уонна бары ыччат биир саастаах дьон буолан үлэ да сынньалан кэмэ көхтөөхтүк барара.Бу кэмҥэ Миирнэй куорат олоҕо бэйэтэ Сойууска алмаас тааһын хостооһунун киинэ уонна саҥа сайда тутулла турар куорат буолан өрө оргуйа турара.Хамнас да куһаҕана суоҕа.
Онтон балта Лиза оскуоланы бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы медицинскэй училищеҕа киирэбин диэбитин Тимир сирэй тиийэн ыйан-кэрдэн көмөлөспөтөҕүн иһин харчынан өйөөбүтэ.Үөрэххэ киирбитин уонна тулаайах оҕо быһыытынан сокуоҥҥа түбэһэн, Дьокуускай куоратка биир хостоох дьиэни эккирэтиһэ сылдьарын истэн сүрдээҕин үөрбүтэ. Кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр үлэлии-үөрэнэ сылдьар хаартыскаларын ыытыспыттара. Онтон суругар Тимир үлэбэр уоппуска биэрдэхтэринэ эйиэхэ балтыбар Дьокуускайга тиийэ сылдьыам диэн суруйбута.
Ол гынан баран олох сокуона чыҥыс.Сүрүн сокуоммут ыйыытынан Тимири ситэ биир сыл үлэлэппэккэ олохтоох байыаннай хамыссаарыйааттан ыҥырыы сурук кэлэн , быраастар хамыыссыйаларыгар доруобуйатын туругун көрдөрөр буолла. Анаммыт күҥҥэ тиийбитэ ыччат бөҕө тоҕуоруйбут. Киирэр ааҥҥа биир “прапорщик” чыыннаах үлэһит кэлбит уолаттары сурунаалга бэлиэтээн баран, хас биирдиилэригэр тус дьыала кумааҕыларын толортуур уонна толуон туттартыыр.Ол толуонун нүөмэринэн Тимир аата суола уларыйан кэлбит уочаратынан “128 сыыппара” диэн ааттанар гражданин буолан тахсан, уолаттар кэннилэриттэн быраастар олорор хосторун кэрийбитинэн барда. Онно хас хос аайы уочарат. Манна нуучча уолаттара таах олоруохтааҕар көр-күлүү кэпсээннэрин “трави” гыналлар. Бэйэ бэйэлэрин хаадьылаһаллар.
Биһиги сахалар иитиибит айылҕабыт тыйыс уонна аҕа саастаах омук буолан өйбүт-санаабыт атын омуктартартан букатын туспа быһыылаах. Онон Тимир төһө да бэйэтин өйдүүрүн тухары нуучча омугу кытта эн-мин дэспитин иһин ,кинилэр курдук санаатыгар быстах боппуруостартан түргэнник үөрэн-көтөн испэт.Көх-нам эрэ буолар.Ол курдук сахалар бары даҕаны, бары омуктары төрүттээбит кырдьаҕас омук буоларбытынан уонна хоту тымныы сиргэ олорор буолан,хас биирдии тыл дириҥ уонна чиҥ ис хоһооннооҕун быһыытынан дьиҥ бэйэтин тускулунан өйдүүр уонна туттар буолан мээнэ тылынан оонньообоппут.
Онтон Тимир бу быраастар хамыыссыйаларыгар доруобуйаларын туругун көрдөрө кэлбит уолаттар тылларын – өһүн болҕойон иһиттэҕинэ, үгүс өттүлэрэ аармыйаҕа сулууспалыы барыахтарын баҕарбат курдуктар. Ол курдук ким эрэ харчы өлөрүөн-хамнастаныан, ким эрэ атын сиртэн,киин куораттартан ыҥырыллыан,ким эрэ билсэр кыыстаах буолан дьиэ-уот тэринэн ыал буолуохтарын баҕарар курдуктар. Инньэ гынан кэпсэтии манна мустубут уолаттар ортолоругар үксүн аармыйаттан хайдах гынан ”откоси” гыныахха диэн өйдөбүл тула кэпсэтии барар.
Ордук Тимири кытта бииргэ үөрэммит уонна биир тэрилтэҕэ үлэлии сылдьар доҕоро, хохол уола Азаренко Михай үөрэр-көтөр, мааһа табыллар, уолаттарга өй-санаа угар.Биир кэм араадьыйа саҥара турарын курдук, кэпсээнэ элбэх. Ол курдук “уролог” бырааска киирэр уочаракка туран “Бур” диэн бурильшик идэлээх уолу үтэн-анньан көрөр.
-“Бур”! Эн ,Ленка диэн кыыһы билсэҕин . Дьэ! Кырдьык кырасыабай кыыс. Билигин тула өттүгүн көрүн ,биһиги куораппыт сайдар,саҥаттан-саҥа дьиэлэринэн туолар. Тоҕо диэтэххэ сыл аайы үгүс саҥа киһи үлэлии кэлэр. Онон эн сулуусбалыыр кэммэр “сибэтиэй миэстэм” кураанах туруо диэн саныыр буоллаххына сыыһаҕын. Хайаан даҕаны ,ким эрэ Ленка тула эргичинниэ-урбачынныа. Ол курдук билигин эйиигин аармыйаҕа ыҥырдахтарына,икки сыл сулуусбалаан ,дойдун –норуотун иннигэр иэскин толорон кэлбитин, Ленкан ойох тахсан,оҕолонон эйиигин төрүт да умнан барар олорор буолуо. Оннук буолбатын туһугар, эн билигин хайаан даҕаны тугу эрэ тобулан “үрүҥ билиэти” ылан аармыйаттан “откоси” гыныахтааххын! Ону хайдах хамсанан ыларгар сүбэ биэриэхпин сөп . – дии-дии уолун сирэйин-хараҕын көрөр. Онуоха уола тыын сирин таарыйтаран аат эрэ харата кэҕис гынна .
Михайга ол эрэ наада:- Чэ,оччоҕо мин сүбэбин иһит:
-Билигин Донбасска олорор олорор убайым эн курдук саҥаспын кытта билсэ сылдьан аармыйаҕа ыҥырар бэбиэскэ кэлбитигэр, эмиэ маннык хамыыссыйаҕа көрдөрө кэлбит.Урологка киирбиттэр.Уролог туруусуккутун уһулун,төҥкөйүн,икки буулкаҕытын ыыра тардан баран ахчайыҥ диэбит.Биир –биир кэрийэ сылдьан көрө сылдьыбыт.Ол сылдьан бүтэһик уолга убайбар тиийбит. Арай онно “очко” иһиттэн күөх өҥҥөөх харах кинини тобулу көрөн турар эбит.Онуоха убайым : -Луохтур! Мин эйиигин көрөбүн!-диэбит. . Ыксаан төбөтүнэн мөлтөх уол оруолун оонньуурга быһаарыммыт Онон аармыйаҕа ыҥырыллыбатаҕа. Кэлин биллибитинэн кини маҕаһыынтан куукула ылан баран,ол хараҕын ылан “очкотугар”уктуммут. Онон билигин ол кыыһын кэргэн ылан,дьоллоохтук олороллор.
Ол кэнниттэн аттынааҕы түннүккэ тиийэн баран:
- “Бур” ! Үлэ чааһа буолбут. Универмаг маҕаһыына аһыллыбыт. Сүүрэн тиийэн куукулата атыылаһа оҕус.-диэн уолун дьээбэлиир.
Ону истэ сылдьар уочаракка турар уолаттар бары үөрэллэр көтөллөр. Көх нам буолаллар.

Аны убаҕас аналиһын туттарар сиргэ кэлэн баран, Краснодарскай кыраайтан кэлбит казак төрүттээх уол үрдүгэр түһэр:
- Дьэ , Петро! Эн уһун кутуруктаах харчыны эккирэтэн сылаас дойдугун, бу мууһунан бүрүллэн турар дойдуга уларытан, манна байа-тайа кэлбит уолгун. Онтон манна,ол оннугар эйиигин аармыйаҕа ыҥыраллар. Ол курдук икки сылы туһата суох сүтэрэр кэмҥэр, дьиҥ-дьиҥэр манна күүскэ үлэлээн үп-харчы бөҕөтүн өлөрөн баран, дойдугар тиийэн үчүгэй учаастактаах ,чиҥ оҥоһуулаах дьиэ атыылаһан баран үйэҥ тухары түөскүн охсуна сылдьыахтаах этин ! Онтон билигин эйиигин өссө хоту дьаҕа баһыгар ыытыахтара. Онон тугу сүбэлиирбин болҕойон иһит:
-Ол хамыыссыйаҕа убайым син-биир салгыы төбөтүнэн ыалдьар уол оруолун оонньоон “Дюшес” диэн утах ылан баран анализ туттарарга биэрбит иһиттэригэр тобус толору , дьалкынныы сылдьар гына кутан баран ,титирэстии-титирэстии бэрт нэһиилэ хааман бырааска киирбит.
Онуоха бырааһа :-Тоҕо бачча элбэх убаҕаһы аҕаллын?-диэн ыйыппыт.
Онуоха убайым:-Бу аата элбэх дуо?-диэн баран аҥарын иһэн кэбиспит.
Ол кэнниттэн:-Бачча буоллаҕына сөп буолар дуо?-диэбит.Онтон бырааһа соһуйан бу аармыйаҕа ыҥырылла сылдьар уол арааһа төбөтүнэн мөлтөх быһыылаах диэн толкуйдаабыт. Онон уопсай түмүккэ эрдэ эппитим курдук аармыйаҕа ылбатахтар.

Ол аайы тулалыы сылдьар уолаттара бүтүннүү кулгаах буолан истэллэр.Онтон Михай уолаттар ортолоругар болҕомтоҕо сылдьар буолан , аһары баран:
- Петро! “Буру” көр эрэ.Уолун маҕаһыыҥҥа тиийбит. Кини бүгүн чуолкай “үрүҥ билиэт” ылар буолбут. Эн, киниттэн хаалсыма. Маҕаһыыҥҥа тиийэн бэйэҕэр “ Дюшес” утахта ылына оҕус . – диэн уолга туһаайан эппитигэр, тула өттүгэр дорҕоонноох күлсүү өрө оргуйа түһэр.
Ол быыһыгар Будрайтис диэн литовец уолун :
-Эһиги литовецтар Аҕа дойду сэриитин кэмигэр “ойуур бырааттара” буолан “Кыһыл аармыйа” утары сэриилэспиккит. Атын дойдуну кытта сэрии буолла да,син –биир таҥҥаран биэриэххит. Онон эйиигин аармыйаҕа ыытар олох табыллыбат,-диэн өһүргэтэн, уола төрүт даҕаны куоратка баран хаалла.
Ити курдук көр-нар аҥардаах быраастар хамыыссыйаларын ааһан Тимир доруобуйата бары өттүнэн дьиэҕэ суох диэн сыана быһыллан, сулууспалыырга сөптөөҕүнэн ааҕылынна.
Онтон Тимир аармыйаҕа ыҥырыллар буолбутуттан улаханнык долгуйбат. Кини бэйэтин толкуйугар , бу иннинэ биир түгэҥҥэ сокуон ирдиириттэн туора хаама сылдьыбыта. Онтуката кини дьылҕатын букатын атын суолунан илдьэ сыспытын этинэн-хаанынан билэр.Ол иһин сокуон ирдиириттэн туоруур санаата суох.
Ити тас өттүнэн кини манна үөрэнэ-үлэлии сылдьан, сулууспалаан салл
Ответов 61
  • тиинч
    6 апреля 2020
     

    Үһүс чааьа баар дуо?

    0
  • Баба5а баатыр
    6 апреля 2020
     

    Бу сылы быьа бу улэлэрбин бэрэбуэттуу сырыттым..Инникитин хайдах сурулларыгар.Алгоритма баар.Бойобуой точкаларга сырытыннарыахпыт. онтон 90 сылларга а5алыахпыт.Чэ ол курдук..Дьон син аа5ар курдук кэрэбун.Онон улэлэьэ сатыахпыт.Улэ мэьэйдиир.

    0
  • Баба5а баатыр
    6 апреля 2020
     

    Ити тас өттүнэн кини манна үөрэнэ-үлэлии сылдьан, сулууспалаан саллаат буолан кэлбит уолаттары кытта эн-мин дэһэн кэпсэтэн аҕай кэллэ.Ким даҕаны сулуусбалаан кэлбититтэн хомойбот. Бары хайҕыыллар.Бириэмэ эрэ сүтэр дииллэр.
    Ити кэнниттэн Тимири уһаппакка Ийэ дойду көмүскэлигэр аармыйаҕа ыҥырдылар. Кини бэбиэскэҕэ ыйыллыбыт күн, эрдэ билсэр буолан бииргэ үөрэммит уонна үлэлиир доҕотторун кытта уонча уол буолан олохтоох байыаннай хамыссарыйаатка тиийдилэр. Онно тиийэн ыҥырыллыбыт уолаттары кытта атаарааччылары холбоон, балачча элбэх киһи байыанкамаат дьиэтин аттыгар чөмөхтөһөн туралларыгар холбостулар. Тимир тула өттүн болҕойон көрбүтэ,кими эрэ дьоно аймахтара,төрөппүттэрэ,кими эрэ истиҥҥик саныыр тапталлаах кэргэнэ ,саҥардыы билсэ сылдьар кыыһа,кими эрэ доҕотторо-атастара атаара кэлбиттэр.
    Онон көр-күлүү, үөрүү –көтүү, ырыа-тойук,частушка, үҥкүү-битии манна оргуйа турар эбит. Ол быыһыгар күлүк соҕус сирдэргэ истиҥ-нарын тыллардаах, харах уулаах бэйэ-бэйэлэригэр чугас сыһыаннаах эдэр дьоннор “эн-мин” дэстилэр. Ити курдук манна күн аҥара быһа хомуллан сулууспаҕа барааччылар сүүсчэкэ уол буоллулар.
    Онтон биир түгэҥҥэ дьиэ иһиттэн бу мунньар пуун начальнига дуоһунастаах байыаннай таҥастаах киһи ойон таҕыста да, “ по жиру, по весу”диэн хамаанда биэрэн кэккэлэтэн баран , барыларын байыанкамаат олбуорун иһигэр киллэрэн атаарааччылартан туспа тутан муста. Ол кэнниттэн отуччалыы киһилээх бөлөхтөргө араартаата уонна хас биирдии бөлөҕүн илдьэ барар кэлии байыаннайдарга туттартаата. Ити кэмҥэ атаарааччылар ортолоругар аймалҕан бөҕө буола түстэ. Ким эрэ ытыыр,ким эрэ куустуһар-уураһар онтон төрөппүттэр уолларыгар ол-бу өйүө аҕалбыттарын тутуу былдьаһан биэрэ оҕустулар. Ити курдук дьон-сэргэ оҕолорун ,атастарын уонна кэргэннэрин олох сэриигэ баран эрэр курдук күргүөмүнэн атаардылар.
    Ол байыаннай дьон уолаттары олбуортан автобустарга олордон көтөр аал пуордугар киллэрдилэр. Кинилэри ыраахтан көрдөххө улахан баҕайы иһэ сиргэ сыҥа сылдьар “Ан-12”аалга улаҕа киһи “улар” саҕа буолан аччаан көстөр киэҥ уораҕайыгар киллэрэн барыларын тимир ыскамыайкаларга толору олордуталаан кэбистилэр.
         Ити курдук Тимир, Миирнэй куорат сүүччэкэ эдэр ыччатын кытта бииргэ көтөр аалга олорсон, урут манна Миирнэйгэ көтөн кэлбит аартыгынан Иркутскай куоратка чөмөхтөнөр пуунна көттө.
    Кинилэри Иркутскай куорат көтөр аалын пуордугар көтөн тиийээттэрин кытта массыыналарга олордоот чөмөхтөнөр пууҥҥа илдьэ бардылар.
    Дьэ манна баар эбит , дьиҥҥээх пуун диэн , ол курдук чугас сытар куораттартан,уобаластартан,кыраайтан, республикалартан аармыйаҕа ыҥырыллар эдэр уолаттары барыларын манна аҕалан мунньубуттар.
    Үчүгэйэ диэн саха сириттэн ыҥырыллыбыттары барыларын биир хаһаармаҕа мустулар. Инньэ гынан манна Тимир биир дойдулаахтарын көрсөн сахалыы тылынан санаа атастаһан үөрдэ көттө. Бэйэлэрин икки ардыгар билсиспиттэрэ, Саха сирин бары улуустарыттан барыларыттан ыҥырыллыбыттар эбит.
    Кинилэр Тимиргэ ,бу куоратка Молдавияттан дойдутугар милииссийэ үлэһитэ арыаллаах атаарыллан иһэн көтөр аал пуордугар ааҥ маҥҥай сахалыы тылынан саҥарар биир дойдулаахтарын “кэпсэтэр бырааба суох” буолан аттыларыгар туран сүрдээхтик долгуйан туран минньигэстик истибитин саҥаттылар.
    Манна олохторо байыаннайдыҥы аҥардаах курдук буолла. Сарсыарда алта чааска уһугуннараллар, кылгас кэмҥэ,бэйэҕин көрүнэргэр бириэмэ биэрэллэр. Ол кэнниттэн кырдьык-хордьук, уулуссаҕа барыларын чөмөхтөрүнэн устуруойдатан таһааран эткин-хааннын уһугуннараллар. Онно ким баарын-суоҕун бэрэбиэркэлииллэр.Онтон атын кэмҥэ аһыыр кэмҥэр эрэ мустаҕын.Ол икки ардыгар киэһээҥҥи бэрэбиэркэ буолуор дылы бэйэҥ талбыккынан сылдьаҕын.
    Ол сылдьан Тимир биир Чита уобалаһыттан ыҥырыллыбыт нуучча уола кинини сүрдээҕин болҕойон тонулуччу көрөрүн дьиктиргии көрбүтэ.Кимиэхэ эрэ майгынната көрбүтэ гынан баран , хаһан? ханна? көрбүтүн сатаан быһаарбатаҕа. Ол уола атын бөлөххө баарынан эн-мин дэспэтэхтэрэ,аһыыр кэмҥэ остолобуойга бэйэ –бэйэлэрин ыраахтан үөрэтэрдии көрсөн ылаллара. Ону Тимир иһигэр ытырыктата санаабыта.Бу уол кини оҕо сааһын дьалхааннаах кэмин кытта сибээстээҕин сүрэҕинэн сэрэйэрэ.
    Бу пууҥҥа Тимири хас да хоннорбуттара. Күн аайы араас байыаннай чаастартан “Атыыһыттар”кэлэн бииргэ айаннаан кэлбит уолаттарын биир-биир онно-манна илдьэ барбыттара. Инньэ гынан биир кэмҥэ кэлбит уолаттар ахсааннара лаппа аҕыйаабыта.
    Ол кэмҥэ аны Краснодарскай кыраайтан,Калмыкияттан, Кавказ республикаларыттан ыҥырыллыбыттар тиийэн кэлбиттэрэ. Бу уолаттар пууҥҥа кэлээттэрин кытта бэрээдэк сатарыйа түспүтэ.Букатын атын кус-хаас саҥалаах,тутта-хапта да сылдьалларынан ,бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарыгар ,итэҕэллэринэн даҕаны букатын атын майгылаах уолаттар тиийэн кэлбиттэрэ.
    Итинэн сибээстээн чөмөхтүүр пуун иһинээҕи сокуон боростуой буола түспүтэ.Ким күүстээх-кыахтаах балаһыанньа хаһаайына буолар түгэннэрэ үөскээбитэ. Тимир манна улаханнык соһуйбута,ол курдук нуучча уолаттара төһө да ахсаан өттүнэн элбэхтэрин иһин сатаан сомоҕолоспот омук буолалларын көрдөрбүттэрэ. Бары уку-сакы туттан “муостара” тостон ханна эрэ муннуктарынан,хостор түгэхтэрин диэки үтүрүллэн хаалбыттара.
    Ол оннугар ордук ахсаан өттүнэн үгүс буолан грузин уолаттара атын омуктары баһыйа туппуттара. Ол түмүгэр атын сиртэн ыҥырыллыбыт бу мунньар пуун остолобуойун боростуой аһылыгар аччык аҥардаах сылдьар уолаттар, онтукаларыттан да мэлийэр турукка киирбиттэрэ. Ол курдук күннээх кавказ уолаттара остолобуойга кэлбит атын уолаттартан бэриллибит астарын былдьаан ылан бэйэлэригэр эбии аһылык оҥостор буолбуттара. Ону ким эмит сөбүлээбэккэ тыл барахсан ааҕыстаҕына , түүнүн утуйар сирдэригэр кэлэн биирдиилээн уолаттары атаҕастаан быһыта сынньар идэлэммиттэрэ.
    Ол курдук Тимирдээх биир киэһээ утуйаары сырыттахтарына ,кинилэр олорор хосторугар биир нуучча уола сүүрэн кирээт Тимиргэ супту хааман кэлбитэ. Олус ыксаабыт,өрүкүнүйбүт көрүҥҥээҕэ уонна олох уруккаттан билэр киһи быһыытынан кини аатын чопчу ааттабыта:
    -Тимир! Эн миигин билбэтин дуо? Мин эйиигин көрөөт билбитим.Өйдүүгүн Дьокуускай куораттааҕы оҕо дьиэтин ,онно эн биһигини күүскэ кэһэтэн тураҕын! Мин “ Беззубайбын” –дии-дии айаҕын атан көмүс тиистэрин көрдөрбүтэ. Онтон тыын ылаат салгыы:
    -Мин эн “крутойгын” билэбин. Миигин ити “кавказ” уолаттара буулаатылар . Кинилэр миигиттэн көмүс тиистэрбин ас-таҥас,арыгы оҥостоору көрдүүллэр. Онон мин кинилэри кытта бэйэбин көмүскэнэн охсустум.Биир хоско утуйа сылдьар уолаттарым көмүскэспэтилэр. Инньэ гынан сынньылынным.Кинилэртэн бэрт нэһиилэ куотан кэллим. Онон кинилэр миигин көрдүү сылдьаллар. Сотору манна киириэхтэрэ. Онон ый-күн буол,көмүскэс.
    - Ыйылаан бүт. Уоскуй.Тугу эрэ толкуйдуохпут. Мин эйиигин кырдьык билбэтим ээ. Уҥуоххунан кып-кыра этин дии? Миигиннээҕэр кыра этин.Олох атын киһи буолбуккун! Эн доруоһалаах килиэби элбэҕи сиэбиккин быһыылаах. Сүрдээҕин уһаабыккын. Олох саарын буолан хаалбыккын. Мин эйиигин көрөн баран хайдах эрэ испэр хаһан эрэ,ханна эрэ көрсүбүт уолум дии санаабытым. Ол гынан баран ханна көрсүбүппүн чуолкай быһаарбатаҕым,онон быстах кэмҥэ көрсүбүт курдук санаабытым.     Бу наар кинини болҕомтолоохтук,тонулуччу көрөр Читаттан ыҥырыллыбыт нууччатын уола этэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    6 апреля 2020
     

    Ити кэнниттэн өр-өтөр буолбата хосторун иһигэр биэс-алта, эҥин араас дьикти соҕуруу үүнэр отоннор утахтарыгар көөнньөрүллүбүт буолан , бөдөҥ-садаҥ уҥуохтаах грузин уолаттара хаһаайын курдук туттан, түөстэрин мөтөтөн,сутуруктарын туппутунан ойон киирбиттэрэ. Онтон саамай бөдөҥҥөрө бас-көс уоллара нуучча уолун көрөөт:
    -Хайа биһиги көрдүүр “идэһэ сүөһүбүт” манна “табалар” ортолоругар саһа сытар эбит дуу? Ону биһиги туох баар сири барытын кэрийэн көрдүү сылдьабыт, –дии-дии били уол нуучча уолун диэки хааман истэҕинэ,кини иннигэр уолу бүөлүү Тимир турунан кэбистэ уонна кини саха дэнэ сылдьар омугун “таба “ диэн хос тылынан аллараа түһэрэн тылласпыттарыттан төһө да өһүргэннэр ,олох “таас сирэй” буолан туран, бэрт холкутук :
    -Өскөтүн эн ийэн хаһан эрэ “ишагы” кытта чугас сыһыаҥҥа киирэн эйиигин төрөппүтүттэн уонна “барааннары” кытта бииргэ иитиллэн улааппыккынан,кинилэр мэйиилэрин уонна быһыыларын ильдэ сылдьаргынан сылтаҕыран,манна биһиги бараакпытыгар киирэн бэйэҥ “барааннарын” сокуоннарын олохтуурун табыллыбата буолуо, –диэн бэйэтин санаатын бараак иһигэр баар уолаттар бары истэллэрин курдук эттэ.
        Онуоха эрдэ сүбэлэспиттэрин курдук манна хоско баар саха уолаттара бары биир киһи курдук кэлэн ,кини аттыгар турунан кэбистилэр. Онон бу икки бөлөххө ,күүс киһитин ахсаанын өттүнэн тэҥ-тэҥҥэ буола түстэ.
    Бу курдук тэрээһиннээх утарсыыны көрсүбэккэ сылдьыбыт атыыр оҕус сүнньүлээх сүүсчэкэ киилэ ыйааһыннаах били библияҕа суруллар Голиафы кытта киирсэн кыайбыт Давидтарыгар сөп түбэһэр эттээх –хааннаах грузин уола, бу киниэхэ холоотоххо кини аҥарын курдук уол бэрт чобуотук туттан туран , киниэхэ туһаайан кини норуотун олох аллараа түһэрэр тылларыттан хаана хойдон:
    - Дьэ,”таба”! Ити тылларын иһин сирэйгин тоҕо охсуом! - диэн оргуйан турбута.
    Ол гынан баран бу хаһаармаҕа хоно сытар атын омук уолаттара,дьэ өйдөнөн сутуруктарын бобо туттан, кэлбит уолаттарга кэннилэригэр кэлэн төгүрүйэ турбуттарын көрөн,казармаҕа киирбит грузин уолаттара бааһырбыт “баабыр кыыл” курдук ырдьыгыныы,сүүскэ сыыһа-халты охсуллубут “атыыр оҕус” курдук орулуу сылдьар уолларын буойа-хаайа тутаннар төттөрү тахсан барбыттара. Ол тахсан иһэн тыллара-өстөрө кытаанах этэ.Кинилэр Тимиргэ улаханнык сааммыттара. Бу күн сириттэн суох оҥоруох буолбуттара.
    Ол оннугар,бу түгэн кэнниттэн бу хаһаармаҕа бүтүн сойуус араас муннуктарыттан ыҥырыллыбыт эҥин араас омук уолаттара сахалары убаастыы,өрө тута көрбүттэрэ.
    Онтон Тимир уола куттаммыта ситэ ааспакка титирэстии турарын дьэ холкутуйан көрөн:
    -“Беззувый”! Эн титирэстээн, куттанан бүт. Кинилэр мантан түүн иккистээн манна кэлиэхтэрэ суоҕа.Онон холкутаа. Манна хаһаайына суох орон элбэх. Онон манна кэлэн мин аттыбар сыт,-диэн ыҥырда.
    Ити курдук Тимир “Беззувайы” ыҥыран бэйэтин аттыгар сытыарда. Онтон салгыы уолун уоскутан:
    - Ити уолаттар сүгүн биһигиттэн арахсыбаттара буолуо. Ол гынан баран мантан түүн туох да буолуо суоҕа. Онтон сарсыҥҥыны сарсын быһаарыахпыт.Хата ол оннугар хайдах Чита куоратка тиийэн хаалбыккын кэпсээ,-диэн санаатын атастаста.
    Онуоха уола:
    - Тимир!Эйиэхэ махтанабын! Кэлин түгэн түбэстэҕинэ, эйиэхэ иэспин төлүөм. Миигин Дьокуускайдааҕы тулаайах оҕолор быстах олорор дьиэтиттэн Ленскэй куорат оҕотун дьиэтигэр ыыппыттара. Оскуоланы онно бүтэрбитим. Ол кэнниттэн миигин Чита куорат политехникумугар ыыппыттара. Мин төрдүм онтон. Онно ийэм убайа олорор. Кинилэр элбэх оҕолоохтор , улахан дьиэ кэргэттэр. Ол да буоллар сүрдээҕин өйөөбүттэрэ. Онон кинилэргэ тирэнэн үөрэхпин бүтэрэн “бульдозерист” идэлэммитим. Ол идэбинэн Чита куоратка баар хайаттан сир баайын хостуур тэрилтэҕэ үлэҕэ киирбитим.Онно үлэлии сырыттахпына аармыйаҕа ыҥырдылар. Онон табыллара буоллар идэбэр сөп түбэһэринэн аармыйаҕа тиийэн таанка ыытааччы саллаат буолуохпун баҕарабын. Ол курдук бэйэм толкуйбар таанка да тыраактыр даҕаны иккиэн гусеницалаахтар, онон бэйэ-бэйэлэриттэн улахан уратылара суох буолуохтаах,-диэн бэйэтин дьылҕата ханнык олох суолунан хаампытын кэпсээтэ.
    Ити түүн уолаттар биир майгынныыр дьылҕалаах уонна уруккаттан билсэр быһыытынан бэрт уһуннук утуйбакка бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэттилэр.

    0
  • Баба5а баатыр
    7 апреля 2020
     

    Сарсыарда Тимир тураат бэҕэһээҥҥи “эн-мин” дэһии итинэн бүппэтэҕин чуолкай билэрэ уонна ол түгэн хаһан ? ханна? буолуохтааҕын бэйэтин толкуйугар сэрэйэр этэ. Ол иһин Саха сириттэн ыҥырыллыбыт уолаттарыгар бэйэтэ туох толкуйдааҕын атастаспыта. Бу күн бары тутуспутунан бииргэ сылдьарга сүбэлэспиттэрэ.Кинилэргэ “Беззубый” кэлэн кыттыспыта.
    -Уолаттар!Бэҕэһээ түүн манна кэлэ сылдьыбыт грузин уолаттара сылаас хааннаах дьон, онон .бүгүн биһигини кытта хайаан даҕаны үтүрүйсүөхтээхтэр. Мин даҕаны итинник атаҕастыбаллаах тыллар кэннилэриттэн өһүргэниэм этэ. Ол гынан баран кинилэр бэйэлэрэ төрүөтэ суох манна бэйэлэрэ ааннаан киирбиттэрэ,бастакынан биһигини “табаларгыт” диэн үөхпүттэрэ.Онон итиннэ бэйэбин буруйдааҕынан ааҕыммаппын. Онтон ити тыллары эрийэ, киэҥҥик толкуйдаатахха,ити тыллар оонньууларыгар туох эрэ баар .Өскөтүн биһиги “табалар” буоллахпытына, “барааннардааҕар” толкуйбут үрдүк уонна сытыы буолуохтаах. Мин толкуйбар кинилэр биһигини кытта эбиэт кэмигэр охсуһуохтаахтар.Ити түгэҥҥэ мин охсуһуу элбэх киһи кыттыылаах буолуо диэн куттанабын. Бэйэҕит көрбүккүт кинилэр бары даҕаны минньигэс отоннор утахтарын доруоһанан көөнньөрөн испит буолан доруобай,бөдөҥ күүс өттүнэн кыахтаах уолаттар.Онон сирэй сирэйгэ киирсиигэ элбэх уол эчэйиэн сөп. Ол иһин итинник түгэн тахсыбатын туһугар,биһиги бу охсуһууга өйдөөхтүк хамсаныахтаахпыт. Мин этиим боростуой манна уулуссаҕа охсуһуу киитэрэстэрин туһаныахтаахпыт.
    Ол курдук маннык сирэй-сирэйгэ киирсиигэ ,кинилэргэ күүс-уох өттүнэн баһыйтарарбыт быһыытынан биһиги кинилэри “бэйэбит эппитигэр” чугаһатыа суохтаахпыт,атыннык эттэххэ төһө кыалларынан сутуругунан киирсиигэ киириэ суохтаахпыт.Бэйэм толкуйбар кинилэр охсуһууну остолобуой иһигэр тэрийиэхтэрэ суоҕа,дьуһуурунай эписиэр баарынан туттунуохтара. Ол иһин биһигини уулуссаҕа кэтэһиэхтэрэ. Онон биһиги билигин сарсыардааҥҥы бэрэбиэркэ кэнниттэн бары тутуспунан тиийэн өрүс тааһа хомуйабыт уонна ону остолобуойга тиийэн киирэр аан биир өрүтүгэр истиэнэ устун бүтүннүүтүгэр уурабыт.Ити тас өттүнэн оҕо сааспытыгар түһүөхпүт. Маннааҕы дьон доруобуйатын көрөр пууҥҥа хааны тохтоторго аналлаах эрэһиинэ эмп аптечкатын иһигэр угулла сылдьарын көрбүтүм.Ону ылыахпыт уонна эбиэткэ дылы бары арагаатка оҥостуохпут.Онон сүрүн сорукпут, маҥҥай арагаатканан ытыалаан,онтон таастарынан быһыта быраҕан кинилэр сүрүн күүстэрин илиинэн охсуһар түгэҥҥэ киириэхтэригэр дылы ахсаан өттүнэн аччатыахтаахпыт.Онтон ордубуттара сирэй сирэйгэ киирэн охсуһар түгэннэригэр өрүспүт таастарын “кастет” курдук туһанан киирсиэхпит.
    Бу тэриллии үчүгэй түмүктээх буоларын туһугар, остолобуойтан эһиги бары бэрээдэктээхтик тахсан баран,кэннигититтэн кэтэххэ биэрбэттэрин ситиһэр инниттэн дьиэ истиэнэтин устун кэккэлэччи туруоххут. Ол кэнниттэн мин хамаандабын кэтэһэҕит.Ол гынан баран элбэх киһи кыттыылаах охсуһуу,үгүс эчэйиигэ тиэрдиэхтээх. Ол иһин мин кинилэр баһылыктарын биир –бииргэ охсуһарга ыҥырыам.Кини ааспыт сырыыга миигин сэнии көрбүт буолуохтаах,онон сөбүлэһиэ дии саныыбын.Ол кэнниттэн көрүөхпүт,хаарты ким туһатыгар түһэрин!
    Тимир уолаттарыгар тугу толкуйдаабытын ити курдук кэпсээн быһааран биэрбитэ.
    Онуоха бэйэтэ Тааттаттан төрүттээх Чурапчы спорт оскуолатыгар үөрэнэн,улуу тренергэ Коркиҥҥа дьарыктанан тустууга маастар буолбут уол Тимиргэ кэлэн :
    -Биир -бииргэ охсуһуу буолар түгэнигэр,мин киирэбин ! –диэн бэйэтин санаатын эттэ.
    - Мин эн үчүгэй тустууккун билэбин,ол гынан баран эн төһө да күүс, сылбырҕа,сатабыл эрэйэр спорт көрүҥэр оройуон,куорат,өрөспүүблүкэ, дойду да чөмпүйүөнэ буолбутун иһин ,онтукан уулусса охсуһуутугар кыайыыга төрүөт буолбат. Уулуссаҕа эн-мин дэһии уонна быраабыланан хааччахтанан тустуу сири халлааны кытта тэҥҥээбит курдук атын.Манна быраабыла диэн суох.Биир эрэ өйдөбүл баар,эн бэйэҕин эчэттэриэ суохтааххын. Мин ” уулусса ииппит оҕото” буоларбынан, бэйэм эппит тылларым “кырдьыгын”быһаарсан,маннык сирэй сирэйгэ элбэхтик охсуспутум.Онон бэйэм охсуһуом,-диэн Тимир уолу тохтотон кэбистэ.
    Онно эбии“Беззубый” кэлэн:
    - Биир дойдулааҕым уоскуй! Эн кини анараа уолга тас көстүүтүнэн уонна уҥуоҕунан сабырыттарарын көрүмэ. Кини бэйэтин быһа сыстарыа суоҕа. Кини букатын атын “олох оскуолатын” барбыт уол. Мин кинини кытта Дьокуускайга оҕо дьиэтигэр бииргэ олоро сылдьан,Тимир араас күүстээх,кыахтаах уолаттары кытта охсуспутун көрбүтүм.Кини онно куруутун кыайыылаах тахсара.Анараа уолга куруубай оҕус күүһэ эрэ баар.Онтон Тимир- охсуһуу бойобуой массыыната! Онон Тимир ити уолу олох тулутуо суоҕа,-диэн кыттыста.

    0
  • Баба5а баатыр
    7 апреля 2020
     

    Сарсыардааҥҥы бэрэбиэркэ кэнниттэн ,уолаттар бары биир санааҕа киирэн охсуһарга туох дьаһал буолбутунан бэлэмнэнэн киирэн бардылар. Ол курдук хомуйбут таастарын остолобуой истиэнэтин устатын тухары аҕалан тоҕон бэлэмнээн баран, ким ханан туруохтааҕын быһаарсан кэбистилэр.Ол кэнниттэн үрэх кытыытыгар киирэн үөт талахтар лабааларыттан арагаатка ачааҕын оҥостон киирэн бардылар.
    Уолаттар бары толкуйдаммытынан тэринэн баран,күнүс остолобуойга аһыы кэлбиттэрэ,кавказтарын уолаттара суохтар. Ол иһин холку соҕустук олорон аһылыктарын аһаатылар.Ол олордохторуна биир нуучча уола ааһан иһэн:
    -    Уолаттар! Уулуссаҕа эһигини кэтэһэн тураллар,-диэн сэрэтэн ааста.
    Арай Тимир уолаттарын көрбүтэ . Уолаттарын сирэйдэрэ чыҥыһырбыт!Харахтара уоттаммыт!Кини хамсаныытын кэтэһэ олороллор эбит. Тимир кинини биир дойдулаахтара тумус киһи оҥостон эрэнэ,кэтэһэ олороллоруттан, киниэхэ эбии күүс киирэн санаата бөҕөргүү түстэ.
    Кини төһө да эдэр киһи буолбутун иһин , дьылҕа хаан ыйыытынан,бу аттыгар баар уолаттартан букатын атын –такыйыылаах ,өйдөбүллээх олох оскуолатын барбыта чуолкай. Кини курдук,кини сааһыгар Бүтүн Сойууһу Абхазиянан,Крымынан уонна Молдавиянан сиэбигэр биир харчыта суох “күлүк” өрүттэр сокуоннарынан салайтаран биир түгэҥҥэ кэрийэн кэлбит,алаас олохтоох,сылгы-ынах сүөһүлээх, кус-собо мииннээх,ньургуһун курдук тоҥ буору дьөлө үүнэн тахсар сибэккилээх, Лена диэн кэрэ кыыс аатынан ааттаах Улуу өрүстээх саха омугар урдьуус суох.
    Ол барыта кини оҕо сааһыгар Дьокуускайга кэлии дьон күргүөмүнэн кэлэн куорат күүскэ тутуллан сайдар кэмигэр, куорат тутулугун иһинээҕи олоҕо хайдах хамсыырыгар сөп түбэһиннэрэн кыра оҕолор бөлөхтөрө бэйэ-бэйэлэригэр утарыта туран “эн-мин” дэһиилэригэр,кини биир актыыбынай кыттааччы буолбутугар сытар. Ол онно кини “уулусса сокуонунан” салайтарбыт оҕо сааһыгар төһөлөөх элбэх айа,туһах иитиллэн турбутун сыыһа-халты,мүччү үктээн туораабытын “таҥара”эрэ билэрэ буолуо .
    Ол устатын тухары аҕата иҥэрбит “Эр киһи,бэйэтин уонна дьиэ-кэргэнин көмүскэлэ” буолуохтаах диэн өйдөбүлүн тута сылдьыбыта.Ол иһин бэйэтин эт-хаан өттүнэн күүскэ сайыннарбыта.Ол курдук арҕаа эҥэрдэр боксаларыттан саҕалаан , илиҥ эҥэрдэр охсуһууга түөрт лабаанан киирсэр хамсаныыларын барытын үөрэппитэ,баһылаабыта. Ол түмүгэр балачча үрдүк таһымнаах, этин –хаанын тоҕус туочукатынан киирсэр “уулусса” байыаһа буолан тахсыбыта. Ол курдук икки илиитинэн,атаҕынан,тоҥолохторунан,тобуктарынан уонна төбөтүнэн биир тэҥҥэ туттан утарылаһааччытын утары охсуһуон , кыһалҕа тирээтэҕинэ тииһинэн кытта кыдырыйсар, оннук өйгө-санааҕа тиийбит “кыргыс”үөрэҕин барбыт уонна онуоха эбии кини сирэй сирэйгэ охсуһууга үгүстүк киирсибит билиитэ уонна “уулуссаҕа” охсуһуу ис хоһоонун,ымпыгын-чымпыгын үчүгэйдик билэр уол буолан, сарсыарда тустуук уол этиитигэр сүбэлэспэтэҕэ.
    Бу охсуһууга “быраабыла” диэн суох.Өйдөбүл боростуой. Өрөгөй эбэтэр умсуу!
    Уулуссаҕа охсуһуу ити киинэҕэ көрөр араас спортка баар охсуһуулартан букатын атын эйгэлээх, бириэмэтинэн кыл түгэнэ,түмүгэ киһи туругар улахан эчэйиилээхтик барар. Манна охсуһууну тохтотор, быраабыланы тутуһуннарар туораттан көрө сылдьар судьуйа суох. Онон эн өйгөр-санааҕар атын киһини убаастааһын,бэйэни үтүө киһи быһыытынан көрдөрүү ,утаралаһааччын доруобуйатын харыстааһын диэн өйдөбүл олох суох буолуохтаах. Ити тас өттүнэн маннык охсуһууларга үксүгэр көннөрү, охсуһуу көрүҥҥэригэр туох да тус аналлаах бэлэмнэниини барбатах дьон кыттааччылар. Онон маннык утарыта киирсии туох да быраабылата,эн сатабылгар туох да ирдэбилэ суох барар.
    Онон кини билигин өйүн-санаатын толкуйун хайдах охсуһууну бэйэтин туһатыгар түмүктүөхтээҕэр туһаайда.
    Тимир өйдөбүлүгэр маннык “эн-мин” диэн утары турууга,ким сатабыллаах буолбакка , маннык күчүмэҕэй түгэҥҥэ ким бэйэтин төбөтүн сүтэрбэт, хас хамсаныытын чуолкайдык толкуйдуур , бэйэтин ис туругун кытаанахтык хонтуруоллуур ол киһи кыайар диэн толкуйдаах .
    Ол иһин Тимир төһө да бэйэтиттэн модьу,сүҥкэн уонна күүстээх уолу утары киирсээри да сырыттар санаата күүстээх уонна туруга бөҕөх.Толкуй боростуой.Хаайыылаахтар ньымаларын туттуохтаах. Хайдах эрэ утарсааччытын албыннаан:
    -Куттаммыта буолан дуу? Эбэтэр атын ханнык эрэ хамсаныынан киһитин хараҕын баайан баран, кини эйиигин хайдах гынан кэһэтэрбин билэҕин дуо!-диэн кыайыытын билинэн өрөгөйдүү сылдьар турукка киллэрэн баран охсуһуу түмүгүн биир охсуунан быһаарыахтаах.
    Манна сыыһа-халты туттуу сатаммат. Ол иһин бу түгэни хаһан? Ханнык кэмҥэ? Буолуохтааҕын чопчу тобулуохтаах. Ити курдук Тимир бэйэтигэр санаатын чөмөхтөөн баран уолаттарыгар:
    -Дьэ, уолаттар “сахалар” диэн туох омукпутун биллэрэр түгэммит тиийэн кэллэ. Барыта сүбэлэспиппит курдук хамсаныахтаахпыт.Мин ол бу буоллахпына, тумус уолгутунан Чехордун Бүөккэ буолуо. Кини дьаһайарын истиэххит,-диэн баран били тустууга маастар уолу солбуйааччытынан анаабыта.
    Ол кэнниттэн бары чөмөҕүнэн остолобуойтан таһырдьа тахсыбыттара,кавказ уолаттара ахсаан өттүнэн элбээбиттэр,кинилэри “аһыырга-сииргэ” туруммуттар аҕай. Кинилэри ханна да ыыппат гына суолларын бүөлүү туран кэбиспиттэр.
    Баһылык уоллара Тимирдээх тахсыбыттарын көрөөт бэйэтин бөлөҕүттэн инники ойон тахсыбыта уонна хайа быыһыгар дойдутугар сүүрэ сылдьар “барс куоска” кыыл ырдьыгыныырын курдук саҥа-иҥэ таһаара-таһаара, икки илиитинэн күүскэ туора-маары дайбыы-дайбыы,харахтарын хааннааҕынан көрө-көрө, айаҕыттан сил бырдаҥалыы-бырдаҥалыы үөхсүбүтүнэн барбыта.
    –Бэҕэһээ,эһиги “кыараҕас харахтар” биһиэхэ “хайа уолаттарыгар” биһигини убаастаабаккытын көрдөрдүгүт! Ыалдьыт быһыытынан киирэ сылдьыбыппытыгар тоҥкурууннук көрүстүгүт.Тылгыт-өскүт “сыыстаах”. Тылгытынан биһиги норуоппутун олох аллараа түһэрдигит. Манна эһиги “туундараҕыт” буолбатах! Онон ити тылларгытыгар эппиэттиэхтээххит. Ол иһин билигин тылгытынан оонньообот буолар гына үөрэтэн биэриэхпит.Сэмэйдик тутта сылдьарга иитии чааһын ыытыахпыт.

    0
  • Баба5а баатыр
    7 апреля 2020
     

    Ол кэнниттэн Тимири өһөөх хараҕынан тобулу көрөн туран:
    -Онтон эйиигин кытта мин бэйэм быһаарсыам? Билэҕин дуо? Мин киммин! Мин төрүттэрим кавказ үрдүнэн биллибит “абректар”! Мин улуу сэрииһиттэр “мамлюктартан” хааннаахпын! Миигин утары көрбүттэри барыларын кэһэппитим,”кэннилэрин” алдьаппытым.Онон онкологка уочарат уһун.Онтон эн онно бүтэһик киһинэн туруон! - дии –дии Тимири тарбаҕынан ыйбыта. Суоһурҕанан салгыны быһыта охсуталаан күүһүн-кыаҕын көрдөрбүтэ. Онтон кэннигэр турар уолаттара кигэн биэрдэхтэрин аайы уоллара өссө тэбиэһирэн тыла-өһө быдьарданан,хамсанара-ипсэнэрэ элбээн истэ.
    Бу сутуругунан киирсиэх иннинэ , утарылаһааччыгын тылынан-өһүнэн самнары саҥаран, аллара түһэрэн,кини өйүн-санаатын тоһутуу, куттааһын көрүҥэ буолар. Ити түгэҥҥэ ,эн сыалгын ситистин да, бу охсуһууга кыайыылаах тахсарын чуолкай буола түһэр.Ол кэнниттэн тостон,самнан турар киһини бэйэ астыныытыгар,дьон көрүгэр охсон,тэбэн биэриэххэ сөбө.
    Онтон маннык ыгыыны Тимир элбэхтик көрсүбүтэ. Ол иһин бу хамсаныылар туохха туһаайылларын билэр буолан Тимир уолун тылларыгар охсуһуу иннинээҕи “аан тыл” курдук сыаналаан , улахан болҕомто биэрбэккэ кулҕааҕын тас өттүнэн аһара турбута. Ол оннугар уолун хас хамсаныытын олус болҕомтолоохтук көрө турара уонна боростуой дьонтон букатыннык атыннык көрөн ,сыана быһан турара.
    Кини көрүүтүгэр бу кавказ уолаттарын ортотугар кинилэр курдук хаптаҕай сирэйдээхтэр баалларын көрөн,төбөтүн иһигэр арааһа бу “калмыктар” буоллахтара диэн толкуйдаабыта.Онон Тимир бу кинилэр иннилэригэр турар уолаттар бары “грузин” буолбатахтар,бөлөхтөрүн иһигэр тус-туһунан омуктар бары бааллар эбит. Арааһа бары бары кавказ эҥэртэн бииргэ аармыйаҕа ыҥырыллыбыт уолаттар чөмөхтөһөн кэлбиттэр диэн толкуйдаабыта.Оччотугар бэйэлэрин истэригэр бары биир санаалаах буолбатахтар эбит диэн түмүк оҥостубута.
    Онтон атын өттүнэн көрдөххө,ханнык да киһи төһө да күүстээҕин,кыахтааҕын иһин син – биир киһи буоллаҕа.Син атын дьон курдук эттэн,хаантан оҥоһулуннаҕа.Кини эмиэ эчэйэриттэн,бу охсуһуу кэнниттэн сокуон иннигэр эппиэттиириттэн,син биир кини курдук долгуйар.Адреналина элбиир. Онон кырдьык,ити “Беззубый” эппитин курдук куттал бу уол бөдөҥүгэр-садаҥыгар,оҕус курдук күүһүгэр-уоҕуҕар сытар. Ол гынан баран күүс диэн күүс! Сатабыллаах киһи охсуһуу кэмигэр ол күүһү хаһаайынын утары табатык туһаннаҕына , хайдах баҕарар уолу охторуохха,дөйүтүөххэ сөп. Онон Тимир алҕаска таптарбатахха ,бу уолу кытта биир –бииргэ ,киһи хайдах баҕарар киирсиэҥ сөптөөх уола эбит диэн толкуйдаабыта.
    Маннык түгэҥҥэ, кини сылдьыбыт эйгэтигэр ким кыахтаах,үгүс саҥата суох утарсааччытын быһыта сынньан кэбиһиэхтээх.Онтон бу уол быдьар тылларынан бэйэтин күүркэтинэ сатыыра,кини бэйэтин кыаҕар эрэммэтэ көстөр. Онтон салгыны илиилэринэн быһыта охсон суоһурҕанарын көрдөххө,ханнык да охсуһуу көрүҥэр, кини курдук далайа-далайа ,маҕайа-маҕайа ким да охсубат. Онон сылыктаатахха ханнык да охсуһуу көрүҥүнэн дьарыктамматах урдьуус эбит диэн сыана быһан Тимир холкутуйа түстэ.Ол иһин уолун өссө кыынньаан биэрэргэ санаммыта.
    -Генацвале! Тоҕо манна кэлэн кураанах тылгынан салгыны үрэн“ маһы хамсатаҕын!” Кимнээх биһиги бэйэбитигэр анаммыт хоско утуйаары сырыттахпытына, күүс өттүнэн өттүйэн киирбиттэрэй? Ким ааҥ-маҥҥай үөхсэн,биһигини “табалар” диэбитэй?Кимнээх биһиги биир дойдулаахпытын атаҕастаары гыммыттарай? Эһиги буолбатахдуо? Оччотугар төттөрүтүн эһиги биһиэхэ иэстээх буолан тахсаҕыт буолбатах дуо? Онон эн бэйэҥ уолаттаргар сатабыла суох өйдөбүлү биэрбиккин. Онтон мин өттүбүттэн тыл оонньуутугар биир эмэ киһини өһүргэтэр тыл тахсыбыт да буоллаҕына,ол тыл эн тылларгар эппиэт быһыытынан эйиэхэ туһаайыллыбыта.Ким даҕаны эн норуоткун быдьар тылынан саҥарбатаҕа.Ол үрдүнэн, эн манна бүтүн кавказ эҥэртэн ыҥырыллыбыт уолаттары барытын хомуйан аҕалбыккын,-диэн баран Тимир уолаттарыттан икки хаамыы инники хардыылаан тахсан баран,уолугар сирэй туһаайан:
    - Эн! Бэйэҥ абаҕын-сатаҕын сүүс акаары оҕочоос уолаттары - биир оччо оннук оҕочоос уолаттары утары харсыһыннаран быһаараары гынаҕын дуо? Ол эйиэхэ наада дуо? Эбэтэр “мэйиин” тиийбэт дуу? Билигин биһиги “гражданкаҕа” сылдьыбаппыт! Онон ким эрэ эчэйдэҕинэ байыаннай прокуратура иннигэр эппиэттиэхпит ,эбэтэр бу курдук элбэх уол охсуһуутугар ким да эчэйбэт диэн толкуйдуугун дуо?
    Оннук “хаан” тахсыытын ирдиир буоллаххына,атыннык хамсаныахха.Бу мустубут уолаттар биһиги “эн-мин” дэһиибитигэр туох да сыһыана суох уолаттар. Онон бэйэҥ кырдьыккын “сутурук” нөҥүө быһаарсан булуоххун баҕарар буоллаххына биир-бииргэ сирэй көрсөн боппуруоһу түмүктүөххэ! Ол курдук “кырдьык өрөгөйө” охсуһууга кыайыылаах тахсыбыт киһи өттүгэр буоллун. Бу этиини ылынар буоллаххына, бэйэ-бэйэни олох үнтү сынньыспат туһугар охсуһуу түмүгүн быһаарар быраабыланы сөҥҥөһүөххэ.Холобура маҥҥайгы ”хаан” тахсыытыгар дылы диэххэ сөп,- диэн бэрт ылыннарыылаахтык бэйэтин санаатын эттэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    7 апреля 2020
     

    Онуоха кини тылын истибит аннараа уолу тулалаан турар “кавказ” бөлөх уолаттар ортолоругар “эн-мин” дэһии таҕыста быһыылаах бэйэлэрин икки ардыгар тугу эрэ быһаарыстылар , ол кэнниттэн хас да уол кэлэн туох толкуйга кэлбиттэрин уолларыгар эттилэр:
    - Биһиги эйиигин үчүгэйдик билэбит! Эн бэйэҥ бэҕэһээ иирсиини саҕалаабыт буолуохтааххын.Ол гынан баран бу курдук түмсэн кэлэн баран ыһыллан хааллахпытына ким да биһигини өйдүө суоҕа. Ханнык эрэ “табалартан” куттанан кавказ уолаттара кэннинэн кэхтибиттэр үһү,- диэн кэпсээн тарҕаныа. Онон итиччэ тылынан оонньоон бэйэтэ киирэн биэрбитин кэннэ ,ити эйиигиттэн аҥарын эрэ курдук көрүҥҥээх уолтан куттана сылдьыан дуо? Сирэй сирэйгэ охсуһан үөрэтэн биэр,-диэн кигэн биэрдилэр.
    Онуоха уоллара ол этиигэ сөпсөһөн ,уолаттарыгар ойууланан уонна бэйэтин күөттэнэн өрө оргуйан турда:
    - Бу курдук мин эйиигиттэн үөҕүллэр айанньыттар күүтэр саалларыгар баар “күүлэй” кыыһа буолбатахпын.Эбэтэр бэйэн ойоххун миигин кытта бутуйума!
    Мин туспар эн бэҕэһээ олус алын түһэрэр тыллары саҥарбытын! Итинник тыллар иһин биһиэхэ “кавказка” хаанынан силлииллэр.Онон эн эппит этиигин ылынабын. Онон охсуһууга киирэргэр баастаргын баанар биинтэҕин илдьэ киир,-дии –дии суоһурҕанан икки сутуругунан түөһүн охсуна сырытта.
    Ити тыллары Тимир истээт, “эн-мин” дэһии кини толкуйдаабытынан баран эрэриттэн астынан туран,уолун өссө кыынньаан биэрбитэ.
    - Эн кураанах тылынан оонньуурга үөрэммиккин! Билигин эн кутуругун анныгар ,олорор миэстэтигэр тигээйигэ тиктэрбит ишакка майгынныыгын. Ол курдук тылгар-өскөр “куһаҕан сыт” элбэх.Онон бэйэҕин үөрэтиэхпит.Ол иһин этин-хаанын ыалдьары тулуйарын туһугар, “эдэр акаары осел” үүтүн ис диэн сүбэлиибин,-диэн уолун эбии кыынньаан биэрбитэ.
    Ити курдук уолаттар бэйэлэрин икки ардыгар быдьар тыллары бырахса-бырахса бөлөхтөрүттэн арахсан инники күөҥҥэ тахсан охсуһарга бэлэмнэнэн утарыта турунан кэбистилэр уонна икки улахан адьырҕа кыыллар күөттэһэллэрин курдук,бэйэ-бэйэлэригэр суоһурҕана –суоһурҕана бэйэлэрин тула хаамсан киирэн бардылар.
    Онуоха уолаттары киксэртээн икки өттүттэн:
    - Бей его!Порви его!Дави его!Ол быыһыгар сахалыы :- Кэһэт! Оройун тобул!Быардаа!- диэн ыһыы-хаһыы иһилиннэ.
        Бу түгэҥҥэ грузин уола охсуһууга бэлэмнэнэн турукка киирэ сатаан салгынын бэрт түргэнник ылан тыынар.Ол аайы модун түөһэ үллэнниир,көхсө эһэ ырдьыгыныырын курдук бэрт бүтэҥитик кырдыргыыр . Онтон Тимир сур бөрө курдук бэрт түргэнник хамсанан уола хас хамсаныытын кыраҕытык кэтии-маныы сырытта. Утарсааччыта өр тулуйбата, сылаас хаана оонньоото, атыыр оҕус курдук хараҕын хааннааҕынан көрөөт, орулаабытынан икки илиитинэн туора-маары дайбаабытынан Тимиргэ утары сүүрдэ.
    Онуоха Тимир туора хаҥас диэки халбарыйаат,эмискэччи атахтарын ыыра тэбээт “шпагат” түстэ уонна кинини сыыһа-халты дайбаан аттынан ааһан иһэр уолу уҥа илиитин сутуругунан маҕайа түһэн баран самахха саайда.Ол кэнниттэн эмискэччи икки атаҕар тура түһээт, ыарыытыттан бөкчөйбүт, самаҕын туттан турар уолу кэнниттэн эмэһэҕэ тэбэн умса хорутан түһэрдэ.Онуоха уола кыаҕын ыллаттаран ыарыытыттан охтубут сиригэр орулуу-орулуу сытта.
    Бу түгэҥҥэ аһары барыа суохтааҕын Тимир олох чуолкайдык өйдөөн турара.Кини мантан аһары баран уолун үнтү тэбиэлээтэҕинэ, бу түгэн бөлөх бөлөххө киирсиитигэр тиэрдиэхтээҕэ.Ол иһин уолун үрдүттэн өҥөйөн туран :
    - Бүтүн байыаннай куораты аймыыр курдук ,сүүскэ оҕустарбыт оҕус буолан аһары орулаама,сүрэҕин тулуйуо суоҕа.Эйиигин бу түгэнинэн туһанан үчүгэй соҕустук кэһэтэн биэриэххэ баар этэ да, олох аллараа “ньэгэй дьон” таһымыгар түһүөхпүн баҕарбаппын,- диэт охсуһуу түмүгэ маннык түргэнник түмүктэниэ диэн кэтэспэккэ турар, соһуйаннар сыҥаахтара аллараа түһэн хаалбыт кавказ уолаттарыгар:
    -Уолгутун олох үнтү сынньа иликпинэ.Кэлэннит ылын,-диэн саҥа таһаараатын кытта:
    -Манна туох буола турарый?!-диэн баргыытыыр саҥа иһиллибитигэр,ол диэки көрө түспүтэ,бу мунньар пуун начальнига майор Коковикин саллаат уолаттардыын кэлэн турар эбит. Онуоха мунньустан турар уолаттар буола турар түгэни:- “Ээ,оннук-маннык,-диэн быһаарбыта буоллулар.
    Ону Коковихин кырдьык-хордьук истибитэ буолаат ,хас да этээстээх маатыра-куутура кэнниттэн:
    -Эһигини мин дизбатка ыытыахпын баҕарбат буоллаххытына,олорор хосторгутунан тарҕаһа охсун!-- диэн күүстээхтик ыһыытаан-хаһыытаан баран Тимири ыйаат :
    -Аатын? Араспаанньан? Хантан ыҥырыллыбыккыный?- диэн доппуруостаата.
    Ол кэнниттэн: -Кини миигин кытта барсар,-диэт миэстэтигэр эргичис гынаат хонтуоратын диэки хаама турда,Тимир кинини батыһан иһэн , Коковикин : -“В губу”,-диэбитин эрэ истэн хаалла.Тимир төһө да гаупвахтаҕа баран истэр, бэйэтин иһигэр бу күөн көрсүү улахан маассабай охсуһууга тиийбэккэ маннык түмүктэммититтэн астына истэ. Ол баран иһэн биирдэ өйдөөн көрбүтэ ,гаупвахта дьиэтин ааһан эписиэрдэр олорор уопсай дьиэлэригэр кэлбиттэр. Онуоха киһитэ иккис этээскэ тахсан биир кыбартыыра аанын күлүүһүнэн аһаат Тимири иһирдьэ киллэрээт:
    -Манна тур,-диэтэ.
    Аан хоско туран Тимир иһиттэҕинэ ,куукунаҕа майора тугу эрэ таҥкынатар,”топ” гына уурар тыаһа иһиллэр.Онтон көрбүтэ, майора аҥар илиитигэр толору убаҕастаах куруускалаах,атын илиитигэр биилкэ төбөтүгэр оҕурсулаах хоһуттан тахсан кэллэ.
    -Мэ,маны иһэн кэбис!-диэтэ.
    Ол куруусканы ылан Тимир муннугар чугаһаппыта,тыыннаах испиир сыта “дьар” гына оҕуста.Онтон Тимир төһө да салыннар ,хамандыыр тылын быһа гыныа дуо?-барытын биирдэ хантатан кэбистэ.
    Кини маҥҥай утаа убаҕаһын амтанын да билбэтэ.Онтон куолайынан итии чэй истэххэ сылаас биллэрин курдук убаҕас сүүрэн куртаҕар түстэ.
    -Маладьыаскын! Ити курдук бэйэни көмүскэниэххэ наада.Биир охсуунан күөн көрсүү түмүгүн быһаардын. Ону бэйэм илэ көрбөтөҕүм буоллар олох итэҕэйиэ суох этим.Мин бу дуоһунаспар олорбутум хас да сыл буолла.Араас түгэн барыта буолар этэ.Ол гынан баран бу эн курдук быһыылаах-таһаалаах уол, итинник атыыр оҕус курдук бөдөҥ уолу кытта охсуһууга кыайыылаах тахсыбытын көрө иликпин.Бэйэтин кыанар,хорсун санаалаах уол эбиккин!
    Ити сутуругун санныгар сүгэ сылдьар кавказ эҥэрдээх уол күүһүмсүйэринэн миигин сөп оҥордо. Манна хас уолу кырбаата. Ол гынан баран ол уолаттартан ким да үҥсүү суругун суруйбата. Ол курдук ,мин манна аҕыйах хонуктаах ыалдьыппын. Бүгүн баарбын,сарсын суохпун. Онон аҕыйах хонугу тулуйуохха сөп диэн толкуйдаахтар.Онтон мин “акаарыны” олоҕун алдьатыахпын уонна бэйэм байыаннай прокуратуранан таскайданыахпын баҕарбаппын. Онон эн саамай сөпкө кинини үөрэттин! Мантан антах кимиэхэ эрэ сутуругун көтөҕөөрү гыннаҕына, ааҥ-маҥҥай толкуйдуу түһэн баран хамсаныаҕа!
    -Чэ,билигин хонук сиргэр бар. Бүгүн хайа чааска бараргын быһаарыам, -диэн Тимир бэйэтиттэн икки бүк улахан уолу охторо сытарын көрөн хайҕаабытын биллэрдэ.
    Онтон хонук сиргэ бииргэ сытар сахатын уолаттара “губаҕа” барда диэбит уоллара, бэрт нэһиилэ түҥ-таҥ үктэнэн кэлбитигэр улаханнык соһуйдулар.Маныаха дылы өйүн-санаатын күүһүнэн Тимир бэйэтин көрүнэн кэлбитэ,уолаттарын үөрбүт-көппүт сирэйдэрин көрөөт ыһыктынан кэбистэ. Ол кэнниттэн ханна барбытын-кэлбитин да өйдөөбөт.Арай биир саллаат уол кинини ырбаахытын саҕатыттан тардыалыырыттан уһуктан кэллэ:
    -Киэһээҥҥи аһылык. Эйиэхэ икки өлүү аһылыгы илдьэргэ бирикээстээтилэр, - дии турар эбит. Бу түүн манна мустубут уолаттары “атыыһыттар” кэлэн өлөх-бөлөҕүнэн сүрүн чаастарыгар сулуусбалата илдьэ бараттаатылар.
    Онтон сарсыҥҥы күнүгэр Коковикин Тимири бэйэтигэр ыҥыттаран ылла. Онно кинини мэктиэлиир кумааҕыҕа тиһиллибит суруктарыгар үлэлээбит тэрилтэтиттэн кыһамньылаах ,үтүө майгыннаах үлэһит уонна маҥҥайгы разрядтаах боксер диэн суруллубутун сүрүн болҕомтоҕо ылан, Улуу дойдубут кыраныыссатын харабыллыыр пограничник буолаҕын диэн дьаһайан кэбистэ.
    Онон олоҕун биир түгэнигэр ыйаах суруллубутунан,ити күн Тимирдээх уон икки уол буолан Куланбаев диэн старшай лейтенаны кытта икки пограничник саллааат уол арыалдьыттаах Киргизия Сойууһунай республикатын киинигэр Фрунзе куоракка тимир суол аалынан айаннаатылар.
    Тимир суолларын аала лиһирҕээн-лаһырҕаан ,эргиирдэргэ кыычыгыраан ыла-ыла наҕыллык айанныыр, түннүк нөҥүө тыалар, хонуулар бэрт бытааннык усталлар. Бэрт үчүгэйдик үөрэ-көтө айанныахтарын ,инники күүтэр сирдэртэн уолаттар ол-бу ас ,итирдэр утах ылбыттарын,богуоҥҥа киириигэ арыаллыы сылдьар саллаат уолаттар “шуруйдаан”итирдэр утахтарын көҥүллэммэт диэн тутан ылбыттара. Ол быыһыгар атыыласпыт астарын байыаннай чааска тиийдэххэ үчүгэй дуоһунаска тиксиннэриэхпит диэн сорох өттүн “бэлэх” быһыытынан бэйэлэригэр хаалларбыттара. Ол тас өттүнэн уолаттар дьиэлэриттэн кэтэн кэлбит сэҥэх соҕус таҥастарын, мантыкаҕыт сулууспалыыр кэмҥитигэр туһата суох диэннэр уолаттартан мүччү туттаран ылбыттарын, күүтэр сиргэ атыыһыттыы олорор эмээхсиннэртэн ол-бу аска, самогоҥҥа атастаһаллар. Онон кинилэргэ эрэ кыһамматтар, бэйэлэрэ туспа дуйданан үөрэр-көтөр саҥалара эрэ иһиллэр. Сотору-сотору кэтэһэр сирдэргэ тохтуур.Ол аайы дьон халҕаһа курдук устар. Онно тахсар да,киирэр да дьон элбэхтэр.Биир оннук сиртэн аармыйаттан сулуусбалаан бүтэн иһэр саллаат уол кинилэр хамаандаларыгар кыттыста.Ол уолу кытта Тимир билсэн,ирэ-хоро кэпсэттэ,уола Монголияҕа сулуусбалаан баран , дойдутугар Ош куоратка төннөн иһэр эбит. Ыраас харчыта суох буолан,ас булуммакка дэлби аччыктаабыт. Онон кинилэртэн үссэнэн бэртэх кэллэ. Инньэ гынан сулуусбалыы баран иһэр уолаттар бары да аччык туруктаах сылдьаллар.

    0
  • Баба5а баатыр
    7 апреля 2020
     

    Кинилэр аттыларыгар баар плацкартка түөрт сирэйдэрин –хараҕын олорууларыттан көрдөххө атын-атын омук дьоно бэйэлэрин икки ардыгар хаартыга улахана суох сууммаҕа бытахайдаһаллар.Маҥҥай тимир суол аалыгар киириигэ Тимири биир киһилэрэ:- Хаартыга оонньоспоккун дуо?- диэн ыҥыра сылдьыбыта. Онуоха Тимир сэрэхэчийэн харчым суох диэн аккаастанан кэбиспитэ.Онтон бэйэтэ ол дьон оонньуулларын туораттан балачча уһун кэмҥэ көрөн-үөрэтэн баран боростуой көннөрү дьон эбиттэр эбит диэн бэйэтигэр түмүк оҥостубута. Ол иһин Тимир уруккутун санаан уолаттарын чөмөхтөөн ким төһө үптээҕин ыйыталаста.
    – Уолаттар! Биһиги билигин даҕаны олохтоох чааспытыгар тиийиэхпитигэр дылы биир хонук баар. Онон ким ол кэми тото аһаан аһарыан баҕалаахтар ,ким төһө харчылааҕынан миэхэ иэс биэрин .Аҕыйах чааһынан ол харчыгытын икки бүк элбэтэн биэриэм, - диэн тыл быктарда.
    Манна Тимири кытта бииргэ айаннаан иһэр уолаттара бары эҥин араас сиртэн ыҥырыллыбыт буолан сатаан чөмөхтөспөккө,саҥардыы билсэ сатыы сылдьаллар.Ол гынан баран Тимир бэйэтиттэн икки төҕүл улахан уолу биир охсуунан охторбутун сорохтор көрбүт, атыттара истибит буолан кини тылыттан тахсыбаттар.Бэйэлэрин бөлөхтөрүгэр баһылык курдук көрө сылдьаллар.Ол иһин ким төһө кыахтааҕынан –үптээҕинэн кыттыстылар.
    Онон элбэх киһи аата элбэх. Барыларыттан холбоон хаарты оонньуурга сөптөөх үп тахсан кэллэ.Ону көрө олорон хаарты оонньуу олорор дьон үөрүүнү кытта Тимири оонньууга кытыннардылар.Ол кэнниттэн бэрт кылгас кэм иһигэр хаарты оонньооччулар биир-биир Тимиргэ сүүйтэрбит харчыларын биэрэ-биэрэ миэстэлэриттэн туран баран хааллылар. Онон Тимир “тыл” биэрбитин курдук уолаттарыгар харчыларын төннөрдө,онтон ордубут харчытынан кэлэр күүтэр сиртэн ас-үөл ыларга көрдөстө.
    Уолаттар инники өттүгэр кыһалҕата суох айанныыр буолбуттарыттан үөрүү-көтүү бөҕө буола түстүлэр. Бары Тимир хаарты оонньуурун көрөннөр сөҕүү бөҕөлөр.Ордук Одесса куораттан ыҥырыллыбыт Щварцман диэн еврей уола сөҕөр-махтайар:
    -Мин дойдум Одесса куорат! Улуу хаартыһыттар олорор сирдэрэ.Кинилэртэн үгүстэрэ аан-дойдуга биллибит хаартыһыттар.Бу маннык оонньуур хаартыга киһи үөйбэтэҕин барытын сатабыллаахтык оҥоруохтарын сөп. Онтон мин көрдөхпүнэ Тимир эмиэ кинилэр курдук таһымнаах хаартыһыт эбит. Биир оонньууга чиэрбэ тууһун үстэ таһаарда,-диэн Тимир хаартыга оонньообут таһымыттан сөхпүтүн биллэрэр.
    Онуоха Тимир:
    -“Абрам”! Эн мин хайдах “мохлюйдуурбун”көрбүт буоллаххына, мин оннук эн кэпсиирин курдук үрдүк таһымнаах хаартыһыт буолбатах эбиппин,ол гынан баран хаарты оонньуутугар кыралаан тугу эрэ сатыыбыт,-диэн бэйэтин санаатын атастаста.
    Ити курдук харчыланаат уолаттар олохторо тупса түстэ. Ол курдук бириэмэни ыыппакка тимир суолларын аала кэлбит тохтобулга тохтоотун кытта атыыһыттартан ас-үөл ыланнар тото-хана аһаатылар. Онон суолларыгар аралдьыйа таарыйа саллаат уолларын кэпсээнин истэллэр.
    Ол курдук уоллара бэйэтин кэпсээнин Монголияҕа Гоби кумах куйаарыгар сулуусбалаан баран дойдубар Ош куоратка төннөн иһэбин,- диэн саҕалаата.
    Кини ото-маһа мэлигир,үүнээйитэ суох, хайыр таас , кумах куйаар , күн уотуттан итийбит таастарга сымыыт буһаран сиир Монголия дойдутугар баар Гоби кумах куйаарыгар турар байыаннай чааска тиийэн сулуусбалаабыт. Оннооҕор кини сылаас дойдуттан төрүттээх уол ол дойду сылааһын тулуйбатах.Онтон атын сирдэртэн ыҥырыллыбыт уолаттар улаханнык моһуогурбуттар. Ол курдук күн уотуттан саһар сирдэрэ дьиэ иһэ,таһа эрэ эбит. Онно-манна айаннаатаххына массыына анныгар киирэн күлүктэнэн күн уотуттан саһаллар эбит.Онтон онно-манна айанныыргар уулаах холуодьастар ханна туралларын эндэппэккэ билэрин ирдэниллэр эбит. Ол айанныыргар холуодьастан холуодьаска дылы сырыттахха табыллар. Онно сыыһа туттардын да бүтэҕин,өлөр өлүүгэ бараҕын!Оннук сүппүт-өлбүт саллаат элбэх үһү.Ол дойдуга олохтоохтор букатын атыннык туттан-хаптан олороллорун кэпсээтэ. Ол курдук биир хааппыла убаҕас көмүс сыаналаах эбит,ол курдук олохтоох монголлар яктарын,верблюдтарын убаҕастарын кытта иһэ сылдьаллар. Чэйдэрэ үһү. Онтон олох ыксаатаххына бэйэҥ убаҕаскын кытта иһэҕин диэн кэпсээн уолаттары улаханнык салытыннарда. Бу эҥэр Каракум уонна Кызыл кум кумах куйаарыгар турар эрэ чаастарга түбэһимэн диир . Бэйэтин кэпсээнигэр уоллара кинилэри аһынар,сороххут эмиэ мин курдук уута суох сиргэ кумах куйаарга баран сулуусбалыыр буолбуккут, сулуусбалаабыт сириттэн улаханнык саллан,сүрэҕэр астарбытын кэпсиир.
    Ити курдук саллаат уол кэпсээнэ аргыстаах,тот истээх суутка устата айаннаан сулууспалыахтаах олохтоох сирдэригэр Фрунзе куоратка тиийэн кэллилэр.Манна кинилэри “Газ -66” массыына кэтэһэн турар эбит. Онно олордон түүннэри айаннаатылар. Бу эҥэр түүннэрэ ыас хараҥа буолан массыына фаарата тугу тыктарарын эрэ көрө истилэр. Сотору кэминэн тыас-уус сүппүтүнэн куорат иһиттэн тахсыбыттарын өйдөөтүлэр.
    Бу Фрунзе куоракка кэлин кэмнэргэ Афганистан сэриитинэн сибээстээн үтүмэн элбэх байыаннай чаастары Сойуус үрдүттэн бу эҥэр муспуттар. Онон урут турбут байыаннай чаастар дьиэлэрэ-уоттара саҥа кэлбит чаастары ситэ хааччыйбатынан, кинилэри Фрунзе куораттан чугас , биир көстөөх сиргэ баар “балааккалаах куоратка” түһэрдилэр. Онно тиийээт түүн диэн аахсыбакка биир “каптерщик” диэн дуоһунастаах саллаат уолтан байыаннай пуорма,утуйар таҥас ылан, атын-быһыыга майгыга биирдэ баар буола түстүлэр. Сүгүн –таҕын утуйбакка утуктуу сылдьан,онон-манан ыйанан турар лаампалар уоттарыгар көрдөхтөрүнэ,бэрт элбэх балааккалар бэрээдэктээх баҕайытык тардыллыбыттар.Олор быыстарынан хааман истэхтэринэ хамаанда биэрэн барыларын биир балааккаҕа симэн кэбистилэр.

    0
  • Баба5а баатыр
    7 апреля 2020
     

    -Бу балаакка ,эһиги эдэр саллаат үөрэҕин барар кэмҥитигэр ити-сылаас дьиэҕит буолуоҕа.Онтон мин эһиги “аҕаҕыт”отделенияҕыт хамандыыра буолабын. - диэт арыаллаан кэлбит ефрейтор уол им-дьимҥэ сүтэн хаалла.
    Уһун сылдалҕаннаах айан кэнниттэн сылайан кэлбит уолаттар бары түҥ-таҥ түһэн оннуларын булан санааларыгар саҥардыы нухарыйан эрдэхтэринэ “сирена” тыаһын холбоон “уһуктун” хамаанданан барыларын ойутан туруордулар.Кинилэри, сорох-сорохтор олус кытаанахтык утуйбуттарын, бу түүн арыаллаан кэлбит уоллара-ефрейтордара сарыннарыттан сахсыйталаан уһугуннартыы сылдьар эбит.Тимир оҕо дьиэтигэр улааппыт буолан улаханнык ыарырҕаппакка ойон турда уонна хайдах дьаһал бэриллибитинэн гимнастерката суох ,үөһээ өттө сыгынньах таһырдьа балаакка тас өттүгэр ойон таҕыста.
    Арай онно өйдөөн көрбүтэ бары балааккалар иннилэригэр саллаат уолаттар биир кэккэнэн кэккэлэспиттэр.”Мин кэннибиттэн!Сүүрүүнэн !” диэн хамаанда биэрээттэрин кытта илиилэрин тоҥолохторунан токурутан баран , сутуруктарын түөстэригэр тутаат ханна эрэ отделенияларын хамандыырдарын батыһан сүүрэ турдулар.
    Кинилэр дьылҕалара эмиэ оннук буолла.Ол курдук балаакка иннигэр кэккэлэччи тураат хамандыыр уолларын батыһан балааккалаах куорат аттыгар баар киэҥ-нэлэмэн хонууга сүүрэн таҕыстылар.Олохтоох саллаат уолаттар сарсыардааҥҥы хамсаныыларын,эттэрин –хааннарын уһугуннаран ырааппыттар.
    Бу уолаттар бары күн уотугар эттэрин быһа сиэтэн хап-харалар. Төбөлөрүгэр баттахтара биир тэҥ гына кырыллыбыт.Онтон таҥастара-саптара бэйэлэрин эттэрин быһыытыгар лоп бааччы олоро сылдьаллар. Саҥата суох кинилэри көрө-көрө күлэллэр.
    Кырдьык киһи эрэ күлүөх курдук. Ол курдук кинилэр ол уолаттар ортолоругар “үрүҥ тураах” буолан сылдьаллар эбит. Бары саҥа кэлбит буоланнар муус маҥаннар. Бары тус туһунан сиргэ баттахтарын кырыйтарбыт буолан баттахтарын кырыттарыыта да эҥин араас. Ону кытта сорох уолаттар атахтарыгар эрийэр таҥастарын сытаан эрийэн кэппэккэлэр,онтукалара киирзэбэй саппыкыларыттан быга сылдьаллар .
    Онтон икки уоллара циркаҕа тахсан көстөр клоуннарга майгынныыллар, кыра быһыылаах-таһаалаах пуорма суох буолан , сиэптээх ыстааннарын хоннохторун анныгар дылы тардыммыттар,гимнастеркалара тобуктарыгар түһэ сылдьар. Хайдах гыныаххыный? Биир күн иһигэр уопсай халыыпка киирбэккин!
    Отделенияларын хамандыыра уол салалтатынан эт-хаан уһугуннарыытын кэнниттэн,хайдах кэккэлэччи турбуттарынан балааккаларыгар төттөрү сүүрэн кэллилэр.
    Отделенияларын хамандыырын хамаандатынан бары балаакка иһигэр киирээт утуйар таҥастарын эрийэ тутаат бэйэлэрин кытта илдьэ төттөрү тахсан балаакка иннигэр кэккэлэччи турдулар. Ол курдук балаакка иһигэр ханнык миэстэҕэ сытарын ,устуруойга ханна тураргыттан сибээстээх эбит.Үрдүк уҥуохтаах уолаттар балаакка аанын аттыгар түбэстилэр.
    - Эһиэхэ хас биирдиигитигэр малгытын-салгытын уураргытыгар тумба ,атаххытын сынньатаргытыгар табуретка бэриллэр.Күнүс ороҥҥо олорор уонна утуйар көҥүллэммэт. Бу кэмтэн ыла остолобуой миэстэтэ манна баар саллааттары барытын хааччыйбатынан,биһиги иккис уочаратынан хойутуу аҕыс чаастан сарсыардааҥы аһылыкпытын аһыахпыт.Онон аҕыс чаааска дылы бириэмэ,эһиэхэ бэйэҕитигэр бэриллэр бириэмэ. Ол гынан баран бүгүн утуйар таҥаскытын хайдах хомуйаргытыгар үөрэтиэм.
    - Биирдэ уонна бүтэһиктээхтик көрдөрөбүн! Онон болҕомтолоохтук көрүҥ!
    Орон бэрээдэктээхтик хомуллара ,улахан үөрэх эбит. Бары биир халыыбынан,устаап хайдах ирдииринэн утуйар таҥаскыт ороннугутугар хомуллуохтаах диэн буолла уонна Тимир сөҕүөн иннигэр ефрейтор уоллара икки илиитигэр “колотушка” диэн ааттанар тутаахтаах икки хаптаһыны илиитигэр тута сылдьан утуйар таҥаһын уонна сыттыгын икки өттүттэн охсуолаан кырыылаан биэрдэ.
    Ол кэнниттэн табуреткаҕа уочаратынан биир-биир олордо-олордо төбөлөрүн оройунан баттах кырыйар массыына биир суолунан сүүстэриттэн –кэтэхтэригэр дылы сүүрдэн баттахтарын кырыйталаат, онтон атын өттүн бэйэ-бэйэҕит кырыйсын диэн дьаһайда.Ити курдук Тимир аармыйаҕа сулууспалааһынын орону хайдах бэрээдэктээхтик хомуйууга үөрэтииттэн уонна баттах кырыйсыытыттан саҕалаата.
    Аҕыйах хонугунан букатын атын дьон буола түстүлэр. Маҥҥай утаа бирисээгэ ылыахтарыгар дылы хаһаайыстыбаннай үлэнэн дьарыктаннылар. Кинилэри аҕалан түһэрбит байыаннай балааккалаах куораттара саҥардыы оннун була сатыы сылдьар эбит. Инньэ гынан эҥин араас үлэ көрүҥэ элбэх. Ол иһин кыратык да сыыһа- халты тутуннахтарына нэрээти харса суох биэрэллэр.Аҕыйах тылынан эттэххэ нэрээт диэн “хара” үлэ. Сүрүннээн буор хаһыыта. Манна муспут байыаннай техникаларын БТР-дары,таанкалары уонна массыыналары өстөөх хараҕыттан кистээн диэн улахан аҥардара тимирэр гына сири хаһан баран онно туруораллар уонна кистиир сиэткэнэн саба тардаллар. Оччотугар күлүк сиргэ, күҥҥэ саллаат уолаттарга аһылыктарыгар аҕыстыы куул хортуосканы хастааһын олох “үрүҥ” үлэ курдук көстөр.
    Манна Тимир бэйэтэ да соһуйда, сүгэнэн таба туһанарга сыстыҕастаахтарынан кини буолан таҕыста.Уолаттар үгүстэрэ куорат уонна сылаас сиртэн ыҥырыллыбыт буолан, сатаан мас да хайыппат дьон эбит. Ол курдук биир күн Тимир Москваттан ыҥырыллыбыт Турин диэн нуучча уола куукуна оһоҕор оттук маһы бэлэмнииргэ дүлүн мастары сатаан хайыппакка турарын көрөн,ол мастары аҥар илиитинэн өйөөн баран иккис сүгэлээх илиитинэн бэрт боростуойдук хайыта охсуталаан кэбистэ. Ону ааһан иһэн рота хамандыыра старшай лейтенант Самойлов көрө охсон:
    -Аатын? Араспаанньан?–диэн ыйыталыһаат :
    -Эн мантан антах остолобуойу тута сылдьар биригээдэҕэ сыһыарыллаҕын!- диэн дьаһайда.
    Ол күнтэн саҕалаан,Тимир атын уолаттарга холоотоххо “ырай” олоҕор түбэстэ.Манна тутууга сылдьар саллааттары ол-бу үөрэҕинэн,сүүрдүүнэн-көтүүнэн,харабылга туруоруунан моһуоктаабаттар. Барытыттан босхолоон кэбистилэр. Остолобуой тутуутунан эрэ дьарыктаналлар.
    Биир өр сылларга тутууга үлэлээбит олохтоох нуучча киһитэ маастардаахтар, кини дьаһалынан урукку аһыыр сиргэ ,биэс саллаат уол буолан, эбии миэстэ тутан биэриэхтээхтэр. Бу урукку аһыыр сирдэрэ балааккалаах куорат күнтэн-күн улаатан иһэринэн ирдэбилгэ кыайан эппиэттээбэт эбит. Онон манна мунньубут саллаат уолаттарын хос-хос аһаппакка, барыларын биирдэ олордон аһатар сорук турар эбит.
    Үлэлэрэ да боростуой. Дьиэ тутуута буолбатах. Сарай тутуута.Күрүө эрэ баҕанатыттан уһун мастары остуолба курдук сиргэ хаһан олордоот,үөһээ өттүн мастарынан баайталаат,хаптаһынынан туора ууран саайталыыллар. Ол хаптаһыннарга шифери ууран үөһээ өттүн сабаллар. Ис өттүгэр бэрт боростуойдук икки эрээтинэн турар гына остуоллары уонна ыскамыайкалары оҥороллор. Онтон маастардара аармыйаҕа сулуусбалаабат буолан үлэ чааһынан сылдьар.Ол иһин киэһээ алта чаас кэнниттэн сарсыарда тоҕуска дылы,бэйэлэрэ-бэйэлэригэр хаалаллар.Үлэ түргэнник барыаҕын ,тутуу матырыйаала кэмиттэн кэмигэр кэлэн биэрбэт.Инньэ гынан күннэрин улахан аҥарын түөстэригэр силлии-силлии сылдьаллар. Айахтарыгар да табылыннылар. Остолобуой эҥэр сылдьар буолан аһыыр бириэмэни,нуорманы тутуспакка аһыыллар. Онтон ордук саллаатка туох нааданый? Эписиэрдэртэн ыраах,аһыыр сиргэ куукунаҕа чугас сылдьарын - ол эн дьолун!

    0
  • Баба5а баатыр
    8 апреля 2020
     

    Эрдэ кэлбит саллаат уолаттар саҥаттан-саҥа балааккалаах куоратка саҥа ыҥырыллыбыт уолаттар кэллэхтэринэ:
    -Эһиги искитигэр “тыйаатыр артыыстара” бааллар дуо?-диэн ыйыталлар.
    -Манна биһиэхэ ким даҕаны тыйаатыр артыыһа буолбатах. –диэн эппиэти истээт күлэн тоҕо бараллар.
    -Эһиги онтон санаарҕааман.Сотору бары тыйаатыр артыыһа буолуоххут. Онтон биһиги босхо испиэктээкил көрүөхпүт,-дэһэллэр.
    Манна кэлээттэрин кытта медбрат Сахно саллаат уол этэр:
    -Эһигини барыгытын кэннигитин тоҕо анньыам, миигин убаастаан өрө көтөҕө сылдьыаххыт!
    Ол тыллар ис хоһоонун аҕыйах хонугунан биллилэр.Кинилэр сытар балааккаларын эрээтэ барыта саҥа кэлии саллаат уолаттары түһэрэр сирдэрэ эбит. Аан маҥҥай икки маҥҥайгы балааккаларга уолаттар маатыра-куутара бөҕө буоллулар.Ол кэнниттэн истэрин уонна ыстааннарын тутта-тутта чугастааҕы талахтарга сүүрэллэр.
    Эҥин араас сирэй-харах,туттунуу-хаптыныы манна буолар.Аһаабыт аһын тобоҕо, эн санааҕыттан тутулуга суох, кэннигинэн ииккинээҕэр убаҕас буолан тахсар.Ким талахтарга тиийбэккэ ыстааныгар кыаһаланан, ким эрэ чохчойон,ким эрэ буут быстарыныы сүүрбүт манна баар буолла.Сорохтор балаакка иһиттэн олох да ыстаана суох туруусугунан эрэ сүүрэн тахсаллар. Бары ” кирдээх илии ыарыытын” дизентерия диэн ыарыыны хаптылар.
    Тимир балааккаҕа бииргэ сытар уолаттара бары “тигистилэр”. Ол курдук бары иһинэн моһуоктаммыт саллаат оруолун эҥин араастык “артыыстаан” толордулар.
    Кини балааккатыттан ол ыарыы кинини эрэ тумнан ааста. Тимир чуут “пропискаланан” иһэн үлэҕэ ананан өрүһүннэ. Уолаттарыттан туспа сылдьар буолан быыһанна быһыылаах уонна остолобуой эҥэр сылдьар буолан илиилэрин харса суох хлордаах ууга сууна сылдьар.
    Ол кэнниттэн “моһуоктаммыттар”медбрат Сахно илиитигэр киирдилэр.Тимирдээх үлэтэ суох иллэнсийэн хааллахтарына,туох да улахан аралдьыйаллара суох буолан:
    -Уолаттар! Бараммыт “теликта” көрүөҕүн !-дэһэн олохтоох медпууҥҥа Сахно хаһаайыстыбатыгар “күөх экраны” көрө бараллар.
    Дьэ,манна эмиэ туспа сокуоннаах саллаат олоҕун биир көрүҥэ көстөр. Ол курдук “пропискалааһын”хайдах ыытылларын көрөллөр.
    Балааккалаах куоратка медпууннара кэккэлэһэ, ол гынан баран ойуччу турар.Ол онно медпуун начальнига капитан Белых хамаандатынан сотору –сотору “балыыһа”диэн ааттанар уһун балаакка иһиттэн уончалыы уолу ойутан таһаараллар:
    -Биир кэккэҕэ турун! Ыстааннытын уонна туруусуккутун аллараа тобуккутугар түһэрин!Төҥкөй! -диэн хамаанда үөһээ хамаанда оргуйа түһэр.
    Ол төҥкөйөн турар саллаат уолаттар “олорор” миэстэлэригэр биир медбрат саллаат уол бэрт сымсатык испиирдээх баатанан укуол туруохтаах сирин сото-сото, иннэлээх шприһы тобулу быраҕан иһэр,ону иккис медбрат уол укуол биэрээт төттөрү хомуйар.
    Ол кэнниттэн сержант Сахно ол саллаат уолаттарынаан “пропискалааһыны” саҕалыыллар. Ол курдук биир уолуттан туох эрэ эмтээх улахан кээмэйдээх иннэ курдук төбөлөөх шприһы ылан уолаттар “очколарыгар” батары биэрээт истэрин-үөстэрин ыраастыыр эмин онно кутан кэбиһэр. Туһаммыт шприһын иккис медбрат уолга биэрэр. Ол курдук уочаратынан барыларын эмтиир.Ол кэнниттэн эмп ылбыт уолаттар ыстааннарын тардыммакка бууттара быстарынан чугас турар уборнайдарга ыстаналлар.
    Ол уолаттар хайдах эҥин араастаан туттан ыстаммыттарын көрө, манна нэрээткэ хаалбыт уолаттартан иллэҥ саллааттара ”олохтоох “телепередачаны”көрө кэлэллэр.Күлсүү-салсыы,үөрүү-көтүү саллааттар ортолоругар оргуйа түһэр.
    Кинилэргэ туһаайан:
    -Рядовой “Иванов” “прописканы” ааста.Бу түгэнтэн ыла кини “уол” буолан бүтэн “эр киһи” буолар.Онон “сыт” дуоһунаһыттан өрө таһаарыллан “эһээ “ дуоһунаһа иҥэриллэр. -диэн ордоотуура иһиллэр.
    Ити кэнниттэн биир үтүө сылааҥы күн Ийэ дойдубутун көмүскүөхпүт диэн бирисээгэ биэрдилэр.Кинилэргэ ,тус бэйэлэригэр аналлаах сэрии сэбин “Калашников аптамаатын” туттартаатылар.Ол күнтэн саҕалаан хаһаайыстыбаннай үлэлэргэ кинилэри ыытыы биллэ аччаата.
    Онтон күннээҕи саллаат олоҕо барыта бэрээдэк, биир үү-дүкчү ситиминэн күнтэн күн бара турар. Ордук байыаннай үөрэххэ такыйыы күүстээхтик барар. Ол курдук Калашников аптамаатын ыһыы-хомуйуу,күнүскү-түүҥҥү кэмҥэ ол аптамааттан ытыы,бойобуой гранатаны быраҕыы,окуопа хаһыыта уонна үрдүлэринэн Т-54 таанканан сүүрдүүлэрэ бииртэн биир солбуллан истэ. Устуруойдаан хаамыыттан саҕалаан, турникка бэйэни тардыныыга , мэһэйдээх кэрчиги туорааһыҥҥа, сэрии сэптээх уонна быһахтаах киһини утары табатык киирсэргэ,ыты киһи хамаандатын дьэҥкэтик толорорго хайдах үөрэтэргэ уонна противогаз,ОЗК кэтэрдэ-кэтэрдэ марш бросок оҥоруутугар тиийэ дьарыктаналлар. Ол быыһыгар бойобуой-политическай үөрэххэ Аан дойду балаһыанньатыттан,устаабтан саҕалаан баран, БТР-ы ыытарга тиийэ үөрэтэллэр.
    Бары кэлбит уолаттар биир отделенияҕа түбэһэн ийэ кус ууһун курдук бары бииргэ сылдьаллар.Ол сылдьан киһи үөйбэтэх түбэлтэлэрэ буолуталыыр. Ол курдук Москваттан ыҥырыллыбыт уоллара Турин барыларын ууга-уотка түһэртиир. Кинилэртэн букатын атын эйгэлээх,улахан куорат ирдэбилинэн иитиллибит уол. Инньэ гынан “Москвичтар” диэн дьиҥ олоххо тугу да сатаабат,тугу да билбэт дьон эбит диэн өйдөбүлү биэрэр.
    Отделение көрдөрүүтэ киниттэн сылтаан, атын отделениялары кытта күрэхтэһиилэргэ биир бүтэһик миэстэлэргэ сылдьар. Ол курдук бары тэҥҥик хаамыыга,кини икки илиитинэн тэҥҥэ дайбыы сылдьар буолан отделение тас көстүүтүн барытын буортулуур.Марш-бросокка олох эстэн хаалбыт охто сылдьар уолу уолаттара соһон аҕалан биэтэккэ тиксэрэллэр. Онтон туох баар байыаннай норматив туттарыыта тус биирдии киһи көрдөрүүтүнэн буолбакка ,отделение бүтэһик киһитэ көрдөрүүтүн түмүгүнэн ааҕыллар.Онон арыт бэйэтин кытта бииргэ сулуусбалыы сылдьар уолаттарыттан оройго охсуллар.
    Араас хайысхаҕа үөрэтэр кэлбит-барбыт эписиэрдэр бары Туринтан иннэллэр.Ол курдук сатаан таҥаһын сууммат уонна өтүүктэммэт буолан кинилэр ортолоругар “ала тураах” курдук сылдьар.Ол иһин барыларыттан сирэй-харах анньыллар.
    Онтон бойобуой тус сэриигэ туһааннаах дьарыктарга эппиэттиир взводун хамандыыра лейтенант Синайский титирэстии-титирэстии уолугар чугаһыыр.Ол курдук уоллара саа диэни үйэтигэр көрбөтөх уонна атын сэрии сэптэрин кытта саҥардыы билсэр буолан хамандыырын сүрэҕин хаста да хайытта . Ол курдук түүҥҥү аптамаатынан ытыыга хамандыырын кытта инники уот аһар күөҥҥэ киирэн баран ытарыгар кутталыттан аптамаатын босхо тутан туран , тарбаҕын чыыбыстан араарбакка эрэ ботуруона бүтүөр дылы уочарат биэрбит. Ол аайы ыппыт буулдьалара муннуларын анныгар окуопа иннигэр сытар таастарга охсулла-охсулла эҥин араастык көтөн тахсыбыттар.Онтон сорохторо төттөрү тэйэн кэлэн бэйэлэрин дьөлүтэ түһэ сатаабыттар .
    Ол эрэ буолуо дуо? БТР-ы сүүрдэн иһэн ойоҕоско баар хайаҕаһынан ытыыга ,аптамаатын уоһун ол хайаҕаска ситэ укпакка эрэ ытан кэбиһэн ,буулдьата БТР иһигэр истиэнэттэн истиэнэҕэ тэйэ оонньообут ,хата кинилэр дьоллоругар тула “күүлэйдээн” баран халлааҥҥа көтөн хаалбыт.Ол көтөрүгэр Синайский фуражкатын куондарын тоҕо көтөн ааспыт.Ол кэнниттэн Синайский үс күн балааккалаах куоратка көстүбэтэх.Ону рота хамандыыра Самойлов:
    -Кини тыыннаах хаалбытын сууйа сылдьар.-диэн уолаттарга кэпсиир.
    Онтон саллааты өй-санаа өттүнэн кытаанах буолар гына бэлэмнээһин кэмигэр ,таанка кинилэр үрдүлэринэн барыытыгар ,Турин таанка бу сабардаан кэлбитигэр окуопатын иһиттэн ойон тахсыбыт.Окуопатын сыыһа-халты тэбэн сууллан түспүт.Ону хамандыыра бэлэм турар буолан, бэрт түргэн хамсаныынан таанка суолуттан уолу туора тардан таһааран, таанка үнтү тэпсэриттэн быыһаабыт. Ол кэнниттэн танкист уол таанкатын тохтотоот, ойон тахсан, Турины охсоору биир айдаан.
    Ол быыһыгар ,ол да буоллар таҥара барытын тэҥҥиир диэбиккэ дылы Турин көмөтүнэн лейтенант Синайский старшай лейтенант сыбаанньатын ылла, ону кытта взвод хамандыырын дуоһунаһыттан, рота хамандыыра дуоһунаһыгар үрдэтилиннэ .
    Ол курдук үрдүкү былаастан ,Ортоазиатскай пограничнай байыаннай уокуруктан бэрэбиэркэ кэлэн көрүүтэ кинилэр отделениялара бойобуой гранатаны быраҕыы нормативын толорор кэмигэр түбэстэ. Онно хас биирдии саллаат араспаанньата ааттаннаҕына отделенияҕыттан арахсан хамандыырын Синайскайы кытта “огневой “ рубежка киирэн, кини хамаандатынан граната быраҕан истилэр. Барыта этэҥҥэ баран иһэр.Саллаат уолаттар уочараттарынан окуопаҕа киирэн биир-биир граната быраҕан тахсаллар.Онтон Турин уочарата кэлэр.Арай уолаттар көрдөхтөрүнэ гранаталара окуопа үрдүнэн өрө күөрэйэн тахсан баран, олох окуопаларын аттыгар эстэр. Бары соһуйаллар,сүүрэн тиийэн көрбүттэрэ,Синайский окуопа түгэҕэр Турины бэйэтин анныгар хам баттаан баран сытар эбит.Онтон кэлин Синайский арыый уоскуйан бэттэх кэлбитин кэннэ ,кини кэпсээнин иһиттэххэ маннык буолбут:
    -Рядовой Турин окуопаҕа киирэригэр кутталыттан тип-титирэс үһү.Ол түмүгэр граната тутаҕын тарбаҕынан туура тардаат,быраҕарын оннугар гранататын окуопа түгэҕэр мүччү тутан кэбиспит.Ону көрөөт Синайский ол гранатаны үөһээ элиппит уонна уолун үрдүгэр баран көмүскүү түспүт.
    Ол кини хамсаныытын бэрэбиэркэлээччилэр үчүгэй өттүнэн бэлиэтии көрөннөр. Синайский бочуотка уонна чиэскэ тиксэр.

    0
  • Баба5а баатыр
    8 апреля 2020
     

    Биир күн саллаат уолаттар бэйэлэригэр биир дьээбэ көрү-нары булуннулар.Ол курдук урукку өттүгэр ханнык эрэ сыаллаах тутуллубут байыаннай абыйыак тула туппут күрүөлэрин тутуутугар туһаныллыбыт тимир турбалар сиргэ тобулу сааллыбыт тобохторун аттыгар “отделение кимэн киириигэ” диэн тиэмэҕэ дьарыктанананнар, бэрткэ сэниэлэрэ эстэн сынньалаҥҥа тохтоотулар.Сорох уолаттар кааскаларын ол турбалары саба ууран кэбистилэр.
    Ону көрөөт Турин:
    -Хайа,онтон бу дьиҥҥээх минометтар !-диэн саҥа аллайаат биир турба иһигэр “взрывпакеты”граната эстэр тыаһын үтүктэр тэрили быраҕан кэбистэ уонна каасканы төттөрү оннугар ууран кэбистэ. Ол түмүгэр бары ходьох гыныахтарыгар дылы бүтэҥи тыас иһилиннэ даҕаны, ол кааска өрө көтөн баран турба аттыгар икки-үс миэтэрэлээх сиргэ тиийэн түстэ. Оччону көрөн баран кинилэри кытта бииргэ сылдьар сержант уолаттар взрывпакеттары эһэн “ким кааската ыраах көтөр эбит” диэн күрэхтэһэ сырыттылар.
    Ону көрөн турбут Шварцман:
    -Бу диэн “фигня” .....-саҥа таһаарда.
    Ону истибит уолаттар: -Оччоҕо хайыыбыт?-диэн ыйыттылар.
    -Көрүҥ! Мин тугу гынарбын!-диэн күүскэ этэн баран взрывпакет детонаторнай шнурун уматар.Уолаттар бары интириэһиргээн кини тула мусталлар.Шварцман взрывпакетын турба иһигэр угар уонна ону кааскатынан саба уураат үрдүтүгэр олорунан кэбиһэр.
    Дьэ,доҕоор! Мюнхаузен кэпсээнэ диэн сымыйа буолар. Бары соһуйуохтарыгар дылы,Шварцман миэтэрэ аҥара үрдүк сиргэ өрө көтөн тахсар уонна тура түһэр. Бу кэнниттэн саллаат уолаттар Шварцманы үтүктэн бары уочаратынан өрө көтө оонньоотулар.Бары даҕаны астыннылар.Ол сылдьан саамай бүтэһик хаалбыт взрывпакеты былдьаһыы буолла.Ону дуоһунастаах буоланнар сержаннартан биир уолга тигистэ.
    Саллаат уолаттар болҕомтолоро киниэхэ туһаайыллыбытынан дьоллонон сержант уол кааскатыгар олорбута,туох биричиинэнэн эбитэ буолла? Взрывпакета эстиэхтээх кэмигэр эстибэтэ.Сержант уол балачча кэтэһэн баран дьиибэргээн өндөйөн туран эрдэҕинэ, взрывпакета эстэр. Ону кытта тэбис тэҥҥэ 3-4 киилэ ыйааһыннаах кааска туох баар күүһүнэн уолу олорор миэстэтигэр саайар.Ол кэнниттэн эткэ ыттарбыт эһэ часкыйыытыттан,сүүһүн халты оҕустарбыт атыыр оҕус орулааһыныттан итэҕэһэ суөх ыһыы-хаһыыны кытта бииргэ маат-муут бөҕө кутулла түстэ. Арай уоллара олорор миэстэтин уонна “хаһаайыстыбатын!” туттан баран сиргэ төкүнүйэ сылдьар. Ону уолаттар көмөлөөн туруоран баран ыстаанын уһулан көрбүттэрэ,били оҕо оҥорор тэрилэ ,атыыр оҕус сымыытынааҕар улахан гына иһэн тахсыбыт.Олорор миэстэтэ хаан туран күөх баламах буолбут. Ону көрөн уоллара улаханнык айманна .
    Инньэ гынан хамандыырдарын дьаһалынан уолларын медпууҥҥа илдьэн туттардылар.
    Кинилэри кытта бииргэ барсыбыт эписиэр байыаннай луохтуру кытта бэйэлэрин икки ардыгар кэпсэтэллэр.
    Ол курдук капитан сыбаанньалаах быраас уолу көрөн баран:
    -Пахай! Уол сымыытын быһар буолбуппут.-диэн түмүк оҥорбутугар.Уолларын баттаҕа чуут маҥхайа сыста.Ол быыһыгар уолун уоскутар:
    - Ити мин дьээбэлэнним. Сымыытын испит эрэ,олоххор туох да куттал суох. Ол гынан баран оҕо оҥорор кыаҕын суох буолбут,-диэн ытыһын иһигэр күлэрин кистии-кистии тыл быктарда.
    Онуоха уола олох ыксаабыт киһи куолаһынан: -Доктор! Эн этэрин кырдьык дуо? - диэн биһиги дьоруойбут ынчыктыы-ынчыктыы саҥа таһааран эмтиир луохтуруттан ыйытар.
    Онуоха: - Ыарыһах! Эн күүскэ долгуйарын сатаммат .Уоскуй,-диир саҥа иһиллэр.
    - Табаарыс капитан!Оччотугар мантан антах кини эр киһи буолбатах дуо?- диэн взвод хамандыыра Синайский луохтуртан интириэһиргээн ыйытар.
    - Суолта биэрэн эмтэммэтэҕинэ,туох баҕарар буолуон сөп.Итинник эппиэти истэн баран Синайский этэр:
    -Па! Бу уолга таҥара ыйааҕа тахсыбыт.Аны эн олоххор биир эрэ суол баар,-диэн уолугар туһаайан этэр.
    - Ханнык суол? – диэн саллаат уол төттөрү ыйытар.
    -Ханнык? Ханнык? “Күөх” эрэ буоларгар тиийэҕин!
    Онуоха уола орулуу түстэ.
    - Табаарыс Синайский! Эн уолга тугу да эрэннэримэ. Маннык олорор миэстэтин үнтү алдьаппыт уолу “ педиктарга” да ылбаттар.Онон бу түгэнинэн кини “интимнэй” олоҕо бүтэр, – диэн саллаат уолугар луохтур түмүк оҥорор.
    Ити курдук икки эписиэр уолларын дьээбэлииллэр.
    Онтон кэлин бириэмэ ааспытын кэннэ, бииргэ сулуусбалыыр уолаттара баанньыкка сылдьан көрдөхтөрүнэ,уолларын олорор миэстэтэ “кустук” өҥүн арааһынан оонньуур.
    Ол кэнниттэн “балааккалаах куоратка” бу быһылааҥҥа туһаайыллыбыт бирикээһи аахтылар. Тахсыбыт быһылааҥҥа буруйдааҕынан сержант уолу ааҕаннар рядовойга түһэрдилэр.Онтон хоройон турбут тимир турбалары таанкаларынан тоҕута тартартаан кэбистилэр.
    Үөрэххэ сылдьар кэмнэрэ бүтэн, “эдэр байыас” куурсун бүтэриигэ отделениялар икки ардыларыгар түмүк күрэскэ Сахно көмөтүнэн Туриннарын этигэр онон –манан хастыы да төбөлөөх кутургуйалар тахсыбыттар диэн ыспыраавка ылан медпууҥҥа туттараннар, кинилэр отделениялар икки ардыгар күрэхтэригэр инники күөҥҥэ тахсан, отделениялара биир үчүгэй бэлэмнээх аатыран махтал суругунан наҕараадаланнылар.

    0
  • Баба5а баатыр
    8 апреля 2020
     

    Ол кэнниттэн кинилэри уһаппакка дьиҥҥээх сулуусбалыыр чаастарыгар ыыталаатылар.Аҕыйах хонугунан бары тутуспутунан Таджикистан өрөспүүблүкэтин Бадахшан автономнай уобалаһыгар Тянь-Шань хайаларын ортотугар турар пограничнай заставаҕа биирдэ баар буола түстүлэр.
    Буорга-быылга буккулла сылдьыбыт саллаат уолаттар көрүүлэригэр ,тула өттүлэрэ олус кэрэ хартыына .Онтон Тимир өйдөбүлүгэр үрдүк күөх халлааҥҥа чарбачыспыт хаарынан бүрүллэн турар очуостардаах Памир таас киллэм хайалара, арай учуутала Уйбаан Уйбаанабыс кэпсиир Өймөкөөнүн хайаларыгар майгынныыр курдук.Ол гынан баран Тимир оҕо сылдьан Кавказ хайаларын көрбүт буолан тула өттүттэн сабардаан турар үрдүк хайалары улаханнык соһуйа көрбөтө. Ол гынан баран тулалыыр эйгэтэ,үүнээйитэ ото-маһа,дьоно –сэргэтэ букатын атын эйгэлээх-итэҕэллээх ,кус-хаас саҥалаах дьон эбиттэр.
    Ол курдук биир өттүнэн Сэбиэскэй былаас илиитэ ситэ тиийбэтэх дойдута буолан биэрдэ. Олохтоохторо төһө да бу сир Таджикистан өрөспүүблүкэтин сиригэр-уотугар киирбиттэрин иһин аттынааҕы Афганистан государствотыгар олохтоох букатын туора тыллаах “Вахи” диэн хайа быыһыгар олохтоох көс бииһин дьоно эбиттэр. Былыр былыргыттан ,үйэлэрин тухары аһылыктарын сэрии сэбинэн булунан,манан ааһар “солко суолу” манаан онон ааһар караваннары халаан астанан-таҥастанан олорбут көс бииһин дьоно эбиттэр .
    Онон бу көс бииһин ууһун үгүс өттө Афганистан сиригэр олорор буолан , Сэбиэскэй былааһы утары Афганистан сэриитигэр актыыбынай кыттыыны ылбыт аҕа бииһэ эбит. Ону таһынан бу эҥэр эмиэ сэбиэскэй былааһы утары охсуспут басмачтар тобохторо дойду оҥостубут сирдэрэ буолан биэрдэ. Онон уопсай түмүк оҥордоххо олохтоохтор күүс өттүнэн баһыйтараннар сэбиэскэй былааһы билинэн олороллор эбит.
    Онтон кинилэр сулуусбалыыр сирдэрин турар миэстэтэ Улуу дойдулары кытта ыкса сытар эбит.Ол курдук Кытай,Индия,Пакистан уонна Афганистан государстволара кинилэр пограничнай заставаларыттан илии уунар эрэ сиргэ сыталлар. Бу хайалар быыстарынан икки улахан атыы-эргиэн суола,биирдэһэ Кытайтан,иккиһэ Индия,Пакистан,Афганистан курдук дойдулартан Европа диэки саамай кылгас суол буоларынан билигин даҕаны таһаҕастаах караваннар быыстала суох субуллаллар.
    Ол караваннар нөҥүө сэрии сэбин, дьону сүһүрдэр наркотиктары киллэриини бопсорго ,бу пограничнай застава тэриллибит. Онон бу манна турар пограничнай застава дойду национальнай интириэһин көмүскээн манан ааһар былыргы Кытайтан,Индияттан кэлэр быһа атыыһыттар суолларынан сэрии сэбэ,наркотик киириитин быһан олорор соруктаах эбит.
    Онон билигин караваннар киирэр суолларын Сэбиэскэй Сойуус пограничниктара быспыттарынан, көҥүллээх эрэ табаардаах караванннар государствоҕа нолуок төлөөн туран таможня пуунун нөҥүө туорууллар.
    Инньэ гынан билигин улахан караваннар нолуок төлүүртэн куотан атын суолунан табаардарын Турция нөҥүө Европаҕа таһа сылдьаллар. Ону олохтоохтор олох сөбүлээбэттэр эбит. Урукку өттүгэр ол араас табаардаах караваннар атыыһыттарын кытта мэнэйдэһэн астанан-таҥастанан олорбуттара аччаан, билигин сокуону утарар дьаллыгынан “контрабанданан” дьарыктанар буолбуттар .
    Бу эҥэр Сэбиэскэй пограничнай заставалар бэйэ бэйэлэриттэн ыраах буоланнар, кыраныысса барыта бүтүннүү хонтуруолламмат эбит. Онон туһанан олохтоохтор хайдах баҕарар кыраныыссаны хайалар быыстарынан,барааннар суолларынан кэһэ сылдьаллар эбит . Ону барытын кэлбит күннэригэр застава начальнигын политическай боппуруоска солбуйааччыта Усамбаев диэн майор кинилэргэ сырдатта уонна олохтоох дьону кытта кэпсэтиигэ киирбэттэрин сэрэттэ.
    Ити тыллар ис хоһооннорун Тимир аҕыйах хоноот да биллэ.Маҥҥай саба быраҕан көрүүтүгэр олохтоохтор биһиги хоту кыра омуктарбыт курдук бары сааларын,быһахтарын сүгэ-иилинэ сылдьаллар. Онтон ким эрэ кэргэнин кытта кыыһырсыбыт,бэйэ-бэйэлэрин кытта өйдөспөтөх буоллахтарына кишлак ортотугар кыра болуоссат курдук баарыгар, “аксакаллар” –аҕа ууһун баһылыктара мустаннар буруйдааҕы бар дьон ортотугар талаҕынан таһыйтараллар. Ити курдук күннээҕи олохторун Сэбиэскэй былаас сокуоннарынан салайтарбакка ,былыр-былыргаттан бэйэлэрин дьаһаммыт сиэрдэрин –туомнарын сүрүн дьаһал быһыытынан илдьэ сылдьалларын көрдө. Онон манна туох баар үөскүүр боппуруоһу барытын “аксакаллар” быһаараллар диэн кэпсээтилэр.
    Ону Тимирдээх кыраныыссаны харабыллыы баран иһэннэр көрөн ааһаллар. Бу эҥэр сэбиэскэй былаас “бөртөлүөт” көтөн кэллэҕинэ эрэ биллэр. Оччоҕо оскуолаҕа ,араас үөрэххэ үөрэнэр оҕолор,ыччаттар кэлэллэр-бараллар. Ол барыта уопсай өйдөбүлгэ Тимир урут оҕо сылдьан көрбүт “Джульбарс” диэн пограничниктар тустарынан киинэтин саҥатта.
    Ас-таҥас өттүгэр кыраныысса тас өттүттэн кэлэр табаардар бобуллар курдук буолбуттарын иһин олохтоох баһаарга ити ааттаммыт государстволар астара-таҥастара барыта атыыланар.
    Инньэ гынан олохтоохтор кыраныысса икки өттүгэр талбыттарынан мэнэйдэһэ сылдьаллар диэн өйдөбүлгэ кэлэҕин!
    Ол гынан баран пограничниктар онно кыттыспаттар,тарбах быыһынан көрөллөр эбит.Ол курдук олохтоохтор бары тутуспуттарынан аттынааҕы омук государстволарыгар көһөн хаалыахтарын сөп диэн уонна утары Афганистан сиригэр сэриилэһэ үөрэхтээх “вахи” аҕа бииһин улахан этэрээтэ турарыттан дьиксинэллэр эбит.
    Ол гынан баран пограничниктар сулуусбалара барыта “устаап” ирдииринэн барар.Онтон кинилэри ити киинэҕэ көрдөрөллөрүн курдук ыт тутан баран кыраныысса устун хаамтарбатылар,эһиги маҥҥай утаа бу эҥэр сылдьан пограничник сулуусбатын өйдөбүлүн кытта билсин диэтилэр. Онон уолаттар икки күн өрүү-өрүү бойобуой дьуһуурустубаҕа тахсаллар. Ол курдук Памир хайаларын сирэйдэрин быһыта түһэн устар икки хайа үрэҕэр киирэр тахсар караваннары бэрэбиэркэлиир “КПП” оҥостон ,онно уончалыы саллаат буолан урукку кэмҥэргэ караваннар айанныыр суолларын быһан олороллор. Кыраныысса нөҥүө ааһар караваннар бобуулаах табаардарын бэрэбиэркэлииллэр.Ол кэнниттэн таможня нөҥүө ыыттаран нолуок төлөттөрөллөр.

    0
  • Баба5а баатыр
    8 апреля 2020
     

    Онтон кинилэри кытта бииргэ кэлсибит Москуба уола Турин манна кэлэн улаханнык олоҕор табылынна.Кини үчүгэй,ыраас буочардаах уонна тыллары табатык суруйар,үрдүк үөрэхтээх буолан ыстаапка “писарь” дуоһунаһыгар түбэстэ.Инньэ гынан уоллара “ дуоһунастанан”кинилэртэн олох туспа сылдьар, киэһээ биирдэ эрэ көрөллөр.
    Онтон Вова Щварцман бэйэтэ олох тылланан заставаны этинэн хааччыйа олорор “сибиинньэ” хотонугар “свинарник” дуоһунаһыгар барда. Ону уолаттар ааҥ-маҥҥай күлүү гыналлара,онтон кэлин “еврей везде еврей” диир буоллулар. Ол курдук уолаттар бары кэриэтэ,ким хайдах мүччү туттарынан, мусульман итэҕэллээхтэртэн уратылар Шварцмаҥҥа тиийэн эбии аһыыр буоллулар. Ол курдук Вова аһа дэлэй.Кинилэр кэллэхтэринэ сэргэхсийэр.Ол курдук соҕотоҕун сулуусбалыыр буолан чуҥкуйа сылдьар уолга уолаттар ким туох сонуннааҕынан кэпсээннэрин тоҕо тардан кэбиһэллэр. Оччотугар остуол үрдүгэр туустаммыт сибиинньэ сыатыттан,үтүллүбүт эт буспутуттан саҕалаан баран ,арыт нуучча кытаанах кыраадыстаах утаҕа даҕаны кылапычыс гынан тахсыан да сөп.
    Кинини көрүөхтээх застава начальнигын хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччы капитан Николашин үлэтэ элбэҕинэн ый баһыгар-атаҕар биирдэ эмэтэ охсуллан ааһар эбит.Ону даҕаны киниттэн сибиинньэ оҕотун астатан ылаары гыннаҕына биирдэ кэлэн ааһар эбит .Онон күнү быһа бэйэтэ бэйэтигэр сылдьар.
    -Биһиги еврейдэр диэн улуу омукпут. Тоҕо диэтэххэ харчыттан харчы оҥорорго ханнык да омук биһиэхэ тэҥҥэһэр кыаҕа суох. Биһиги норуоппут саамай улахан кыайыыта харчыны айбыппытыгар сытар. Онтон ол харчы биһиги хармааммытыгар киирэрин ситиһээри былыргы тенгрианство итэҕэлин христианство итэҕэлигэр кубулуппуппут. Ол итэҕэлинэн атын омуктары өйдөрүн буккуйан үптэрин супту оборобут. –диэн кэпсээн уолаттары кыһытар.
    Ол быыһыгар Одессаттан төрүттээх буолан “хохуол” буолан ылар:
    -“Хохуоллар” тоҕо сибиинньэни иитэллэрин билэҕит дуо? Ол курдук монгол-татаардар бүрүүкээбит кэмҥэригэр кинилэр мусульманство итэҕэллээх буолан сибиинньэттэн атын дьиэ кыылын бүтүннүүтүн имири сотон ылаллара. Онон төһө да “хохуоллар” үс сүүс сыл татаардар анныларынан олорбуттарын да иһин хаһан даҕаны аччыктаабатахтара. Онон хохуолларга сибиинньэ сибэтиэй дьиэ кыыла!-диэн кэпсээнин салгыыр.
    Уолаттар Щварцван еврей хааннаах буолан олоҕу букатын атын муннугунан көрөрүн сөҕөллөр. Дьэ кырдьык еврейдар салгынтан да харчы оҥорор дьон.Ол курдук кинилэртэн ким даҕаны Вова курдук “сибиинньэ көрөөччү” дуоһунаһа аата-суола мөлтөҕүн иһин маннык барыстаах миэстэ буолуо диэн төбөтүгэр оҕустарбатаҕа.Кинилэргэ холоотоххо олус көҥүллүк олорор.Бэйэтэ бэйэтигэр.Онон бэйэтин өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр миэстэтигэр сулууспалыы сылдьар буолан,олохтоохтору уонна эписиэрдэри кытта олох чугастык эн-мин дэһэ сылдьар. Ол курдук хаана тардан атыы-эргиэн ,мэнэйдэһии бөҕөтүн ыытар.
    Онтон кинилэри кытта кэлсибит Красноярскай кыраай уола булчут идэлээх уол Дудкин баҕа өттүнэн кинолог идэтин баһылаан Рекс диэн ааттаах овчарка боруодата ытын кытта күн аайы дьарыктанар.
    Онтон атыттар бары таможня пуунугар уонна кыраныысса харабылыгар дьиннээх пограничник сулууспатын бараллар.
    Онон Тимир төһө да куоратка улааттар,сахата өтөн ,норуотун мунньуммут баайын илдьэ сылдьар буолан барытыгар сыстыгас. Ол курдук бэстилиэтинэн ,аптамаатынан ытыыга барыларын баһыйа тутар. Эт-хаан эрчийиитин дьарыгар, күүс-уох бэлэмнэтиитигэр бэйэтин кыана туттар буолан эмиэ инники сылдьар. Онтон кыраныыссаны кэспиттэри тутууга-хабыыга “бэйэни көмүскэниини “ ыытар бойобуой самбоҕа маастар лейтенант Самойлов Тимири кытта биир –икки төгүл дьарыктанаат уопсай бөлөхтөн арааран бэйэтэ-бэйэтигэр дьарыктанарыгар көҥүл биэрбитэ.
    Онон кинини бэлиэтии көрөн застава начальнига майор Войтич бэйэтин бирикээһинэн бэрт түргэнник ефрейтор сыбаанньатын иҥэрэн баран туспа соруктаах пограничниктар бөлөхтөрүн салайааччытынан анаабыта. Ол курдук кинилэр эбээһинэстэригэр застава көрөр –истэр харабыллыыр сирэ уһунунан ыйга биирдиитэ –иккилиитэ Памир хайаларын быыстарынан сатыы застава көрүөхтээх бүтэһик муҥур бүтэһик туочукатыгар диэри кыраныыссаны кэһии баарын-суоҕун көрөн кэлэллэр.Атыннык эттэххэ манан кыраныысса “ в замке” диэн этэр кыах суох.Онон олохтоохтор туһаналлар , төһө да бу туруору халлааҥҥа өрө хоройон тахсыбыт хайалар нөҥүө улахан караваннар сылдьыбатахтарын иһин сатыы дьон биллибэт хайа суолларынан кыраныысса нөҥүө көҥүлэ суох табаардары таһаары бэрт босхотук киирэ-тахса сылдьаллар. Ол суолларынан эмтээх сибэккилэри-оту үүнээйилэри хомуйа,хайа барааннарын бултаһа уонна атын да сыаллаах-соруктаах көҥүл-босхо афган өттүттэн дьоннор эмиэ утары киирэн тахсаллар..
    Онтон Тимир бөлөҕө аан маҥҥайгы кыраныыссаны харабыллыы тахсыытыгар, кинилэри сотору сулууспалаан бүтэн бараары сылдьар сержант Киселев салайбыта.

    0
  • Баба5а баатыр
    8 апреля 2020
     

    -Сэбиэскэй сойуус кыраныыссатын харабыллыырга тахсаргытыгар бирикээстиибин !- диэн застава начальнигын бойобуой чааһыгар солбуйааччы капитан Кипиани бирикээс ааҕаатын кытта,”Сэбиэскэй сойуус кыраныыссатын харабыллыы тахсар бирикээһи иһиттим!-диэн Киселев араапардаат бэйэтин бөлөҕөр “Эргийин!Миигин батыһын!” диэн хамаанда биэрээтин кытта нэрээт заставаттан тахсан хайалар диэки хаама турбуттара.
    Бу пограничнай нэрээт сүрүн соругунан сержант Киселев быһаарыытынан хайа суолларынан биирдиилээн дьон кыраныысса нөҥүө киириилэрин-тахсыыларын бопсуу эбит. Ону кытта кэккэлэһэ сытар застава пограничныктарын кытта көрсүһэн бииргэ үлэлииллэрин быһаарсыһаллар эбит. Бу сырыыга сержант Киселев бириэмэ элбэҕинэн уонна сотору сулууспалаан бүтэн дойдутугар бараары сылдьар буолан сүргэтэ көтөҕүллэн айаҕа хам буолбат. Кини кэпсииринэн олох аҕыйах сыллааҕыта бу эҥэр сэбиэскэй былаас суоҕун кэриэтэ эбит.Онон олус элбэх наркотик уонна сэрии сэбэ бу эҥэринэн Сойууска сокуону кэһэн туран киирэринэн кинилэр сулууспалыы сылдьар заставаларын бу эҥэр олохсуппуттар.
    Бу манна Памир хайаларын быыһыгар бүгэн Афганистан норуоттарын “Вахи” диэн биир аҕа ууһун олорор сирэ. Кинилэр ким да былааһын үйэлэрин тухары билиммэккэ, кимиэхэ да баттаппакка-бэриммэккэ ,бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһанан , урукку олохторун тосхоллорун уларыппакка олороллор эбит. Онон бу аҕа ууһун сирэ-уота атыы-эргиэн суолун үрдүгэр олорор буолан, саа-саадах көмөтүнэн манан кэлэн ааһар караваннартан түһээн ылан, онон астанан-үөллэнэн олорор аҕа ууһа буолар эбит.
    Билиҥҥи дьалхааннаах кэмҥэ эҥин араас былаас уларыйа турдаҕына уонна Афганистан да сэриитин кэмигэр, кинилэр бэйэлэрин сирдэрин көмүскээн бары былааһы утары: олохтоох, янкилары,нууччалары кытта барыларын кытта сэриилэһэ олорбуттар.
    Ол курдук билигин застава турар сирин утары ,бу аҕа ууһун биир күүстээх бөлөҕүн, бу эҥэр Рахими диэн уруккута Сэбиэскэй Сойуус аармыйатын эписиэрэ баһылаан –көһүлээн салайан олорор диэн сержант Киселев кэпсиир. Кини кэпсээнин иһиттэххэ бу Рахими “Вахи” аҕа ууһун атын аҕа баһылыктарыгар тэҥҥэээтэххэ бэйэтин хамсаныыларын сиэрдээхтик урукку ирдэбиллэринэн салайтаран атыыһыттартан түһээн хомуйуутунан эрэ муҥурданан олорор аҕа баһылык эбит. Онтон атын баһылыктар ортолоругар атын тас күүстэр буккуһаннар ,бу аҕа ууһун иһигэр олоҕу атын муннугунан көрөр аҕа баһылыктар үөскээннэр, опиум үүннэрэн, ону тарҕатыынан дьарыктанар наркокартелларга сыстаннар , улахан үп-харчы эккирэтииһитиигэр ыллаттаран,бу дьаллыгынан дьарыктанар буолбуттара балачча кэм буолбут.
    Онон билигин “Вахи” аҕа ууһун дьоно-сэргэтэ улахан караваннар суолларын Сэбиэскэй сойуус кыраныыссаҕа кытаанахтык саппытын түмүгэр , кыраныысса нөҥүө ол-бу контрабанднай табаардары киллэрииттэн саҕалаан баран,наркотиктары уонна Сэбиэскэй Сойууска Коммуньуус партиятын күүһэ-уоҕа мөлтөөн Таджикистан атын республикалар курдук туспа государство буола сатыырынан, Сэбиэскэй былааска утары турар партиялар былааһы күүс өттүнэн сууллараары сэрии сэбин мунньуналларынан, сэрии сэбин кыраныысса нөҥүө былааннаахтык тарҕатыынан дьарыктана олороллор эбит.
    Онтон эн-мин дэһии үөскээтэҕинэ сэрииһит омук буолалларынан олох кылгас кэмҥэ Рахими бэйэтин дьонуттан аттаах биир тыһыынчаҕа чугаһыыр буойуну туруоруон сөп. Онон кыраныысса да нөҥүө күүс да өттүнэн киирэр кыахтаахтар. Кинилэр манна застава кэлиэн иннинэ талбыттарынан айбардаан олорбуттар.
    Онон олохтоохтор пограничниктарга сыһыаннара икки өрүттээх эбит.Биир өттүнэн Афганистан уһун унньуктаах сэриитин сабыдыалыттан тэйэннэр үөһээ тыына сылдьаллар, иккис өттүнэн контрабанданан дьарыктанан астарын-таҥастарын булунар буолан син-биир кыраныысса тас өттүгэр олорор аймахтарын кытта ыкса сибээстээхтэр эбит. Онон кыраныысса аттынааҕы балаһыанньа уустук, тыҥааһыннаах, күүркэтиилээх диэн түмүк оҥорон сержант Киселев кэпсиир. Кини бу курдук бүтэһик сырыыта онон бэйэтин дуоһунаһын Тимиргэ туттарбыта уонна ханан,ханнык хайысханан хааман кыраныыссаны маныахтаахтарын көрдөрбүтэ.
    Онтон дойду кыраныыссата хайаны үнтү солоон түһэр урэх устун барар эбит.Бу үрэх икки өттө халлааҥҥа чарбачыһар туруору хайалар.Онон хайа очуос таастарын устун хаамыы суоҕунан хаамарга чэпчэки курдук. Өрө эрэ дабайыы. Ол гынан баран суолларын сорох өттүн сымара таастар хайа оройуттан төкүнүйэн түһэн таас “быһыттар” үөскүүллэр.Ол устун хамыы туспа дьарыгы уонна ньыманы ирдиир.
    Кинилэр бөлөхтөрүгэр чечен уола Алимджан Джабраилов – тустуук,радист быһыытынан,Сибииртэн кинолог Иван Дудкин-штангист,Молдавияттан сылдьар гагауз омук уола Хамса Харачура-самбист,латыш Сабонис –баскетболист сүрүн пограничниктар быһыытынан киирэллэр. Бэйэлэрин көхсүлэригэр күннээҕи хааччынар таһаҕастарын , ол курдук аһыыр астарын кытта утуйар-аһыыр тэриллэрин илдьэ сылдьаллар. Ол тас өттүнэн сэриилэрин сэбэ. Онтукалара сөбүгэр ыйааһыны тэбэр.
    Онон уолаттар бары даҕаны спортсмен буоланнар эт-хаан сайдыытыгар бэйэлэрин кыанар уолаттар.Ол иһин кинилэри бу бөлөххө анаабыттар.
    Ол гынан баран түөрэ-лаҥхы,үөһээ-аллараа түһүүлээх-тахсыылаах суоллаах кыраныысса устун хаамыыга , балачча сири барбыттарын кэннэ үһүс хонуктарыгар Харачура уонна Сабонис, биирдэстэрэ лис курдук барыта быччыҥ уол ыйааһыннаах буолан,атына икки миэтэрэ уһуннаах уол лабаалара уһун буолан тиэрэ-маары үктээннэр улаханнык эстэ быһыытыйдылар.
    Манан пограничнай нэрээт элбэхтик сылдьыбыт буолан, күҥҥэ төһө усталаах сири бараллара сүрүннээн эрдэттэн быһаарыллыбыт. Ол курдук хонук сирдэрин аайы боростуойдук бытархай таастары тэлгээн балаакка тардынарга сири көннөртөөбүттэр. Ол сирдэргэ күөс өрүнэргэ мас хаһааналлар эбит. Кинилэр төрдүс күннэригэр соруктарын ситэн аттынааҕы застава пограничниктарын кытта көрүстүлэр. Ол көрсүһүүлэригэр бэйэ-бэйэлэригэр пакеттаах сурук бэристилэр,чаас курдук ону-маны кэпсэтэн баран “на границе все спокойно” диэн дэһэн баран төттөрү айаннаатылар.

    0
  • Баба5а баатыр
    8 апреля 2020
     

    Ол иһэн айан түбүгүттэн аралдьытан Тимир уолаттарын кытта кэпсэтэр. Бары да саҥа билсэ сатыы сылдьаллар.
    Онтон Тимир Молдавияҕа сылдьыбыт буолан Харачураны олус чугастык ылынар.
    - Мин эн дойдугар сылдьыбытым. Хайдах олороргутун билэбин.Онтон саха омук тылыгар “гагауз” диэн хара-оҕус диэн өйдөнүллэр. Оччотугар ,эн “хара оҕус” аҕа ууһун сыдьаана буолаҕын.Онон эн биһи төрдүбүт биир, биһиги түүрдэрбит.Онтон мин бэйэм “саха” аҕа ууһун сыдьаанабын. Онтон “саха” диэн тыл өйдөбүлэ “күн” диэн ,онон биһиги итэҕэлбит “Тенгри” күҥҥэ сүгүрүйэбит. Онтон эйиэхэ төрөппүттэрин “Хамса” диэн ааты биэрбит буоллахтарына,кинилэр табаах оту үүннэриинэн дьарыктаналлар эбит,-диэн уолун кытта кэпсэтэр.
    Ону уола улаханнык соһуйа истэр:
    -Оннук.Мин кырдьык ”хара оҕустар” аҕа уустарыттан төрүттээхпин. Мин аҕам ууһун төрүт дьоно Гуннар аҕа баһылыктара Аттила Европа омуктарын сэриилээн үнтү сынньыбыт кэмигэр, биһигини Молдавия сиригэр бэрээдэги көрдөрө хаалларбыт.Биһиги омук төрүт итэҕэлбит эмиэ “Тенгри” үһү,онтон билигин мусульманство итэҕэлин өрө тутабыт.Онтон эн мин төрөппүттэрим табаах үүннэриитинэн дьарыктаналларын хантан биллин?
    -    Ити мин саба быраҕан этэбин. Молдавияҕа сылдьан бурдук оннугар табаах үүннэрэргитин көрбүтүм. Онтон биһиги тылбытыгар “хамса” диэн табаах тардар туруупканы ааттыыллар.
    -    Онтон эн тускар! Мин ааҥ-маҥҥай аптамааттан ытыыга күрэхтэһэ сылдьан соһуйбутум. Онно эн аптамаат буулдьатын ааҕарҕар ”биир,икки,үс......” диэн ааҕан киирэн барбыккар ,кини хантан ылан мин норуотум тылын билэрий? - дии санаабытым
    Ити курдук Тимир гагауз уолу кытта бэйэлэрин норуоттара төһө даҕаны ыраах тэйсэн дойду икки уһугар баалларын иһин биир төрүттээхтэрин дьиибэргииллэр.
    Онтон чечен уолун кытта бииргэ хаамсан иһэн Тимир этэр:
    -Эх, билигин дьиэбэр Саха сиригэр баарым буоллар? Бу сытар тааһы атахпынан тэптим да ,анныттан алмаас тааһы булбут буолуом этэ.
    Онуоха уола соһуйан өрө көрө түһэр:
    -Алмаас тааһы диигин дуо? Оннук алмаас тааскыт дэлэй дуо?
    Онтон Тимир уолун хараҕа уоттаммытын көрөн аһары баран:
    - Онтон эн манна чохчойдоххуна. Олорор миэстэҕин кумааҕы сыыһынан соттоҕун. Онтон мин дойдубар дьоннор аттыларынан сүүрэн иһэр саһылы,кырсаны,кииһи.кырынааһы ... тутан баран онон соттоллор.
    Ол аайы уола итэҕэйбэтэҕин биллэрэн өрө хаһыыра түһэр:
    -Сымыйалаама!
    Ол аайы Тимир уолун өссө тарбаан биэрэр:
        - Онтон муҥура суох элбэх өрүстэрбититтэн уу истэхпитинэ,айахпыт көмүһүнэн туолан хаалар. Онон силлээтэхпитинэ эрэ сатанар...
    Итинник киһи өйдөбүлүн тас өттүнэн баран кэпсээннэри истэн баран уола киитэрэй баҕайытык Тимири көрө-көрө :
    - Эн оннук баай буоллаххына,тоҕо манна кэлэн сулуусбалыы сылдьаҕын?Ол көмүскүн,алмааскын атыылаан сыта байан баран , миигин кытта тэҥҥээх ким баарый? - дии-дии түөскүн охсуна олоруохтаах этин. Байанкамаат үлэһитигэр биир кыра тоорохой көмүһү дук гыммытын буоллар,төрүт да эйиигин аармыйа ыҥырбакка,тарбах быыһынан көрбүт буолуо этилэр? -диэн ыйытта.
    Онуоха Тимир:
    -Ити боппуруоскар эппиэтэ боростуой. Биһигини итэҕэлбит бобор. Ол курдук олох былыргы киһи аймах төрүт “тенгри” итэҕэлин өрө тутабыт. Биһиги күҥҥэ,айылҕаҕа сүгүрүйэбит.Айылҕа биһигини аһатар уонна таҥыннарар. Ол иһин биһиги норуоппут киниэхэ харыстабыллаахтык сыһыаннаһар. Онтон көмүс уонна алмаас сиртэн хостооһуна айылҕаны буортулуурунан, биһиги норуоппут олоҕун төрүт укулаатын алдьатарынан төрүт сыаналаммат. Куһаҕан эрэ өрүттээх. Норуоту эһиигэ эрэ тириэрдэр.Итинник өйдөбүлүнэн салайтаран күндү таастары,көмүһү баай быһыытынан ылыммаппыт.
    Ол аайы уола Тимири олох көргө-күлүүгэ кэпсэнэр “чукча” курдук көрөр:
    -Оччотугар мин аармыйа кэнниттэн Саха сиригэр барыам. Байан-тайан кэлиэм.Альмира төрөппүттэригэр халыыммын төлөөн кэргэн ылыам. Кини мин билсэ сылдьар кыыһым. Билигин дьиэтигэр миигин кэтэһэн олорор ,-диэн бэйэтэ атын эйгэҕэ,букатын атын сиэргэ-туомҥа иитиллэн улааппытын бигэргэтэр.
    Онтон сибиряк Иван Дудкины кытта Тимир өйдөрө санаалара сөп түбэһэр. Кинилэр тулалыыр эйгэлэрин биир хабааннаахтык көрөллөр. Ол курдук иккиэн “сибиряктар” буолан буоллаҕа буолуо,кэпсэтиилэрэ булт уонна Рекс тула эргийэр. Төһө да ыт буоллар Рекс бу бөлөх эмиэ биир дьиҥҥээх чилиэнэ.Өйдөөх баҕайы ыт. Кини буруйа диэн саҥарбат эрэ,куруутун Иванын кытта биир киһи курдук сылдьар. Кини сирэйин-хараҕын манаан тахсар.
    Онтон уһун уҥуохтаах балтика муоратын аттыгар олохтоох “викингнэртэн “ төрүттээх латыш уолларын Сабониһы бары дьээбэлиилэр.
    -Тоҕо эйиигин биһиги бөлөхпүтүгэр киллэрдилэр.Ол бу тутуутугар үбү бараабакка,эйиигин заставаҕа баар быыска оннугар туруоруо этилэр,-диэн уол уһун уҥуохтааҕыттан иннэллэр.
    Ити курдук Тимир бэйэтин бөлөҕүн уолаттарын кытта билистэ.Мантах антах бу кинилэр эппиэттиир учаастактара.Атын үс бөлөҕү кытта уочаратынан маныахтаахтар. Ону таһынан кыраныыссаны атын сиргэ тирэнэн олорор “бүртүлүөтнэй этэрээт” тэриллэрэ үөһээттэн көрөн маныыллар. Олор көтөр кэмнэрэ бэйэтэ туспа сокуоннаах.Ол гынан баран кинилэри кытта бөлөхтөр сибээһи ыксатык тута сылдьаллар.
    Бу бөртүлүөттэртэн куттанан Рахими дьонноро бу эҥэр күүс өттүнэн киирбэттэр диэн сержант уоллара сырдатар. Ол курдук аҕыйах сыллааҕыта Афган сэриитин кэмигэр кинилэр өтөн киирэ сылдьыбыттарыгар, бу бөртүлүөттэр олору өтүүктээн ааспыттар.
    -Ол кырыктаах сэриигэ икки өттүттэн киһи бөҕө өлбүт. Бу түгэн мин манна сулуусбалыам иннинэ буолбута хомолтолоох. Оччотугар дойдубар түөспэр мэтээл,уордьан бөҕөтүн иилинэн тиийиэм этэ. Мин куоратым кыргыттара,бары миигин эккирэтэ сылдьыа этилэр,-диэн кэпсиир.Ол быыһыгар кини сулууспалыыр кэмигэр туох да буолбатаҕыттан эмиэ да үөрэр курдук тыллаһар.
    -Баҕар өлбүт буолуом этэ!-диир.
    Ити курдук көрүөхтээх учаастактарын билсэн төттөрү кэлэн иһэн,Тимир иһигэр сулуусбабыт куруутун бу курдук ааһар буоллаҕына,сулууспа диэн күүлэй тэбиитэ эбит диэн толкуйдуу испитэ.Ол гынан баран бу тулалыыр чуумпу эйгэ көрдөххө эрэ манныгын,харах баайыыта буоларын бэйэтинэн билбитэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    9 апреля 2020
     

    Ол курдук саамай бүтэһик күн ,хонуктарыгар оттук мас хомуйа бары тарҕаһан көрдүү сылдьыбыттара. Ол сылдьан Тимир биир сымары тааһы эргийэ хаамаат ,түөһүнэн бэстилиэт уоһугар иннэ түспүтэ. Иннигэр биир “душман” таҥастаах киһи бэстилиэтин туһаайбытын киниттэн араарбакка кыҥыы сылдьан,ыйар тарбаҕынан уоһун таҕайбытынан кэннинэн тэйэн атын сымара таас күлүгэр киирэн хаалбыта.
    Бу түгэҥҥэ Тимир хайыыр да кыаҕа суоҕа. Кини аптамаатын атын уолаттар курдук балаакка таһыгар хаалларбыта,онтон уолаттара отучча миэтэрэлээх сиргэ бу хаамса сылдьаллар. Онтон хаһыытаатаҕына бэйэтин да, аттыгар баар уолаттары бу киһи эчэтэлиэн сөбө. Ол курдук бэстилиэтин кытта аҥар илиитигэр “лимонка” гранатаны тута сылдьара.
    Ол иһин киһитэ таас кэннигэр киирээтин кытта ,Тимир атын сымара тааска күлүктэнээт уолаттарыгар:
    -Уолаттар! Бары миэхэ кэлин! Манна кыраныыссаны кэһээччи баар ! –диэн хаһытаабыта.
    Уолаттар сүүрэн кэлээт Тимир ыйбыт сымара тааһын төгүрүйэн баран көрбүттэрэ,ким да суох.Ол гынан баран Тимир ыйбыт сиригэр киһи атаҕын суола баарыгар ытынан сыт ыллаттараат, Дудкин Рексын мүччү тутан ол киһини көрдөтө ыыппыта. Онтон ыттара сымара таастар быыстарынан сүүрүкэлээн баран, биир сымара тааска кэлэн баран үр да үр буолбута.Ол кэнниттэн суолун сүтэрэн кэбиспитэ. Ол курдук кыраныысса кэһээччи ыт сыт ылбатын диэн туох эрэ”сыт ылбат тэрилин” туттубут. Онтон кэлин ыттара олох биир сиргэ тохтоон турунан кэбистэ,буруйдаммыт курдук ыйылаа да ыйылаа буолла.Кыраныысса кэһээччини көрбүтүнэн сүтэрэн кэбистилэр.
    Итинэн сибээстээн нэрээт уолаттарыгар киһи үөйбэтэх өттүнэн түбэлтэ буолла.Ол курдук бу сымара таастар сытар сирдэрин кинилэр олох болҕомтолоохтук истэн-көрөн хас да төгүл туора-маары хаамтылар да киһилэрин булбатылар.Онтон ол таастар сытар сирдэрин үрэҕин икки өттүнэн туруору сирэйдээх халлааҥҥа чарбачыспыт хайалар ыбылы анньан тураллар. Ол хайалары ханнык да кыахтаах киһи өрө ойон тахсан дабайара кыаллыбата киһи хараҕар көстөн турар.Ити курдук Тимирдээх көрбүтүнэн киһилэрин сүтэрэн кэбистилэр.
    Онтон Тимири сымыйанан кэпсиигин диэхтэрин ,киһи суола баар. Ол курдук ыттара киһи суолун ылбыта.Онон сэрэххэ бу таастар быһыттааннар түмүктэнэр сирдэригэр, чүөмпэ үөскээбитин эмиэ бэрэбиэркэлээбиттэрэ. Ол чүөмпэ уута хайа аннынааҕы уулары кытта ситимнээх буолан ,сир анныттан сотору-сотору оргуйбут уу күөрэйэн тахсар. оннук түгэҥҥэ фонтан курдук өрө тыга түһэр уонна чүөмпэ уонтан тахса миэтэрэ дириннээх буолан биэрбитэ.Ити курдук оргуйа турар итии ууга ким киирэн бысталаныай? Онон туох да эппиэти ылбатахтара.
    Онтон нэрээт заставаҕа кэлээтин кытта барыларын буолбут түгэнинэн биирдии-биирдии оһуобай отдел үлэһитигэр капитан Ермоловка ыҥыран быһаарыы сурук бөҕөтүн суруттарбыттара. Ол түмүгүнэн бирикээс тахсан бөлөх салайааччытыгар сержант Киселевка бэйэтэ эппиэттир бөлөҕөр кыраныыссаҕа сулуусбалааһын устаабын ирдэбиллэрин сымнаппытын иһин быыгабар,онтон ефрейтор Поповка тус бэйэтигэр бэриллибит аптамаатын устаабы кэһэн балаакка аттыгар хаалларан баран, оттук мас көрдүү сылдьыбытын иһин сэрэтии биэрбиттэрэ.
    Онтон Тимир кыраныысса кэһээччини көрбүт сиригэр, пограничниктар суолларын ыйар картаҕа “манан кутталлаах сир” диэн бэлиэ турбута. Ол иһин тус-туһунан бөлөх пограничниктар бу сиринэн хас кэлэн аастахтарын аайы ол сири сирийэн бэрэбиэркэлээн ааһаллар да ,тугу да булбаттар. Онон кэм кэрдии ааһан истэҕин аайы бу түгэн умнуллан да барбыта.
    Ол гынан баран бу буолбут түгэн Тимир төбөтүгэр олох кытаанахтык хатаммыта. Ол курдук ,кини толкуйугар ,бу балачча уһун сымара таастар хайаттан төкүнүйэн түспүт сирдэригэр, кыраныыссаны кэһээччи хайа баҕарар таас кэннигэр саһыан сөп,ол гынан баран кини “ чыычаах” буолан көппөтө биллэр. Эбэтэр аптаах киһи буолан көстүбэт киһи буолар кыаҕа суох? Онон бу түгэн таайыллыбат таабырын буолан Тимир төбөтүн куруутун дьөлө үүттүү сылдьар толкуй буолбута.
    Онон кини бэйэтин бөлөҕө бу сир аттынан аастаҕын аайы ,хас сырыы аайы , бэйэтинэн манна баар сымара таастары хас биирдиилэрин барытын болҕомтолоохтук сирийэн көрөн ааһар буолбута.
    Ол гынан баран уһун кэмҥэ бу эҥэр быһылаан тахсыбатаҕынан, маннааҕы пограничник уолаттарга Тимир кураанахха айдааны тардыбыт курдук өйдөбүлгэ сылдьыбыта. Ол гынан баран буолар түгэн “хос суола” суох буолбат эбэтэр тапталлаах күн күбэй ийэм “уулуссаттан дьиэҕэ киирдэххинэ син-биир кир-хах ,буор-сыыс киллэрэҕин “дииригэр дылы ,биир түгэҥҥэ латыш уоллара бу таас сымара таастары эргийэ барарын сүрэҕэлдьээн таастар үрдүлэринэн хаамабын диэн мүччү үктээн , сымара таастан сууллан сиһин өлөрөн сыыллан хаалла.Онуоха бииргэ сулуусбалыы сылдьар уола “Хамса” биһиэхэ маннык түгэҥҥэ ыалдьар сиргин кымырдьаҕас дьаатынан эмтиигин диэн этии киллэрдэ. Ол иһин уолаттар уу аттыгар бугул саҕа кымырдаҕастар уйалара баарын ыһаннар уолларын көхсүнэн онно сытыардылар. Ол кэнниттэн уоллара бэрт сотору кэминэн “Хамса” эппитин курдук сиһэ ыалдьарын билиммэт буолан хаалла,уруккутун курдук бэрт сымсатык хамсанан ойон турда. Ол курдук кымырдаҕас дьаата уол этигэр киирэн ниэрбэтин сүһүрдэн, ыарыыны билиммэт оҥорон кэбиһэр эбит.

    0
  • Баба5а баатыр
    9 апреля 2020
     

    Ол сылдьан Тимир кымырдаҕастар үрэллибит уйаларын иһигэр уонча күлүмүрдүү сытар алмааска майгынныыр таастары көрөн улаханнык соһуйда. Ол таастары оннуларыттан хамсаппакка эрэ,Тимир бэрткэ сэрэнэн биир тааһы ылан күн уотугар эргитэн-урбатан көрдө.Кини “тааһы кырыылыыр” идэлээх буолан бу таастар дьиннээх алмаас таастар эбит диэн эндэппэккэ биллэ.
    Ол кэнниттэн эмискэччи Тимир төбөтүгэр бу эҥэр алмаас хостоммот,оччоҕо бу алмаас таастара хантан кэллилэр?-диэн ыйытыы кини чөмчөкөтүн иһигэр таайыллыбат боппуруос быһыытынан киирбитэ.
    Ол толкуйтан сирдэтэн:
    -Уолаттар! Бу таастар алмааска майгынныыллар! Онон тугу да тыытымаҥ! Бу сири харабылга ылабыт.Онон тула бойобуой миэстэлэргитин булунун! -диэн бирикээстээн уолаттарын ол кымырдаҕас уйатын тула сытыартаан кэбистэ.
    Бу дойду кымырдаҕастара Саха сирин кымырдаҕастарын курдук буолуо дуо? Быдан бөдөҥҥөр 3-4 сантиметр уһуннаахтар.Онон кыра таастары тулуппакка уйаларыгар таһаллар. Онтон ол кинилэр туох кыһалҕаттан салайтаран маннык таастары уйаларыгар таһалларын биир эмэтэ киһи билэрэ дуу? Суоҕа дуу?- диэн эмиэ да атын өрүттээх толкуйдар төбөтүн иһигэр киирэн таҕыстылар.
    Ол гынан баран онно Тимир төбөтүн үнтү сынньыбакка эрэ , устаап ирдэбилинэн салайтаран ,бөлөх хамандыыра буоларын быһыытынан кыраныыссаҕа буолбут өйдөммөт түгэни заставаҕа радиостанциятын холбоон биллэрдэ .
    Ол кэнниттэн өр-өтөр буолбата бөртүлүөт көтөр тыаһа иһилиннэ.Ол кэнниттэн Тимирдээх тохтобул биллэрбит сирдэригэр тобус толору байыаннайдар буола түстүлэр.Олор истэриттэн застава начальнигын кытта бииргэ хаамса сылдьар олох билбэт эписиэрдэрэ кэлэн Тимирдээҕи барыларын биир сиргэ чөмөхтөөтө уонна кинилэри миэстэтигэр тута барыларын биир-биир доппуруостаата. Ол кэнниттэн көстүбүт алмаастары барытын биир-биир ааҕан,ыйааһыннаан баран туора дьоннортон сибидиэтэл оҥостон боротокуолга илии баттатта уонна анал кыра тимир дьаһыкка укта. Ол дьааһыгын биир көннөрү таҥастаах киһи илиитигэр туттаран баран, бэгэччигиттэн саҥа тэрил хандалынан ыбылы туттаран кэбистэ. Ол кэнниттэн бары бөртүлүөккэ симиниллилэр да, көтөн кэлбиттэрин курдук биирдэ суох буолан хааллылар.
    Ол бөртүлүөт көтөөтүн кытта кинилэри кытта кэлсибит саллаат уолаттар биир эписиэр хамаандатынан кымырдаҕастар уйаларын тула эҥин араас көннөрү киһи билбэт тэриллэрин туһанан тугу эрэ чиҥчийэн бардылар.
    Онтон Тимирдээх көҥүл ылан бэйэлэрин эбээһинэстэрин толорон салгыы кыраныысса устун хаама турдулар.
    Бу түгэн кэнниттэн Тимирдээх заставаҕа кэлбиттэригэр , кинилэри барыларын застава начальнигар ыҥыран ыланнар кимиэхэ да бу түгэни кэпсээбэттэрин курдук докумуоҥҥа “хааннаах баппыыска” биэрэн илии баттаттылар.
    Онтон тас көрүүгэ бу түгэн застава олоҕор туох да уларыйыыны аҕалбата.Застава бэйэтин урукку бэрээдэгинэн үлэлии турда.Ол гынан баран бу көстүбүт “алмаастар дьыалалара силистээх-мутуктаах буолан барбыта. Анал чиҥчийэр сиргэ бэрэбиэркэҕэ ыытыллыбыт алмааһы көрүү түмүгэр ити алмаастар Саха сириттэн, олох чуолкайдаатахха “Мир” трубкатыттан ылыллыбыт алмаастар буолан тахсыбыттара. Онон бу түбэлтэ Дойду куттала суох кэмитиэтин хонтуруолугар ылыллан күүстээх дьаһаллар ылыллан барбыттара.
    Итинэн сибээстээн застава иһигэр Орто азиатскай пограничнай уокуруктан хамыыссыйа кэлэн үлэлээн барбыта.Олор бу эҥэр үөскээбит балаһыанньаны бары өттүттэн үөрэтэн баран, бу застава турар сиринэн кыраныыссаны кэһии саамай кутталлаах таһымыгар тиийбит диэн түмүк оҥорбуттара.
    Ол хамыыссыйа оҥорбут түмүктэригэр олоҕуран, застава көрөр учаастаҕын кылгатан ,ол оннугар кинилэр эппиэттиир сирдэрин кыраныыссаттан иһирдьэ диэки олохтоох дьон олорор кишлактарын аттыгар дылы тиэрдэн кэҥэтэн биэрбиттэрэ. Онон олохтоохтор онно-манна бараллара-кэлэллэрэ пограничниктар хонтуруолларыгар киирбитэ. Урукку өттүгэр застава сүрүн болҕомто наркотик ,сэрии сэбэ көҥүлэ суох киириитин бопсуу эбит буоллаҕына,онно эбии аны күндү таастар кыраныысса нөҥүө тахсыытын-киириитин бэрэдэктээһин биир сүрүн сорук быһыытынан эбиллибитэ.Итинэн сибээстээн застава иһигэр бу хайысхаҕа үлэлиир бөлөх тэриллибитэ.Ол бөлөххө Тимири саха уонна тааһы кырыылыыр үөрэхтээҕин быһыытынан киллэрбиттэрэ.
    Бу буолбут түгэн хара маҥҥайгыттан Тимири тоҕо эрэ улаханнык долгуппута уонна дьиксиннэрбитэ. Кини бу түбэлтэни бэйэтин олоҕун кытта сыһыары тутан толкуйдаан көрдөҕүнэ , тоҕо эрэ бу күндү таастар кини дохсуннаах оҕо сааһын кытта сибээстээх буолан тахсыахтарын сөп курдуга. Кини бу күндү таастары Саха сириттэн хостонон кэлбит алмаастар диэн быһаарыыны истээт , урут Красноярскай куоратка бииргэ сылдьыспыт ”Сема-кулагын” саныы түспүтэ. Тоҕо диэтэххэ,кини Миирнэйгэ үөрэнэ-үлэлии сылдьан истэр этэ,бу куоратка Красноярскайдар” баһылаан-көһүлээн олороллор диэн.Ол кэмҥэ кини ити сураҕы төрүт да болҕомтоҕо ылбатаҕа,кулҕааҕын тас өттүнэн аһаран кэбиспитэ. Онтон ол кэпсииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕына ,ол өйдөбүл биир киһи “Сема-кулак”сирэйинэн ойууланан тахсан кэлэр. Ити эҥэр хайдах да эргит-урбат киниттэн атын бу маннык дьаллыгынан дьарыктанар кыахтаах киһи суох.

    0
  • Баба5а баатыр
    9 апреля 2020
     

    Дьэ кырдьык, бу кэмҥэ “Сема-кулак” Красноярскай куоракка туох баар бары күлүк өрүттэри барыларын биир сүрүн сутурук иһигэр чөмөхтөөн муҥур ыраахтааҕы буолан кыаҕын ылан олороро.
    Өйдөөхтүк,чиҥҥик толкуйдаммыт үлэ түмүгэр бэрт кылгас кэм иһигэр ,үп-харчы өттүнэн кыаҕын ылан бэйэтин күлүк өрүттэргэ ыйааһынын үрдэппитэ.Ол курдук кини билигин Сойууска баар күлүк өрүттэр бас-көс дьонун кытта биир таһымҥа турар. Ол гынан баран кини бэйэтин бардам санаатыгар биир куораты көрөөччү буолан олорорун ,бу мин таһымым буолбатах диэн толкуйдуура.
    Кини бэйэтин кырата Сибиир уонна кытыы илин уокурук уобаластарын барытын көрөн-истэн олорор бас киһинэн буолуон баҕарара.
    Ол иһин толкуйдаммытынан кини хапытаалын хаҥатар , тохтоло суох кутулла турар “көмүс” үрэҕэ буолуохтаах хайысхаҕа саҥа тутуллан сайдан эрэр Саха сирин алмааһын хостонор сиригэр Мииринэй куоратка сүрүн болҕомтотун уурбута. Ол хамсаныыта быстах көрүүгэ тас өттүгэр биллибэтэҕин иһин, кини манна Мииринэй куоратка үлэлии тиийбит дьон сүрүннээн дойду киин сирдэриттэн тиийбит идэлээх дьон буолалларынан олохтоох былаас сабыдыала бу куоратка мөлтөҕүнэн туһанан, кини куорат туох баар бытархай боппуруостарыттан саҕалаан баран, ким маҥҥайгы сирэй буолан куораты дьаһайыахтаах киһитигэр тиийэ быһаарара олорор.Онон бу куоратка күүскэ бэйэтин кыаҕын ылбыта.
    Ол курдук хас биирдии сиртэн хостонор ону-маны дьаһайар тэрилтэлэргэ барыта Красноярскайдааҕы хайа үрдүк анал үөрэҕин бүтэрбит дьон “Сема-кулагы” кытта илии тутуһан баран үлэҕэ ылыллыбыттара. Ол тас өттүнэн күүстээх тэрилтэлэргэ “норуот судьуйалара ,сокуон ирдэбилин уонна милииссийэ “ эппиэттээх үлэһиттэрэ эмиэ кини дьоно этилэр.
    Ону кини бэрт киитэрэйдик былаас күүһүнэн ситиспитэ. Ол курдук араас таһымнаах сололоох,үрдүк дуоһунастаах тойотторго илин-кэлин түсүһэн,ньылбардаһан,ньыланнаһан харчынан,баайынан-дуолунан ымсыырдан,илиилэрин дуйдаан туох баар кыаллар-кыаллыбат барыта оҥоһуллан, киэҥ далааһыннаах үлэ ыытыллан,дойду кыаҕын сайыннарыыга Сэбиэскэй Сойуус дьаһалтатын уурааҕа тахсан Красноярскай уонна Мииринэй куораттар икки ардыларыгар хайа баҕарар өттүттэн барыстаах гына дуогабар түһэрсириллибитэ. Ол түмүгэр ”Мир” туруупкатыттан хостоммут алмаастар бары Красноярскай куорат алмааһы кырыылыыр собуоттарын нөҥүө ааһаллара ситиһиллибитэ.
    Ол түмүгэр сүрүн уоруу алмаастары кырыылыыр собуоттарга оҥоһуллара.Ол биричиинэтинэн ,маннык саҥа хайысхаҕа алмааһы кырыылыыр собуоттар тэриллиилэригэр, кинилэр атахтарыгар турууларыгар алмаас – кырыыламмыт күндү таас буолан тахсарыгар, булуллубут алмаастан төһө чааһын быыл оҥорон көтүтэн күндү таас буоларын кээмэйэ ситэ быһаарыллыбатыгар сытара. Бу түгэни табатык туһананнанар ,докумуону аҥардас табатык оҥоруу түмүгэр ахсаана биллибэт алмаас уоруллубута.
    Дьэ манна “Сема-кулак” кини өйө кырыылааҕа , Госохрана нөҥүө дуогабар түһэрсэн бу Саха сиригэр хостонор алмаастар Красноярскай куорат собуоттарыгар кырыылаан күндү таас оҥорон таһаарыытын ситиспитигэр сытара.Ол түмүгэр алмаас да,харчы да сааскы уу устарын курдук устан барбыта.Ол барыта сокуон хараҕын иһинэн оҥоһуллубута.
    Ол тас өттүнэн “күлүк” алмаастар баайга-дуолга кубулуйуута эмиэ кини нөҥүө хонтуруоллана олороро.
    Бу хайысхаҕа эмиэ туох баар кыаллар-кыаллыбат албастар барыта оҥоһуллан “күлүк алмаастар” кинилэр эрэ нөҥүө атыыга тахсаллара ситиһиллибитэ. Ол түмүгэр тугу эрэ толкуйдаан, хайдах эрэ гынан мүччү туттаран “Мир” трубкаттан” алмаастары уоран тахсыбыт дьоннор ,геолого-разведочнай экспедицияларга сылдьыбыт,быстах биирдиилээн дьон булбут алмаастара, араас алмааһы хостуур күүстээх тэриллэртэн,атын да хамсаныыларынан уоруллубут алмаастар барыта кини дьонун нөҥүө атыыга тахсан харчыга кубулуйара.
    Ол курдук алмааһы хостуур күүстээх тэриллэр быһахтарын эрдэ ситэ туһанылла иликтэринэ “туора сотон” туһата бүттэ диэн түмүк оҥоһуллан, онно туһаныллар бытархай алмаастары , кэлин алмаас оннугар туһаныллар буолбут олус кытаанах бэйэ оҥоһуу алмаас таастарын тоҥоон ыланнар ,төттөрү туһаҕа таһаарар буолбуттара. Онтон арыый да сэнэх өттүн , бытархай алмаастары Индия курдук госудаарыстыбаҕа таһааран атыылыыр буолбуттара.
    Онон аҕыйах тылынан этэр буоллахха алмаас эҥэр оҥоһуллар “үрүҥ-хара” үп-харчы барыта кини холбуйакатынан толкуйданан салаллан олорор турукка киирбитэ..
    Онтон Красноярскай куоратка алмааһы кырылыыр собуоттар чааһынай тэрилтэ буолалларынан ,кини бэйэтин бас тэрилтэлэрэ этилэр. Онон алмаас күндү таас буолан тахсыытыгар кини дьоно-“сыана быһааччылар” олох атын ирдэбилинэн сыаналаан быһаллара, ол түмүгэр Саха сирин хас биирдии алмааһа ,манна кырыыланан күлүмүрдүү,киһи хараҕа саата сылдьар , күндү тааска кубулуйдаҕын аайы ,кини холумтаныгар өлүүтүн үбэ таммалыы турара.
    Ити таһынан ”Сема-кулак” атын “күлүк өрүттэр” көрөөччүлэриттэн букатын ураты толкуйдаах уонна көрүүлээх киһи этэ.Кини бэйэтин хамсаныыларынан уонна дьоҥҥо сыһыанынан Красноярскай куорат олохтоохторун өйүгэр-санаатыгар манна мин “хаһаайыммын” уонна мин эппит тылым -сокуон диэн өйдөбүлү бэрт кылгас кэм иһигэр олус чиҥҥик уонна “сиэрдээхтик” тиэрдибитэ.
    Кини хас да сытыы тыллардааҕа : “Былаас киһитэ хамнаска олорор!”. “Былаас киһитэ,эн курдук киһи, кини эмиэ тоттук олоруон баҕарар!”, -диэн өйдөбүлү бэйэтин дьонугар ,онтон тустаах дьоҥҥо “Өйдөөх уонна үөрэхтээх киһи элбэх –тойон буоларгар өйөбүллээх буолуохтааххын,онтон ол өйөбүл биһиги!” –диэн тиэрдэрэ.Онтон бэйэтин”Үптээх-астаах киһи,ааттаах-суоллаах дьону кытта булсуохтаах! Кинилэри кытта бииргэ сылдьан , бэйэ аатын оҥостуохтаах”,- диэн өйдөбүлүнэн салайаланара. Кини ити өйдөбүллэрин тумус өйдөбүллэр быһыытынан сорук оҥостон бэйэтин хамсаныыларын түмүгэр “Сэбиэскэй сойууска – дойдуга” “олохтоох былаас” уонна “күлүк өрүттэр” күүстэрин биир чөмөххө холбообут маҥҥайгы киһинэн буолбута.

    0
  • Баба5а баатыр
    9 апреля 2020
     

    Ол гынан баран бэйэтин олоҕор сүрүн сокуон быһыытынан : -Эн бэйэҥ төһө баҕарар бай,ол гынан баран боростуой дьон олохторун тот олоххо таһаар,оччоҕо эйиигин куруутун ытыс үрдүгэр илдьэ сылдьыахтара! –диэн өйдөбүлү тутан салайтарара.
    Кини ити өйдөбүлүн туһанан бэйэтин иннин эрэ көрүммэккэ,куорат сайдыытын бары хайысхатын бэйэтин өйүгэр-илиитигэр дьүөрэлии тутан бэйэтин хамсаныыларын оҥороро. Ол түмүгэр кини аан маҥҥай Красноярскай куорат спорсменнарыгар тирэнэн кинилэри өйөөн ,тустуу холбоһугун тэрийэн онно грузияттан талааннаах эрчийээччилэри аҕалтаан олимпийскай оонньуулар,Аан дойду ,Европа,Азия дойдуларын кыайыылаахтарын таһаарбыта.Сэбиэскэй Сойууска эрэ буолуо дуо? Аан дойдуга биллэр тустуу киинэ тэриллибитэ. Атын да спорт көрүннэригэр эмиэ өйөбүл буолбута.Ол түмүгэр мээчиктээх хоккейга тэрийбит “Енисей” диэн кулууба бу хайысхаҕа баар кулууптары барытын түҥҥэртээбитэ.Онтон футболга ,атах мээчигэр эмиэ “Спартак”,”ЦСКА”,уонна “Динамо” курдук кулууптары кытта эрбии биитин курдук тэҥҥэ оонньуур “Сибиир”кулууп тэриллибитэ. Ити тас өттүнэн культура эйгэтигэр ити кэмҥэ дойдуга суох сүдү улахан театр тутуллубута. Ол түмүгэр Красноярскай куоратка дойдуга биллэр культурнай-спортивнай киин тэриллибитэ.
    Кини өйөбүлүнэн Сибиир Россия госудаарстыбатыгар холбоһуутун туһунан “Угрюм-река” диэн киинэтэ уһуллубута.
    Ити тас өттүнэн куорат Аҕа дойду сэриитин кэмигэр манна кэлбит байыаннай собуоттар билигин олох сайдыытын түмүгэр обороннай промышленноска стратегическай сэрии сэбин оҥорор буолалларыгар өй-санаа,үп-харчы уган , бу тэрилтэлэр саҥа кэрдиискэ сайдан тахсыыларыгар тирэх,кытаанах акылаат ууруллубута.
    Ол түмүгэр Красноярскай куорат дойду маҥҥайгы сирэй салайааччылара кэлэн-барар куоратыгар кубулуйбута, куорат аата-суола Аан дойду үрдүнэн сураҕыран ,бэйэтэ улаатан-сайдан киирэн барбыта.
    Ону кытта дойдуга биллэр улуу спорсменнар Лариса Латынина, Иван Ярыгин,Александр Карелин,Сергей Бубка,Юрий Власов,Владислав Третьяк олору кытта Аан дойдуга биллибит боксер Мохаммед Али, артыыстартан Георгий Жженов,Татьяна Пельтцер,Кирилл Лавров,Василий Шукшин,Николай Крючков,Аркадий Райкин курдук улуу артыыстар, ырыаһыттартан София Ротару,Иосиф Кобзон,Эдита Пьеха,Аяк Йоала норуот тапталлаах ырыаһыттара,суруйааччылартан Расул Гамзатов,Алексей Толстой,Борис Пастернак курдук улахан ааттаах суруйааччылар кэлэ сылдьар сирдэрэ буолбута.
    Бу куоратка кэлбит-барбыт норуокка убаастанар уонна биллэр дьону , хас биирдиилэрин кытта тус бэйэтинэн билсэн ,улахан сололоох,ааттаах-суоллаах дьон ортотугар элбэх билсиилэммитэ,доҕордоммута. Кинилэри кытта тэҥҥэ “Сема-кулак” аата-суола Сойуус үрдүнэн үрдүк таһымнаах,дьаһаллаах,кыахтаах бизнесмен аатын ылан киэҥ сураҕырбыта.
    Онтон куорат бэйэтин олохтоохторо кини туох киһитин төһө да дьэҥкэтик биллэллэр,истэригэр төһө да дьиксиммиттэрин иһин ,олохторо тупсан хамнастанан кинини киһи быһыытынан убаастыыллара,өрө туппуттара.
    Ол гынан баран бу иннэлээх сап курдук бэйэ-бэйэтин батыһа сылдьар ситимҥэ, кини олох муҥур кыаҕын ылыаҕын атахтыы сылдьар саамай кыаттарбатах ситиминэн бу уоруллубут алмаастары кыраныысса нөҥүө таһааран атыылааһын этэ.Тоҕо диэтэххэ алмаас государствоҕа сүдү суолталаах сир баайа диэн өйдөбүлгэ киллэриннэн ,күндү таастары атыылыырга Госохрана эрэ бырааптааҕа,атыттарга көҥүллэммэт этэ.
    Итинэн сибээстээн “Сема-кулак” ааҥ-маҥҥай кини Грузия республикатын төһүү “күлүк” өрүттэрин кытта булсан уоруллубут алмааһы кыраныысса нөҥүө туоратар канаалы булбута.Ол түмүгэр Израильга баар “Де Бирс” алмаас бизнеһин саамай кыахтаах хампаанньатын кытта ыкса сибээс олохтоммута. Бу сиринэн кыраныысса тас өттүгэр күндү таастары таһааран атыылааһын балачча уһун кэмҥэ тэриллибитэ.
    Манна маҥҥай утаа күндү таастары аквариумҥа балыктары кытта бииргэ уган кыраныысса нөҥүө күрэтэр буолбуттара. Итиннэ күндү таас күн сырдыгын ууну кытта тэҥҥик аһарарын быһыытынан ,ууга уктахха сүтэн хааларын учуотка ылбыттара.
    Ол гынан баран бириэмэ аастаҕын аайы пограничниктар таһымнара үрдээн уонна саҥа бэрэбиэркэлиир тэриллэри туһанар буолалларын кытта ,итинник алмааһы кыраныысса таһыгар таһаарыы кыаллыбат буолбута.
    Ол курдук биир түгэҥҥэ утары Ингушетияттан үлэлиир “күлүк” өрүттэр , кинилэри бу бизнестэн туоратар иһин киксэннэр кинилэр алмааһы илдьэ сылдьар киһилэрин күүстээх тэрилтэлэргэ ыйан биэрбиттэрэ. Онон Саха сиригэр хостонор алмаас уоруллара биллэн Сойуус үрдүнэн “Москва “ таһымнаах киэҥ айдаан тахсан кэлбитэ.
    Ол түмүгэр былаас өттүттэн эбии дьаһаллар ылыллан “ күүстээх өрүттэр”өттүлэриттэн Саха сиригэр алмааһы хостуур Мииринэй куоратыгар хонтуруол күүһүрбүтэ.
    Ол түмүгэр Мииринэй куорат сабыылаах куоратынан биллэриллибитэ.Онон атын сиртэн үлэҕэ кэлэр хас биирдии киһи,кини тугун-ханныгын ? Туох киһитин? бэрэбиэркэлээн эрэ баран үлэҕэ ылар буолбуттара.Куорат тэрилтэлэригэр баар массыыналар бары көҥүл кумааҕытын ыллахтарына эрэ, онно-манна куорат тас өттүгэр айанныыр бырааптаммыттара. Бары үлэһиттэри барыларын хас күн аайы үлэлиир сиргэр анал сиргэ сыгынньахтатан дьиэтээҕи таҥастарын туспа хааллаттаран , үлэ таҥастарыгар уларытары ирдиир буолбуттара. Ол таҥаскын уларыттар кэмҥэр эйиигин курдаттыы көрөр тэриллэринэн бэрэбиэркэлиир буолбуттара.Онтон Мииринэй куорат көтөр аалын пордугар пограничнай таможня тэриллэн үлэлээн барбыта.
    Ити курдук төһө даҕаны хонтуруол күүһүрбүтүн иһин “Сема-кулак” бэйэтин күлүк бизнеһэ эрдэттэн ситимнээхтик тэриллибит буолан бэйэтин оҥкулугар оҕустарбатаҕа.Уруккуттан атыҥа диэн хас биирдии хамсаныы чып-кистэлинэн,киһи хараҕар көстүбэтинэн оҥоһуллар буолбута.

    0
  • Баба5а баатыр
    9 апреля 2020
     

    Онон “Сема-кулак” дьоно алмаастары кыраныысса нөҥүө таһаарарга саҥа суоллары көрдөөн барбыттара. Олортон биирдэстэрэ саамай кылгас суолунан Таджикистан республикатын нөҥүө Индияҕа таһаарыы суол этэ.
    Онтон улахан үп-харчы тугу оҥорботоҕо баарай? Сотору кэминэн санаалара сөп түбэһэр дьон көстүбүттэрэ. Ол дьон этиилэринэн бу Памир хайаларыгар кыраныыссаны толору хонтуруоллаабаттарын ыйан туран, бу хайысханан тугу баҕарар кыраныысса нөҥүө таһаарыахха сөп диэн эрэннэрбиттэрэ.Ол түмүгэр араас өйдөбүллээх-санаалаах дьон:- Таджикистан республиката туспа госудаарыстыба буолуохтаах диир националист-политиктар,Афганистан наркобароннара ,Индия алмааһы кырыылыыр собуоттарын магнаттара уонна онно сүрүн оруолу ылыахтаах хайа быыһыгар олорор “Вахи” аҕа ууһа бары биир хайысхаҕа өйдөрүн санааларын холбообуттара. Ол түмүгэр Саха сириттэн уоруллубут алмаастар кыраныысса тас өттүгэр таһаарыллалларыгар Грузия өттүнээҕи суол сабыллыбытынан, манан Таджикистан сиринэн күрэтии билигин сүрүн суолунан буолбута.Маҥҥай утаа бытархай уонна техническай алмаастар күрэтиллибиттэрэ. Барыта дьэнкэтик ааспыта. Итинэн Сэбиэскэй былаас кэмигэр бастакылар ахсаанннарыгар киирсэн “Сема-кулак” хас да госудаарыстыбалар “күлүк” өрүттэрэ холбоспут күүстээх холбоһуктарын биир тутаах киһитинэн буолбута.
    Ол курдук алмаас атыыланыытын бүтүннүүтүн хонтуруоллуу олорор , “Де Бирс” алмаас хампаанньатын төрүттээбит Оппенгеймердары - Аан дойдуга биир саамай кыахтаах , саамай баай аҕа ууһун кытта илии тутуһуута, мэктиэлэһии буолбута. Бу курдук таһымҥа кэпсэтии чиҥ буолуоҕун ,бу ситимҥэ саамай мөлтөх сүһүөҕүнэн кыраныысса нөҥүө күндү таастары туоратыы боппуруоһа дьэҥкэтэ суоҕар сытара. Онон бу боппуруоһу үөрэтэн көрөн баран күндү таастары атын дойдуга таһаарыы, кыраныысса аттыгар олохтоох “Вахи” аҕа ууһун нөҥүө, кинилэр көмөлөрүнэн эрэ быһаарыллыан сөп диэн түмүк оҥоһуллубута.
    Онон сибээстээн “Де бирс” хампаанньа сорох кыра,орто госудаарыстыбалартан ордук үптээҕин быһыытынан үтүмэн үбү уган бу боппуруоска “вахи” аҕа ууһун уонна дойду саамай кыахтаах-үптээх,ааттаах-суоллаах дьонун кытыһыннарбыта.
    Онон биир күн Рахимига Афганистан государствотын биир саамай баай киһитин итэҕэллээх киһитэ кэлэн этии оҥорбута :
    -Эн көрө олорор сиргинэн Сэбиэскэй сойуустан Израилга атыыга алмааһы уонна көҥүлэ суох кырыыламмыт күндү таастары киллэриэххэ сөп.Тоҕо диэтэххэ,манан Сэбиэскэй Сойууһу кытта кыраанысса саамай мөлтөхтүк көрүллэр сирэ, онон-манан аһаҕас туруктаах кыраныысса. Биһиги дьоммут кыраныысса икки өттүгэр талбыттарынан киирэ-тахса сылдьаллар.Аннараа өттүгэр интириэстээх дьон бааллар.Кинилэр ол бриллианнар кыраныыссаҕа дылы кэлиитин хааччыйаллар,онтон эн оруолун кыраныысса нөҥүө таһаарыы.Эйиэхэ табаар уон бырыһыанын бэйэтинэн ,эбэтэр ыраас харчынан биэрэбит. Сөбүлэнэр буоллаххына биллэрээр,-диэн бэйэлэрин санааларын тиэрдибиттэрэ.
    Бу саҥа табаар көрүҥүнэн ким урут дьарыктаммыт барыстаах,үптээх-астаах өттүгэр сылдьара чуолкай.Ол курдук үбэ-аһа “опиум” курдук. Онтон ороскуота букатын кыра этэ.Ол курдук улахан караваннары тэрийэр кыһалҕа туһаайбата,сулумах киһи ханан баҕарар кыраныысса нөҥүө бэйэтин кытта илдьэ тахсара суолтаҕа ылыллыбыта.
    Ону Рахими бэйэтин бас-көс дьонун кытта ырытан,сүбэлэһэн баран бу этиини ылынан олоххо киллэрэн барбыттара.
    Онтон Рахими бу эҥэр икки улахан караваннар суолларын быһан олорор “Вахи” биир сүрүн аҕа ууһун баһылыга , кинини манна аҕа ууһун “аксакалларын” сүбэтин быһаарыытынан Афганистан сэриитин кэмигэр байыаннай үөрэхтээҕин иһин баһылык быһыытынан талбыттара. Онтон кэлин эйэлээх олох кэлиитигэр кини бэйэтин “буойун” быһыытынан эрэ буолбакка муударай салайааччы буоларын көрдөрбүтэ.
    Кини олоҕо боростуойа суоҕа. Кини төрөппүттэрэ сурах быһыытынан атыыһыттар, бу кини дьаһайан олорор аҕа ууһун кытта кыргыһыыга өлөрүллүбүттэр.Онон тулаайах хаалбыт оҕону бу аҕа ууһун “аксакалларын”сүбэтин быһаарыытынан ол кэмнээҕи аҕа ууһун баһылыгар “курбашига” “буойун” быһыытынан анаабыттара.
    Кинилэр “курбаши” “аҕа ууһун бас киһитин” тус бас билэр буойуннара буола иитиллибиттэрэ. Ол курдук Рахими оҕо эрдэҕиттэн бэйэтин курдук оҕолору кытта сэрии эйгэтигэр “боотур” үөрэҕин баран “кыргыс” өйүн-санаатын иҥэринэн улааппыта.
    Атыннык эттэххэ бу аҕа ууһа сүрүн идэтэ былыр –былыргаттан “ороспуойдааһын” этэ. Бу эҥэринэн атын дойдуларга табаарын эргитэр атыыһыттар, бу аҕа ууһугар кэлэн “түһээн” төлөөтөхтөрүнэ эрэ туох да куттала суох бу эҥэринэн табаардарын тустаах сирдэригэр тиэрдэллэрэ.
    Ол курдук бу Памир хайатын быһа түһэргэ Пакистан,Иран,Индия курдук улуу государстволар атыыһыттара “Инд” ,онтон Кытай атыыһыттара”Хуэнхэ” курдук улахан өрүстэр тардыыларынан өрө тахсан баран ,Памир хайаларын оройуттан орто Азия республикаларын устун ууларын сүүрдэр “Аму-Дарья”,”Сыр-Дарья” уонна “Пянж” өрүстэр тардыыларын тутуһан олох быһа суолунан Европа государстволарыгар тахсан табаардарын эргинэр суоллара бу эҥэр кэлэн түмсэр сирдэрэ.Онон былыр былыргаттан атыы-эргиэн табаара субуллубут аҕай сирэ. Ону бу аҕа ууһун биистэрэ бэйэлэрин тустарыгар ас таһаарынар сир оҥостон, бу суолу быһан олороллоро.
    Ол ону ким да сөбүлээбэт этэ ,сорох кыахтаах атыыһыттар бэйэлэрэ саалаах-саадахтаах дьону тутан күүс өттүнэн суолларын солоноллоро. Онтон атын атыыһыттар бэйэлэрин табаардарын көмүскэтэр айдааннарын дорҕооно тустаах дойду баһылыктарын таһымыгар тахсан , хас уһун сүүһүнэн сыллар усталарыгар “Вахи” аҕа ууһун утары эҥин араас сэрии урдустара кэлэн кинилэри эһэ сатаабыттарын ,бу Памир хайалара бэйэлэрэ кириэппэс буолан кинилэри быыһаан олорор.
    Билиҥҥи кэмҥэ сыстыһа сытар государстволар Афганистан уонна Сэбиэскэй сойуус кыраныыссаларын чуолкайдык быһаарсыыларыгар эмискэччи Рахими олорор кишлага Таджикистан республикатын сирэ буолбута.Инньэ гынан “Вахи” аҕа ууһа икки аны государстволарга хайдыһан хаалбыта.Ол гынан баран урукку тутул өйдөбүлэ , олохтоох былаас сабыдыала мөлтөҕүттэн манна пограничнай застава кэлиэр дылы ыһыллыбакка турбута.
    Онтон сэбиэскэй пограничниктар заставалара манна олохсуйуутугар туһааннаах,олохтоох дьоҥҥо алдьатыылаах кыргыһыы буолбута.
    Ол курдук олохтоохторго кинилэр үгүс үйэлэр тухары олохторун тускулун, ороспуойдаан ас-таҥас булуна олорор төрүт дьарыктара үнтү сынньыллар курдуга,ол иһин олохтоохтор бары саа-саадах тутан бэйэлэрин төрүт дьарыктарын көмүскээн саҥа тэриллэн эрэр пограничнай застава пограничниктарыгар саба түспүттэрэ.
    Ол кыргыһыыга кыра аҕа ууһугар улахан государство дьэгиэ тыҥыраҕын көрдөрбүтэ.Кыһыл аармыйа туох да үгүс кэпсэтиитэ суох,манна олохсуйан олорор дьону үөһээттэн байыаннай вертолеттарынан үнтү өтүүктээн кэбиспитэ.
    Инньэ гынан олохтоохтор бары тутуспутунан Афганистан сиригэр көһөн хаалбыттара.Ол иһин манна олорбут дьону төрөөбүт сирдэригэр төнүннэрэр туһугар кэлин олохтоох былаас сымнатыылаах сокуоннары таһаарбыта, көһөөччүлэргэ харчынан көмө оҥортообутугар. Ол түмүгэр үгүстэрэ дойдуларыгар төннөн кэлбиттэрэ.
    Бу түгэн икки өттүттэн улахан айдааны аан дойду таһымыгар таһаарбатаҕа. Кыра таһымнаах кыраныысса таһыгар буолар быстах кэмҥэ “эн-мин” дэһии курдук көрдөрүллүбүтэ. Афганистан государствотын салайа олорор былаас өттүттэн эһиги сыыһа быһыыланныгыт ,олохтоох гражданскай нэһилиэнньэни утары бэлэмнэниилээх сэрии дьонун уонна сэбин туһанныгыт диэн туруорсар сурук ООН таһымынан киирбэтэҕэ.Тоҕо диэтэххэ Афганистаны салайа олорор былаас ,бу аҕа ууһун дьайыылара бэйэлэригэр буортулаах буоларынан,тарбах быыһынан көрбүтэ. Онтон Сэбиэскэй Сойуус маннык бэйэтин дьайыытын аан дойду таһымыгар таһаарар интириэһэ суоҕа.

    0
  • Баба5а баатыр
    9 апреля 2020
     

    Ол кыргыһыыга Рахими 15-16 саастаах уол саа-саадах тутан бүтэһигэр дылы кыргыһан баран контузия ылан билиэҥҥэ түбэспитэ.Ол утары киирсии түмүгэр пограничниктар ,кинилэри утары саа-саадах тутан утары киирсибит ,билиэн ылыллыбыт дьоннорун Душанбе куоратка ыыппыттара.
    Балачча өр араас хайыыларынан таскайдаан баран, былаас таһымынан кыраныыссаҕа туох да буолбатаҕын курдук өйдөбүлү биэрэн Рахиминалааҕы төрүт даҕаны суут көрүүтүттэн босхолоон кэбиспиттэрэ. Онтон бэйэтин ремесленник үөрэҕэр ыыппыттара. Онно үөрэнэ сырыттаҕына Афганистан сэриитэ буолбута. Кини баҕа өттүнэн сэриилэһэ барарга тылламмыта. Кини Афган тылын билэрин учуотка ылан , олохтоох байыаннай хамыссырыйаат боппуруоһу бэрт түргэнник быһаарбыта.
    Кини манна Холбоһуктаах Америка штаттара уонна НАТО өйүүр “талибтарын” утары киирсиилэргэ харса суоҕун,хорсунун көрдөрөн бойобуой уордьаннарынан,мэтээллэринэн наҕараадаламмыта уонна младшай -лейтенант эписиэр дуоһунаһын быһа ылбыта.Ол сылдьан,хаана тардан хаһыаттартан ааҕан, кини бэйэтин аҕатын ууһа “Вахилар” Афганистан иһигэр “үгүс бырааптаах автономия” көрдөөн олохтоох былааһы утары сэриилэһэ сылдьалларын истэн,ол дьонугар тоҕоостоох кэм көстүбүтүгэр көһөн хаалбыта.
    Бэрт сотору кэминэн “Вахи” аҕа ууһун байыаннай күүстэрин биир күүстээх салайааччыта буолан тахсыбыта. Кини салалтатынан сүрүннээн олохсуйан олорор сирдэрин , халлааҥҥа чарбачыспыт Памир хайаларын хахха оҥостон ,онно баар хайа хайаҕастарынан киирэр сирдэргэ өстөөхтөрүн таанкаларын киллэртээн баран тоҕута ытыалаан кэбиспиттэрэ. Онтукалара бэйэлэрэ “быһыт аан” буолан ,кинилэр сирдэригэр киирэр “аан буола турбут” хайа быыстарын биир да техниканы аһарбат гына бүөлээн кэбиспиттэрэ.
    Урукку буолбатах үп-харчы көмөтүнэн реактивнай зенитнай комплекстары атыылаһан ылан элбэх вертолеты суулларбыттара. Үгүс сүтүк тахсыбытынан американецтар толкуйдара уларыйан ,бу Памир хайаларын быыстарыгар бүгэн олорор “Вахи” аҕа уус биистэрин кытта кытта сэриилэспэт курдук илии тутуһан ,бэйэ бэйэлэрин манаһар эрэ буолбуттара.
    Ол кэнниттэн ,аны ол кэмҥэ ,политика сирэйэ суох буоларынан,кирдээҕин быһыытынан Афганистаҥҥа сэбиэскэй былааһы өйүүр былаас күүһүрэн,аны кини бэйэтэ урут бииргэ сулуусбалаабыт дьонун кытта утары сэриилэһэр турукка киирбитэ. Бу да сэриигэ “Вахи” аҕа уустара иннилэрин биэрбэтэхтэрэ.
    Онон билигин государство иһигэр туспа “государство” курдук олороллор.Сэриитэ суох олох кэлбитигэр Рахиминыны бэйэтин аҕа ууһун дьоно “курбашинан”талбыттара. Онон бэйэтин дьонун ортотугар туох баар политическай,экономическай уонна байыаннай былаас киниэхэ сүктэриллибитэ.
    Тус бэйэтэ Рахими бу олоххо үгүстүк охсуллубут,дьон сэнээһинин-атаҕастабылын ,аччыктааһыны-хоргуйууну,сэрии алдьархайдарын этинэн-хаанынан билбит буолан ,атын аҕа уустар баһылыктарыттан дьонугар сыһыана букатын атын этэ.Ол курдук дьонун чыыныттан тутулуга суох, барыларын бу олоххо интириэстэрин тэҥҥэ тута сатыыра уонна былыр –былыргаттан хас да уонунан үйэлэр усталарыгар илдьэ кэлбит олохторун тускулларыттан туоруон баҕарбат этэ.
    Ол иһин кини билиҥҥи олох ирдэбиллэрин утаран , бэйэҥ кыһалҕалаах олоххо олорон, уотунан оонньуур сатаммат диэн өйдөбүллээҕэ. Кини Сэбиэскэй Сойуус курдук улуу,улахан-күүстээх государство кыаҕын ис өттүттэн билэрэ.Онон сыыһа-халты тутуннаххына ,эн бэйэҥ норуоткун бүтүннүүтүн толук ууруоххун сөбө.
    Онон кини билиҥҥи кэмҥэ: наркотигы кытта сэрии сэбин кыраныысса тас өттүгэр тарҕатыынан дьарыктанары олох утарар этэ.
    Онтон бэйэтэ Аан дойду атын государстволарыттан туспа дуйданан олорор социалистическай лааҕыр государстволарыгар суох, ас-таҥас ,бытовой техниканан мэнэйдэһиини,дьэ бу биһиги дьарыкпыт диэн толкуйдуура.
    Ол гынан баран кини норуотуттан кыахтаах,силистээх-мутуктаах дьон сыдьааннара, атын сиргэ үөрэнэн кэлбит кэнники көлүөнэ ыччат толкуйа букатын атын этэ. Кинилэр туох баар сыһыаннаһыыны барытын харчы сыһыаныгар кубулута сатыыллар.
    Үтүмэн үбү-харчыны Америка холбоһуктаах штаттара”Даллес былаанын” олоххо киллэриигэ, Сэбиэскэй Сойууһу эһиигэ укпуттара.Ол былаан биир сүрүн хайысхатынан эдэр ыччаты”арҕааҥы культураҕа” уһуйуу, оҕо,эдэр дьон өйүн-санаатын сүүйүү буолбута.Онно сүрүн хайысханан эдэр дьону наркотигынан сүһүрдүү,эдэр үүнэн иһэр көлүөнэ наркотиктан тутулуктаах буолалларын ситиһии идеологиялар охсуһууларыгар кыайыы төрдө диэн өйдөбүлүнэн салайтарбыттара.
    Кинилэр Афган норуотугар этэллэрэ:
    -Нефть диэн улахан баай буолбатах,кини саппааһа аҕыйах,уһаатаҕына биир үйэ иһинэн бүтүө.Онтон мак эһиги сиргитигэр куруутун үүнүөҕэ.Харчы онно сытар дииллэрэ.
    Ол түмүгэр бу Афганистан курдук сайдыыта суох государство түргэнник харчы тобуланар инниттэн, бэрт кылгас кэм иһигэр атын государстволарга сүрүн наркотик тарҕатааччы государствоҕа кубулуйбута. Афганистан өттүттэн Таджикистан нөҥүө Европаҕа тарҕанар наркотиктар саамай кылгас суола сытарынан кыраныысса нөҥүө төһө кыалларынан –кыаллабатынан барыта оҥоһуллан үтүмэннээх элбэх опиум,героин Европаҕа таһыллара.Ол курдук 100 грамм героин Афганистаҥҥа 100 доллар эрэ буоллаҕына,Душанбеҕа тиийдэҕинэ 1500 доллар,Москваҕа 15000 доллар,онтон 45000-50000 доллар буолан тахсара.Ити курдук барыстаах хайысха үп-харчы сыһыаннаһыытыгар ханна да суоҕун быһыытынан наркотиктар араас көрүҥҥэринэн дьону сүһүрдүү тохтооботугар тиийэр.
    Ити тас өттүнэн “чэпчэки,кирдээх харчы “ киһини ханна-ханна тиэрдибэтэҕэй? Ол курдук “Вахи” аҕа уустарыгар Таджикистан өттүттэн ,биһиги Сэбиэскэй Сойуустан арахсабыт,бэйэбит туспа госудаарыстыба буолабыт диэн өйдөбүллээх куомуннаспыт дьон бөлөхтөрө сэрии сэбин бэйэлэригэр хоро таспыттара.
    Ол өйдөбүлэ бириэмэ ааһан истэҕин аайы бу кыраныысса аттыгар олохтоох “Вахи” аҕа уустарыгар эмиэ дьайбыта. Аҕа уустар кырдьаҕастарын сүбэтин иһигэр дьоһун да саастаах дьон ортотугар даҕаны хайдыһыылар тахсар буолан барбыттара. Ол курдук сорох “аҕа уустар” үтүмэн харчыны өлөрөөрү, наркотигы уонна сэрии сэбин кыраанысса нөҥүө көҥүлэ суох тарҕатыыга кыттыһан киирэн барбыттара.
    Ону атын аҕа уустар баһылыктара утарсаллара. Олор ортолоругар Рахими киирсэрэ.Кинилэр этэллэрэ:
    -Сэрии сэбин тарҕатыы уонна наркотигынан дьарыктаныы биһиги төрүт идэбит буолбатах.Эн илиигэр “эстэр тэрили” тута сылдьар буоллаххына ,онтукан хаһан эрэ эн илиигэр эстиэ.Онтон киһини сүһүрдэр наркотигынан дьарыктаннаххына,онтукан ааҥ-маҥҥай бэйэҥ омуккар,ыччаккар дьайыаҕа диэн өйдөбүлү тутуһаллара.
    Бу сиэрдээх этии буоларын бириэмэ көрдөрбүтэ.Ол курдук ити аҕа уустар дьоно быстах кэмҥэ байбыт-тайбыт курдук буолтарын иһин ыччаттара наркоман буолан барбыттара.Онтон сэрии сэбинэн дьарыктанааччылар, онно-манна кыттыһан ыччаттарын өлөр өлүүгэ угуталаабыттара.
    Ол гынан баран,хайдах да эргит-урбат, бу аҕа уустара бары араас табаардары кыраныысса таһыгар көҥүлэ суох тарҕатан ,онон үптэрин-астарын,таҥастарын –саптарын,баайдарын-дуолларын булунан олорор дьон буолаллара.
    Ол иһин Рахими дьоно бу эҥэр олохтоох пограничнай застава ис олоҕун күн аайы маныы-кэтии сылдьалларын өссө күүһүрдэн биэрбиттэрэ. Рахими сорудаҕынан төһө кыалларынан застава иһигэр пограничниктар хас биирдии хамсаныыларын ымпыгар –чымпыгар тиийэ ,застава командирыттан саҕалаан ,хас биирдии пограничник аатыгар-суолугар тиийэ тус докумуоннарын үөрэтэн билэр сорук турбута.Араас албастары,ньымалары туттан Застава салалтатын бары дьонун хантан төрүттээхтэрин, ханна-хайдах сулуусбалаабыттарын,туох дьаллыктаахтарын ,дьиэ-кэргэннээхтэрин барытын үөрэппиттэрэ.
    Билиҥҥи туругунан пограничнай застава бириэмэ аастаҕын аайы сыыйа атаҕар туран бэйэтин кыаҕын хаҥатан күнтэн-күн күүһүрэн иһэр.Ол барыта застава начальнига кадровай байыаннай,икки уот сэрии Аҕа дойду уонна Афганистан бэтэрээнэ майор Войтич үтүөтэ буолара биллибитэ. Онон Рахими дьоно маҥҥайгы сүрүн охсууну застава үлэтин сахсарытар,атахтыыр инниттэн кини начальнигын Войтиһы үлэтиттэн ууратарга туһаайбыттара.
    Ону бэрт судургутук быһаарбыттара. Ол курдук застава иһигэр киһи өлүүлээх түгэни таһаарбыттара. Кэлэн бэрэбиэркэлээбит хамыссыыйа боротокуолугар суруллубутунан:
    -Үөрэтэр полигоҥҥа миинэ иитиитигэр дьарыктана сылдьан бэйэни харыстаныы өттүгэр сөптөөх үлэ ыыттыллыбакка, сыыһа туттаннар икки пограничник тыыннара быстыбыт диэн суруллубута. Онно сирэй буруйдааҕынан застава начальнига Войтич ыйыллыбыта.
    Онтон дьиҥҥээх биричиинэтэ Рахими дьоно кэтээн сылдьаннар ити түгэни соруйан таһаарбыттара.Ол курдук пограничниктар миинэ иитиитинэн дьарыктаныахтарын билэ сылдьаннар “кыраҕы харахтаах” бинтиэпкэнэн миинэни ытан, тоҕо тэбэригэр тиэрдибиттэрэ.Туораттан көрүүгэ пограничник уолаттар сыыһа туттууларыттан миинэ эстибитин курдук көстүбүтэ.Пограничнай заставаҕа киһи өлүүлээх “ЧП” тахсыбытынан ,онно застава начальнига Войтич буруйдааҕынан ааҕыллан үлэтиттэн ууратыллыбыта.Кини оннугар застава начальнигын хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччы капитан Николашин анаммыта.
    Сэрэйиллибитин курдук капитан Николашин бэйэтин таһымынан ыраахтааҕы генералын уолугар,үйэтин байыаннай дьыалаҕа анаабыт,икки уот сэриини ааспыт майор Войтичка ханан да тиийэр кыаҕа суоҕа.Онон застава үлэтэ-хамнаһа тас көрүүгэ уруккутун иһин ис өттө сатарыйан барбыта. Хас биирдии киһи сулуусбатыгар ээл-дээл сыһыаннаһыытыгар тиэрдибитэ. Ол курдук ким туох ордук тэриллээҕинэн олохтоохтору кытта кыраныысса тас өттүттэн киирбит араас табаардарга мэнэйдэһии саҕаламмыта.
    Ону көрө сылдьан,ордук харчыга ымсыылаах дьону үөрэтэн баран Рахими дьоно бэйэлэрин болҕомтолорун аҕа саастаах,сотору пенсияҕа бараары сылдьар застава старшинатыгар, Волга өрүс немецтэриттэн төрүттээх Иван Гейдрихха уурбуттара.Кинилэр бу киһи билиҥҥи туругун,өйүн-санаатын оонньуутун олус сөпкө таайбыттара. Сулумах кэргэнэ суох киһи, пенсияҕа таҕыстаҕына олоҕун аҥардас пенсияҕа олорорун ыараханын билинэн бэйэтин кырдьар сааһыгар тирэх буолар үбүн оҥосторун сэрэйбиттэрэ.Ол курдук старшина застава туох-баар баайын-дуолун дьаһайар киһи буоларынан,хамыыссыйа быһаарыытынан ол бу ордук туһата суох “устууга! барбыт малларын,ол курдук сулуусбалаан бүппүт пограничниктар кэтэ сылдьыбыт таҥастарын,портянкатыгар тиийэ олохтоохтору кытта мэнэйдэһэрэ,онтуката балачча улахан сууммаҕа тахсара.
    Ол гынан баран кини күннээҕинэн олорбокко,барытын харчыга кубулутан сбербааҥҥа харчы оҥорон уурунар идэлээҕин билэннэр Рахими дьонунан учуотка ылыллыбыта.
    Онон Рахими дьоно бу киһини бэйэлэрин диэки үлэлэтэргэ үлэ ыытан киирэн барбыттара.Ааҥ-маҥҥай оннук-маннык суолтата суох түгэннэргэ ылсан-бэрсэн баран ,кэлин улахан харчыга ымсыырдан бэйэлэригэр туһалаах информацияны ылар буолбуттара.Өр буолбатаҕа сотору кэминэн Рахими дьоно застава ис олоҕун олох чуолкайдык билэр буолбуттара.Ити тас өттүнэн олохтоохтор бары кэриэтэ Рахими диэки санаалаах дьон буолалларынан пограничниктар олохторугар тугу көрбүттэрин-билбиттэрин быһа Рахими дьонугар тиэрдэ тураллара. Онон Рахими пораничниктар хас биир хамсаныыларын эндэппэккэ билэ олороро.
    Ити үлэлэр тас өттүлэринэн , кыраныысса нөҥүө туоратыыга тоҕоостоох сүрүн суоллар пограничниктарынан эрэллээхтик сабыллан туралларынан,атын суоллары көрдөөһүн саҕаламмыта. Онуоха биир олохтоох кырдьаҕас бараан көрөөччү киһи ,хайалары дьөлүтэ үүттээбит хайа аннынааҕы хайаҕастар ситимнэрэ кыраныыссаҕа тахсарын, урукку өттүгэр ону туһанан сатыы дьон сылдьыбыт суолларын ыйбыта.Ол гынан баран ол суол билиҥҥи кэмҥэ кэккэ биричиинэлэринэн туһаныллыбат буолан умнууга сылдьарын эппитэ.
    Ол курдук хайа үрдүттэн сымара таастар түһэн хайаны быһа охсон түһэр сыркыс ууну быһыттаан, уу таһымын үрдэтэн ,ол былыргы суол хайаттан түһэр ууга сыста сытар хайаҕастарын уунан толорбуттара. Онтон кыраныысса ол сиртэн илии уунар сиригэр сытара,сүүсчэкэ миэтэрэ буолара дуу? Суоҕа дуу? Өскөтүн киһи уу аннынан уһуннаҕына, ол уунан туолбут хайаҕастан кыраныыссаны уҥуордаан , хайа сыркыһа оҥорбут күөлүгэр тахсан кэлэрэ.
    Маны Рахими дьоно үөрэтэн көрөн баран саамай табыгастаах кыраныыссаны туоруур суол эбит диэн түмүккэ кэлбиттэрэ.Ол курдук аныгы үйэҕэ уу аннынан устуу, аналлаах тэриллэри туһаннахха улахан мэһэй буолбатах.Ол гынан баран, бу уу ситимэ хайа аннынааҕы уулары кытта ситимнээҕэ улахан кутталы угара. Ол курдук кэмиттэн кэмигэр хайа анныттан оргуйбут уу тахсан “гейзер” курдук өрө тыбыыран өрө ыһылла, уу бүтүннүүтэ оргуйан өрө баллыгырыы түһэрэ.Ону кытта киһиэхэ кутталлаах дьааттаах гаас тахсара.Ол гынан баран ол оргуйан тахсар ууну үөрэтэн көрдөххө күн устата ахсааннаахтык тахсара.Онон киһи быыс-арыт булан бириэмэтин таба тайаннахха уҥуор-маҥаар хайа баҕарар тахса-киирэ сылдьыахха сөп этэ. Ити сиртэн олох ырааҕа суох сиринэн манна баар кишлак олохтоохторо барааннарын хайа хапталларыгар мэччитэ таһаарар суоллара тыргылла сытар буолан , ханнык баҕарар киһи ханна баҕарар Рахими ыйбыт сиригэр күндү таастары кистиэн сөбө.
    Олохтоохтор бу күөлү сотору-сотору уута оргуйан тахсарын иһин уонна киһини тумнарар дьааттаах гааһы таһаарарын иһин атын “хараҥа” сир анныҥааҕы күүстэр буулаабыт сирдэринэн ааҕаннар “Шайтан-озеро” диэн ааттыыллара.Олохтоохтор ити сиргэ олох кыһайдаҕына биирдэ эмэтэ охсуллан ааһаллар . Онон бу сир киһи сылдьыбат,бүтэҥи дойдуга кубулуйбута.

    0
  • Баба5а баатыр
    9 апреля 2020
     

    Онон бу суолу тургутар инниттэн Рахими манан тус бэйэтинэн хаста да бэрэбиэркэлээн туоруу сылдьыбыта. Олортон биирдэстэригэр кини ити азиат уолу кытта сирэй көрсө түспүтэ. Ол курдук бу сиргэ Тимир көрсүбүт “душмана” Рахими бэйэтэ этэ. Ол көрсүһүүтүн Рахими олус ыарыылаахтык ылыммыта.Кини хара маҥҥайгыттан пограничниктары кытта көрсүһүү куһаҕан бит дии санаабыта.
    Ол гынан баран улахан “үп-харчы” сыта ону хам баттаабыта.Онтуттан үөрэх ылан ,итинник сыыһа хамсаныылар суох буолалларын туһугар, пограничнай застава иһигэр бэйэ киһилээх буоларга үлэ ыыппыттара. Онон билигин Рахими застава олоҕун олох чуолкайдык, ол иһигэр застава тас өттүгэр тахсар пограничниктар бөлөхтөрө кыраныыссаны кэрийэ барар кэмнэрин олох чуолкайдык билэ олорор.
    Бити курдук бары өттүнэн үөрэтиллэн баран кыраныыссаны туох да мэһэйэ суох алмаастары уонна бриллианнары туоратар суол булуллубутунан бу барыстаах дьыалаҕа Рахими үлэлэһэн барбыта.Бэрт сотору кэминэн туох да тохтобула суох,саамай кылгас суолунан туруоруллубут соругу ситиһэр ситим тэриллибитэ.Онон кыраныыссаҕа тиэрдиллибит күндү таастар тохтоло суох кыраныысса тас өттүгэр таһаарыллар буолбуттара.Ол түмүгэр үп-харчы эмиэ кинилэр хармааннарыгар хайа сүүрүүктээх үрэҕин уутун курдук кутуллубута.
    Бу курдук күндү таастары кыраныысса нөҥүө күрэтиигэ ,бары өттүттэн куттала суох буолуу ирдэбиллэригэр сөп түбэһэр үлэлэр ыытыллан, онуоха-маныаха дылы харчы оҥоруу сүнньэ барыта лып-лап кэпсэтии ыытыллыбытынан, хайдах илии тутуһуллубутунан баран испитэ.Ол гынан баран, ити бары өттүнэн үчүгэйдик толкуйдаммыт кыраныысса нөҥүө сыаналаах күндү таастары туоратар ситимҥэ үөн-көйүүр кэлэн кыттыһыа диэн ким даҕаны толкуйдаабатаҕа.Ити кымырдаҕастар айылҕаларыгар алмаас таас туох оруоллааҕын ,туохтан сылтаан уйаларыгар бытархай алмааһы муспуттарын ким билиэй?
    Онон бу дьыалаҕа бары интириэстээх өрүттэр кыраныыссаҕа буолбут түгэни бэрт суһаллык үөрэтэн баран ,Сэбиэскэй былаас улахан айдааны тардыан иннинэ,бу суолунан бүтэһигин кыраныысса аһаҕаһын туһанан олус улахан кээмэйдээх,аһары үтүмэн сыаналаах күндү таастары туоратарга уонна инникитин атын суолу көрдүүргэ сөҥҥөспүттэрэ.
    Онно сотору кэминэн Лондон куоратыгар ааҥ маҥҥайгы алмаастар атыыларын аукциона саҕаланыахтааҕа биричиинэ буолбута. Атыыга барыта ювелирнай хаачыстыбалаах бөдөҥ кээмэйдээх алмаастар тахсаллара ирдэнэрэ.
    Ол иһин “ Сема –кулак” бу түгэн төһө да кутталлааҕын иһин иҥсэ-обот баһыйа тутан Саха сириттэн уоруллубут дэҥҥэ көстөр саһархайдыҥы өҥҥөөх 70 тахса карааттаах алмааһын (маннык бөдөҥ уонна ыраас алмаас айылҕа сэдэх көстүүтэ буолар) кыраныысса нөҥүө туоратарга быһаарыммыта.
    Онтон ол алмааһы “Мир” трубкатыттан уоран ылыы сытыы толкуйу, чуолкай тэрээһини уонна сатабылы эрэйбитэ.Ол түмүгэр мэнээк боростуой киһи толкуйдаабат элбэх бэйэ-бэйэтиттэн тутулуга суох сүнньүөхтээх кэрдиис хамсаныылар оҥоһуллубуттара.
    Манна үлэлиир дьон хостуур алмаастара төһө үпкэ-аска турарын бэрткэ билэллэрэ.Онон төһө кыалларынан,сатанарынан хонтуруоллуур үлэһиттэртэн уонна тэриллэртэн мүччү туттаран,алмаастары бэйэлэрин кытта кистээн илдьэ тахса сатыыллара. Ол маҥҥай утаа хонтуруол таһыма мөлтөҕүттэн табыллара. Онтон кэм аастаҕын аайы,сыыйа күүстээх тэрилтэлэр хонтуруолу күүһүрдэн киирэн барбыттара,көннөрү үлэһити ийэттэн төрүөх сыгынньахтаан нэндьийэн көрүү тас өттүнэн, курдаттыы көрөр уонна бу кэмҥэ ааҥ маҥҥай миэстэтигэр туох буолбутун барытын уста турар тэриллэри туһаныы тэриллибитэ.
    Ол гынан баран ити кэмҥэ ,устар тэриллэр саҥардыы олоххо туһаныллан, туттуллан эрэр буоланнар ааҥ-маҥҥайгытынан ахсаан өттүнэн аҕыйах этилэр,иккиһинэн уһуллуу хаачыстыбата бөрүкүтэ суоҕа,үрүҥ-хара дьүһүнүнэн көрдөрөрө.
    Ол курдук маннык тэрил үс эрэ сиргэ баара: үлэһиттэри көрөр , алмааһы рудаттан араарар уонна туттарар сирдэригэр эрэ турара.
    Онон “Сема кулак” дьоно алмаастар көстүүлэрин учуотка ыларга үлэ бөҕөтүн ыытан ,улахан сабардамнаах тааһы уорууга түгэн көстөрүн эрэ кэтэһэ сылдьаллара.
    Ол түгэн өр кэтэһиннэрбэтэҕэ.Биир күн рудаттан алмааһы араарар сиргэ маҥҥайгы устар тэрилгэ, үнтү сынньыллар боруода таастары рентген сардаҥаларынан тыктарыыга улахан сабардамнаах алмаас таас кылапачыс гына түспүтүгэр итиннэ эппиэттиир үлэһит үлэтин ирдэбилэ ирдииринэн , тутатына бириэмэтин сөкүүндэтигэр тиийэ ыйан туран ,сэдэхтик көстөр алмаас көһүннэ диэн бэйэтин үрдүкү салалтатыгар дакылааттаабыта ,онтуката ыйыллыбыт кэмигэр алмааһы туттарар сиргэ тиийбэккэ аара ууга тааһы бырахпыт курдук сүтэн хаалбыта.

    0
  • Баба5а баатыр
    10 апреля 2020
     

    Онон үлэ хамсааһына тохтотуллан алмааһы рудаттан араарар уонна туттарар пууннар икки ардыларыгар үлэлиир дьону тутатына хас биирдиилэрин ,алмааһы рудаттан араарар уһун ситим хас биирдии муннугун,ымпыгын-чымпыгын барытын хаста даҕаны сирийэн бэрэбиэркэлээбиттэрэ,көрбүттэрэ – истибиттэрэ. Ол гынан баран тугу да булбатахтара.
    Саамай дьиктитэ диэн манна үлэлиир үлэһит үлэтин миэстэтиттэн ханна да халбарыйар кыаҕа суоҕа,хас биирдии алмааһы хостуур ситимҥэ турар үлэһит үлэтин миэстэтигэр кылгас да кэмҥэ суох буоллаҕына ситим тохтоон хаалара,ол тас өттүнэн хас биирдии үлэһит аттынааҕы киһи тугу хамсанарын көрө сылдьара уонна тус бэйэлэрэ режимнай зонаҕа үнтү сынньыллар алмаастаах руданы кытта сирэй кыттыспакка, араас өйдөөх бытарытар,уунан сууйар,алмаастары сабардамнарынан араарар уонна да атын сүрүннээн электричество күүһүн нөҥүө үлэлиир тэриллэри холбоон руданы үнтү сынньаллара,рудаттан алмааһы араараллара.
    Онтукалара бүтэр уһукка оператордарга тиийэн, бэйэлэрин сабардамнарынан көрүллэн ыраас туох да буккаһына суох бытархай ,орто уонна улахан алмаастарга араарыллаллара.
    Ити кэмҥэ “Сема-кулак” дьоно Миирнэйдээҕи алмааһы байытар фабрика буола турар үлэ түгэннэрин тэрилтэ салалтатынааҕар ордук билэ олороллоро.Үлэ эргийиитин бары сүнньүөхтэригэр алмааһы хостуур көннөрү “Мир” карьерыттан күүстээх,бөдөҥ руданы таһар массыыналар суоппардарыттан саҕалаан баран ,алмааһы байытар фабрика иһигэр үлэлиир инженер – технологторга тиийэ бэйэ дьонноордохторо.
    Ол дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта төһө да билсиспэтэхтэрин иһин,кинилэр хас биирдии хамсаныыларын саахымат оонньуутун курдук чуолкайдык толкуйдаан дьаһайан ,ити бөдөҥ алмаас кураанах рудаттан араарыллан ылыллыбыта уонна уоруллубута.
    Улахан,бөдөҥ алмаас көстүөхтээҕэ эрдэттэн биллибитэ. Ол курдук “Мир” карьерыгар кимберлитовай трубканы тоҕо тэптэрии кэмигэр улахан кээмэйдээх алмаас тоорохойо көстүбүтэ.Онон сотору кэминэн ити алмаас сорҕото көстөн кэлиэхтээҕэ. Алмааһы хостооһун дойду биир сүрүн үбүн булунар салаатынан буоларынан,манна туттуллар үлэ технологияларын,ол курдук рудаттан алмааһы араарыы үлэтэ уонна алмаас бэйэтэ атын минераллартан туох туспа уратылааҕын үөрэтиини , дойду инники сылдьар Хайа үөрэҕин үрдүк үөрэҕин кыһаларыгар үлэлии сылдьар учуонайдартан Коммунистическай партия Киин комитета бэрт суһаллык кылгас кэмҥэ үлэни тупсарар саҥа көрүүлэри ирдээбитэ.
    Ити уураахха сөп түбэһиннэрэн “Сема-кулак” Миирнэй куоракка көрөөччүтүнэн анаабыт “ 2+3” диэн итэҕэллээх киһитин сүбэтинэн үбүнэн-харчынан өйөөн Красноярскайдааҕы хайа үөрэҕин үрдүк үөрэҕин кыһатыгар бу хайысхаҕа эдэр учуонайдары чөмөхтөөбүттэрэ уонна үлэлэппиттэрэ. Олор кураанах рудаттан алмааһы арааран ылар технологияны үөрэтэн баран алмааһы көннөрү рудаттан олох боростуойдук арааран ылар хас да ньыманы-албастары толкуйдаан таһаарбыттара.
    Ити учуонайдар айбыт саҥа көрүүлэрин госудаарыстыба олоххо киллэриэр дылы, кинилэр айбыт ньымаларын ”Сема-кулак” бэйэтин туһатыгар туһана охсубута.
    Ол алмааһы мүччү туппат туһугар ити учуонайдар этитэлээбит ньымаларын туһаммыттара.
    Ол курдук көннөрү рудаҕа алмаас баарын –суоҕун рентген сардаҥаларынан сабаҕалыыр сиргэ барытын уста турар тэрил эппиэттээх үлэһитэ бэйэтин үрдүкү салалтатыгар биллэриэн иннинэ “Сема-кулак” эрэллээх киһитигэр “2+3” биллэрбитэ.Ол кэнниттэн толкуйдаммытынан ити алмаас конвейер устун айаннаан истэҕинэ биир тоҕоостоох сиргэ алмаас үрдүгэр чопчу ууллубут тимир кутуллубута уонна дьиэ үрдүнэн сүүрэ-хамсыы сылдьар, электрическай уот көмөтүнэн үлэлиир күүстээх электромагнит нөҥүө кураанах рудаттан араарыллыбыта. Бу электромагнит көннөрү рудаттан тимир рудатын араарарга туһаныллара.
    Онтон режимнэй зона иһиттэн бэрт боростуой хамсаныынан туһааннаах киһи туалетка киирэн унитаз нөҥүө ол алмааһы уунан сайҕаан таһырдьа ыытан кэбиспитэ.Ол кэнниттэн ол алмааһы дьон куһаҕанын таһар массыынанан оботторон ылбыттара.
    Бу түгэн Сэбиэскэй Сойууска саамай бөдөҥ уонна сүрүн алмааһы хостуур тэрилтэтиттэн итинник улахан сабардамнаах алмаас барытын уста турар тэрилгэ бэлиэтэнэн баран сүтэн хаалыыта тэрилтэ уонна дойду салалтатыгар улахан аймалҕаны таһаарбыта.
    Бу түгэн алмааһы байытар фабрика иһигэр тэрээһиннээх алмааһы уорарга үлэлир күлүк өрүт бөлөҕө баарын арылхайдык көрдөрбүтэ.Ол иһин аҥардас бу боппуруоска Коммунистическай партия Киин комитетыгар туһааннаах эрэ дьон кыттыылаах сабыылаах мунньах ыытыллан уорууну уодьуганныырга эбии күүстээх дьаһаллар ылыллыбыттара.
    Онно ылыллыбыт уураах биир пуунугар , бу алмааһы хостуур тэрилтэ Саха автономнай сэбиэскэй социалистическай республикатын сиригэр-уотугар үлэлии олороро учуотка ылыллан, бу тэрилтэҕэ уонна уорууну уодьуганныыр күүстээх тэрилтэлэригэр олохтоохтору үлэҕэ ылыы ирдэммитэ.Ити уураахха сөп түбэһиннэрэн Саха сиринээҕи уобаластааҕы Коммунистическай партия бюрота уураах таһааран хас биирдии оройуонтан инники күөҥҥэ сылдьар,актыыбынай позициялаах эдэр комсомолец ыччаттары Дойду куттала суох буолуутун кэмитиэтигэр үлэҕэ ыытарга дьаһайбыта.

    0
  • Баба5а баатыр
    10 апреля 2020
     

    Онтон ити уураах олоххо киириитэ эдэр учуутал идэлээх Уйбаан Уйбаанабыс олоҕун төрдүттэн уларыппыта.
    Ол курдук биир үтүө күн Уйбаан Уйбаанабыһы эмискэччи Ленинскэй оройуон оройуоннааҕы комсомольскай тэрилтэтин 1 сэкириэтээригэр ыҥырбыттара.
    Кини оройуон киинигэр комсомол чилиэнэ буоларын быһыытынан уонна араас уопсастыбаннай үлэлэргэ актыыбынайдык кыттар буолан улаханнык соһуйбатаҕа.Кини болдьоммут кэмигэр тиийбитигэр кэтэһэ олороллоро. Кинини бэйэтин саастыылаҕа эдэр уол көрсүбүтэ. Кэпсэтии да судургу буолбута. Үгүс кэпсэтитэ суох ,эн-мин дэһээт курдары оройуоннааҕы Хоммуньуус партиятын маҥҥайгы сэкириэтээригэр барбыттара.Кини үлэлиир хоһугар икки киһи олороро.Кинини уола ол хоско киллэрээт уонна билиһиннэрээт даҕаны хостон тахсан барбыта. Арыаллаан кэлбит уол тахсаатын кытта ,ол дьон Уйбаан Уйбаанабыһы ыҥыран ылан бэйэлэригэр утары олордубуттара.
    Ол дьон этэр этиилэрэ Уйбаан Уйбаанабыска тоҕо бу оройуон “Үрүҥ дьиэтигэр” ыҥырдахтарай диэн толкуйдуу сылдьар уонна онно эппиэт көрдөөн эҥин араас толкуйга барытыгар тиийбит киһиэхэ ,олох үөйбэтэх өттүттэн , олох соһуччу ,кини олоҕун олох төрдүттэн уларытар кэпсэтиини оҥорбуттара.
    Хос хаһаайына,оройуону дьаһайа олорор Михаил Аркадьевич Никифоров ,кинини балачча уһуннук саҥата суох,сүрдээх болҕомтолоохтук супту көрөн баран ,тоҕо кинини манна ыҥырбыттарын быһааран киирэн барбыта:
    -Саха сирин Хоммуньуустарын Уобаластааҕы комитетын уурааҕынан дойду куттала суох кэмитиэтыгар олохтоох каадырдарынан бөҕөрҕөтөр уураах ылыллан турар.Онон сибээстээн биһиги манна олохтоох ыччаттарбытын үөрэтэн баран эйиигин бу тэрилтэҕэ ыытарга ыйыы оҥорорго быһаардыбыт. Ол оннук ыйыыны оҥорорго эйиигин бары өттүнэн үөрэтэн баран этии киллэрдибит. Ол курдук эн аармыйаҕа сулууспалаабыт,онно үтүө суобастаах сулууспан иһин махтал уонна бэлиэ мэтээлинэн наҕараадаламмыккын,үрдүк үөрэхтээххин,байыаннай кафедраҕа үөрэнэн лейтенант запаса-эписиэр званиелааххын,эт-хаан өттүнэн сайдыылааххын ,тустууга спорт маастараҕын,бу эйгэҕэ ситиһиин да улахан Россия “Урожай” уопсастыбатын чемпионаҕын уонна ыччат сойууһун чилиэнэ буолан тураннын оройуон олоҕор эмиэ актыыбынайдык кыттыһа олороҕун.Ол курдук Убайааннааҕы бэрээдэги көрөр дружинниктар тирэх пууннарын салайан үгүс тэрээһиннээх үлэни ыыттын уонна бэйэҥ тус үлэҕэр учуутал быһыытынан эмиэ тэрилтэн салалтата үчүгэй эппиэттээх үлэһит быһыытынан сыаналыыр. Кэргэннээхин,оҕолооххун. Онон бу уураахха сөп түбэһиннэрэн эйиигин бу эппиэттээх тэрилтэҕэ улэлиэн сөптөөх диэн Оройуоннааҕы коммунистическай партия комитетын аатыттан этии киллэрэбит.Бу манна миигин кытта ол тэрилтэ эппиэттээх үлэһитэ баар.Мантан атын боппуруостарга ,эн кинини кытта кэпсэтиэн -диэн туос-маас курдук этэн баран хоһуттан тахсан барбыта.
    Ол түмүгэр кинини оскуолаҕа боростуой учуутал үлэтигэр үлэлии сылдьар эдэр киһи,бу хостон дойду куттала суох буолуутун комитетын эппиэттээх үлэһитэ буолар дьылҕалаах тахсан кэлбитэ. Букатын атын эйгэлээх,кыахтаах тэрилтэҕэ баран эрэрин өйүнэн-санаатынан,этинэн-хаанынан билбитэ. Ол курдук туох баар дьыалатын-куолутун,хамнаһын нэдиэлэ эрэ иһинэн чөмөхтөөн-ылан ,саҥа тэрилтэтигэр көспүтэ.
    Бу кэмҥэ Мииринэй куоратка “Мир” трубкаттан алмааһы хостуур уонна байытар фабрикатыттан алмааһы уоруу тэрээһиннээхтик ыытыллара уонна ол алмааһы Сэбиэскэй Сойуус тас өттүгэр таһаараллара быһаарыллыбыта.Ол курдук Турция уонна Грузия кыраныыссатыгар Саха сириттэн хостонуллубут алмаас улахан партията тутуллубута. Онтон сүрүн биричиинэнэн бу куорат күүстээх тэрилтэлэригэр күлүк өрүттэр бэйэлэрин итэҕэллээх дьонноро бааллара биллэн, бу куораттан чугас Республикатааҕы куттал суох буолуу комитетын Нюрбатааҕы салаатын иһигэр “сиртэн хостонор баайы куорҕаллааһыны утары охсуһар” отдел тэриллибитэ.
    Үлэтигэр кэлээтин кытта биир сыллаах үөрэххэ Москваҕа ыыппыттара. Ол кэнниттэн кэлэн Республикатааҕы куттала суох буолуу комитетын Нюрбатааҕы салаатыгар сиртэн хостонор баайы куорҕаллааһыны утары охсуһар отделга үлэһитинэн анаммыта.
    Онон бу отдел сүрүн сорудаҕынан ол баар ситими бүтүннүүтүн төрдүттэн саҕалаан баран бүтэһик кэрчигэр тиийэ үөрэтэн билэн баран, бу ситими суох оҥоруу соруга турара. Билиҥҥи туругунан сабаҕалааһын быһыытынан алмааһы уоруунан соҕуруу куораттар күлүк өрүттэринэн салаллар тэрээһиннээх бөлөх дьарыктанара билиллибитэ уонна ол уоруллубут алмаастар биир суолларынан ,бу Нюрба көтөр аалын пордун нөҥүө ааһара буолуо диэн барыллааһын оҥоһуллубута.
    Ол курдук маҥҥай утаа бу тэрээһиннээх бөлөх төрдүн-төбөтүн булар уустук этэ.Ол гынан баран туһааннаах хайысханан күн аайы ыытыллар сыралаах оперативнай үлэ түмүгэр бииртэн биир уруһуй уруһуйданан истэҕин аайы уопсай хартыына чочуллан тахсан испитэ.
    Ол үлэлэр түмүктэринэн маҥҥайгы күүстээх өрүттэр өттүлэриттэн маҥҥайгы хардыылар оҥоһуллубуттара.
    Кинилэр этиилэринэн бэрт кылгас кэм иһигэр тэрилтэ иһигэр олохтоох салалтаҕа бэриммэт куттал суох буолуутун хааччыйар ситим тэриллибитэ.Ол ситимҥэ тус бэлэми барбыт күүстээх тэрилтэлэр үлэһиттэрэ үлэлиир буолбуттара.Урут уорууну бопсууга Ис дьыала министиэрстибэтэ эрэ ылсан үлэлии сылдьыбыт буоллаҕына , кинини кытта кэккэ Дойду куттала суох буолуутун комитета эмиэ бу боппуруоска кыстыспыта.Онон алмааһы уорууну утарсыыга икки өрүттээх хонтуруол бу күүстээх тэрилтэлэртэн тэриллибитэ. Хайа боруодатын байытар фабрика дьиэтэ уонна тулалыы сытар сирэ-уота Сойууска –дойду үрдүнэн ааҥ маҥҥай барытын уста турар тэриллэринэн уһулла турара хааччыллыбыта.Бу үлэ чып кистэлинэн олохтоох салалта да,үлэһиттэр даҕаны билбэттэрин курдук бэрт кистэлинэн ыытыллыбыта. Онон хас биирдии үлэһит күнү быһа тугу гына сылдьара,хас хамсаныыта барыта хонтуруолга киирбитэ.
    Ити дьаһаллар түмүктэригэр хайа боруодатын байытар фабрика иһиттэн маассабайдык алмааһы уоруу боппуруоһа тохтотуллубута.Ити уһуллубут матырыйааллары үөрэтэн көрүү кэнниттэн алмааһы уорууга кыттыгастаах үлэһиттэр үгүстэрэ тута быһаарыллыбыттара. Ол түмүгэр күүстээх өрүттэр өттүлэриттэн алмааһы уорууну уодьуганныырга үлэһиттэр ортолоругар маҥҥайгы маассабай тутуулар ыытыллыбыттара.Бу Уйбаан Уйбаанабыс үлэлиир отделын өттүттэн ыытыллыбыт үлэлэр улахан ситиһиилээх буолуохтарын ,биллибэт биричиинэнэн кинилэри дьаһайар үрдүкү турар тэрилтэлэртэн түҥ-таҥ дьаһаллар кэлэннэр, кинилэр оперативнай үлэлэригэр бытаардыыны аҕалбыта.
    Ол түмүгэр күлүк өрүттэр кутуруктарын сарбыйар дьаһаллары ыла охсубуттара. Ол курдук уоруллубут алмаастары атыылаһар икки киһиттэн ,биирдэстэрэ элбэх квартиралаах дьиэ төрдүс этээһиттэн итирик туруктаах сылдьан алҕаска сууллан ,иккис киһи эмискэччи сүрэҕэ ыалдьан уулуссаҕа охтон тыыннара быстыбыта.Онон уорууну тэрийэр сүрүн сирэйдэр биллибэккэ хаалбыттара.
    Ити курдук Уйбаан Уйбаанабыс бу ыытыллыбыт үлэлэргэ барытыгар кыттыһа сырыттаҕына Ортоазиатскай пограничнай уокурук оһуобай отделыттан кэлбит ыйытыы сурукка , кини оскуолаҕа үөрэппит, билигин пограничник быһыытынан Таджикистаҥҥа сулууспалыы сылдьар Попов Тимир туһунан -кини оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэригэр хайдах оҕо уонна киһи быһыытынан туох хаачыстыбалардааҕын бигэргэтэр сурук суруйарыгар сорудах ылбыта.
    Маннык сурукка эппиэттиириттэн Уйбаан Уйбаанабыс улаханнык дьаархаммыта.Ол курдук оһуобай отдел икки түгэҥҥэ ирдэбил сурук ирдиирин кини чуолкайдык өйдүүр.Иккиттэн биирэ:- Үчүгэйгэ эбэтэр куһаҕаҥҥа!Үксүн туһааннаах киһини туохха эрэ уорбалаатахтарына маннык сурук кэлэр.
    Үөрэппит уонна такыйбыт уолум итиччэ ыраах сиргэ сулуусбалыы тиийэн баран туохха эрэ түбэстэҕэ диэн ис санаатыгар улаханнык ытырыктаппыта.
    Онон кини бу сурукка эппиэт бэлэмнииригэр хос тылы кыбыппакка, боппуруос сүнньүнэн үөрэппит уонна такыйбыт уолугар үчүгэй эрэ өттүнэн сыанабыл биэрэн эппиэтин ыыппыта.
    Ол суруйа сылдьан дьылҕа-хаан кинилэри бэйэ-бэйэлэрин көрсүһүннэрэриэхтээҕин түүлүгэр да баттатан көрбөтөҕө.
    Ол курдук биир күн отделын начальнига хоһугар ыҥыран ылан баран,аттыгар баар сырдык ,бааһынайдыҥы хааннаах саха киһитин кытта билиһиннэрбитэ :
    -Эйиигин Саха сиринээҕи куттал суох буолуутун комитетыттан сылдьар майор Анастасов Клим Егоровиһы кытта Мииринэй куоратыгар уһун болдьохтоох командировкаҕа ыытабыт. Кини эйиэхэ туох хайысхалаах үлэнэн дьарыктанаргын барытын быһааран биэриэ .Эн кини быһа салалтатыгар киирэҕин, - диэн дьаһайбыта уонна хоһуттан тахсан барбыта.
    Уйбаан Уйбаанабыс ,бу иннинэ үлэтин сүнньүнэн Мииринэй куоратка хаста да сылдьыбыта.Ол гынан баран ол сырыыларга кини бэйэтин кытта биир хоско олорор дьонун кытта үлэлээбитэ.
    Онон бу түгэни төһө да дьиктиргээтэр ,бу тэрилтэ ис тутулун сокуоннарыгар олоҕуран,бирикээс мөккүөргэ туруоруллубат,толоруллар эрэ диэн толкуйунан салайтаран бу киһини кытта үлэм инники өттө бириэмэ аастаҕын аайы көстөн иһиэ диэн толкуйдаабыта.
    Клим Егорович хара маҥҥайгы кэпсэтиититтэн Уйбаан Уйбаанабыс толкуйун ,өйүн-санаатын ,олоҕун-дьаһаҕын төрдүттэн тиэрэ эргитэр соһуччу дьаһаллаах салайааччы буолбута:
    - Саха сиринээҕи куттал суох буолуутун кэмитиэтэ Мииринэйгэ буола турар быһыыны-майгыны үөрэтэн баран ,эйиигин уһун кэмҥэ Таджикистан Сэбиэскэй социалистическай республикатыгар үлэҕэ ыытарга быһаарыы ылынна. Ол курдук бу республика кыраныыссатын нөҥүө хас да төгүл Саха сириттэн төрүттээх алмаастар Индияҕа уонна Израильга таһаарыллаллара бэлиэтэннэ уонна дакаастанна.Мин бу тэрилтэҕэ Москватааҕы норуоттар доҕордоһууларын үрдүк үөрэҕин кыһатын бүтэрбит буолан ,Орто Азия норуоттарын тылынан үчүгэйдик саҥарабын , онон бу эҥэр буолар быһыыга –майгыга быһаччы кыттыһабын.Онтон билигин эн-биһи быһаччы сорукпут ол канаалы быһыы ,суох оҥоруу буолар диэн бэйэтин киирии тылын түмүктээбитэ.
    Ол кэнниттэн бэрт уһуннук сылаас чэй иһэ-иһэ ити соругу толорууга туох үлэ уонна Уйбаан Уйбаанабыс иннингэр туох сорук турарын салгыы быһааран киирэн барбыта:
    - Ити соругу толорууга Таджикистан республикатыгар алмааһы кыраныысса тас өттүгэр күрэтиинэн быһаччы дьарыктанар Мултихаддин Нури диэн киһи баар.Кини соторуҕааҕыта Саид Абдулло Тури диэн “Партия исламского возрождения Таджикистана”диэн ислам итэҕэлин өрө тутар биир өйдөөх-санаалаах мусульманнар бөлөхтөрүн тэрийбит киһи күн сириттэн суох буолбутунан сибээстээн бу партия сүрүн мунньаҕар бу бөлөх инники тумус туттар киһитинэн , бөлөх салайааччытынан талылынна.
    Бу партия хара маҥҥайгы тэриллиэҕиттэн мусульманство, итэҕэл өйдөбүлэ былаас өттүттэн үтүрүллэ олорор диэн өйдөбүлү сүрүн сорук оҥостон ,олохтоох Сэбиэскэй былааһы суулларыыга күүстээх үлэ ыытар . Кинилэр өттүлэриттэн үгүс киһи өлүүлээх террористическай түгэннэр таһаарыллыбыттарын иһин бу чөмөх салайааччытын Саид Абдулло Нурины тутан ылан баран суут быһаарыытынан уһун болдьохтоох кэмҥэ Таджикистан тас өттүгэр күлүүс хаайыытыгар уурбуттара. Ону кини бу суут бу уурааҕын кытта сөпсөспөккө дойду Үрдүкү суутугар уонна ону аһары баран Аан дойду таһымнаах тэрилтэлэргэ көрдөһүү сурук киллэртээбитэ. Онтуката дьайан уурааҕын ыстатыйата кэлин сымнатыллан Москуба аттыгар кытыы турар дэриэбинэҕэ “поселениеҕа” олорорго кубулуйбута.Итинэн сибээстээн кини кэргэнэ,эһээкий уолунаан кинини кытта бииргэ олорсо көһөн кэлэллэр уонна кэнники сүүрбэттэн тахса сыл биир сиртэн тэйбэккэ онно олороллор. Ол гынан баран кини ол олорон ити тэрийбит чөмөҕүн кытта сибээһин быспакка туораттан салайа олорбута.
    Онтон бу билиҥҥи кэмҥэ Таджикистаҥҥа бэйэбит туспа госудаарыстыба буолабыт диэн националистическай өйдөөх-санаалаах күүстэр төбөлөрүн өндөтөн эрэллэр.Онно баһылыыр-күүһүлүүр чөмөҕүнэн ,кини тэрийбит чөмөҕө буолар.
    Итинэн сибээстээн Куттала суох буолуу комитетын өттүттэн бу хайысхаҕа туһааннаах үлэ ыытыллан, биһиэхэ туһаайыллыбыт соругу толорорго тоҕоостоох кэм кэллэ. Онон кылгастык,быһа баттаан этэр буоллахха.Эн бу Мултихаддин Нури чугас эйгэтигэр Саид уола буолан тийиэн. Сааскынан сөп түбэһиргинэн,тас көрүннүнэн майгыннаһаргынан эйиигин таллыбыт.
    Ол Саид уола буолар ,хос сирэйдэнэр тускулун бу баар.Маны ымпыгар-чымпыгар тиийэ үөрэт диэн баран остуол үрдүгэр сытар балачча халыҥ паапканы Уйбаан Уйбаанабыс диэки халбарыччы аспыта.

    0
  • Баба5а баатыр
    11 апреля 2020
     

    Ити күнтэн саҕалаан Уйбаан Уйбаанабыһыс отдел быстах үлэтиттэн босхоломмута уонна хос сирэйдэнэр тускулун үөрэтэн, оруолугар киирэн барбыта, онтон Клим Егорович кинини бу таджик омук абыычайдарыгар уонна тылыгар такыйбыта.
    Бу тускул быһыытынан кини Такир ийэтинээн Абиралыын аҕалара өлбүтүнэн төттөрү дойдуларыгар Таджикистаҥҥа төннөллөр. Онно кини ийэтин Абира Саид Насрулло дьиҥҥээх кэргэнин кытта бииргэ тиийиэхтээх.Ол кини бу сорудаҕы толоруутугар улахан оруоллаах буолан тахсар .Ол курдук ийэтэ уола эһээкий сааһыгар тиийэн тыла нууччалыы буолбутун туоһулуур сирэй быһыытынан бу күүстээх өрүттэр ыытар хамсаныыларыгар кыттыһар уонна Мултихаддин Нури чугас эйгэтигэр быһа киллэриигэ сүрүн оруолу ылыахтаах эбит. Дьининэн туох баарынан ылан этэр буоллахха Саид Насрулло тыыннаах, ити тускулга эрэ өлбүт диэн өйдөбүллээх. Ол курдук дойдутугар тиийэн баран Абира сыыһа-халты хамсамматын диэн кэргэнин Саид Насруллоны уонна уолун Такиры күүстээх тэрилтэлэр бу ыытыллар хамсаныы түмүгэ ситиһиилэх буолуутун “мэктиэтин” быһыытынан дьиэ хаайыытыгар тутан олороллор эбит.Онон Абира Саид Насрулло аатыттан Мултихаддин Нурига бэйэҥ аттыгар чугаһатан уолбун Такиры көрө-истэ сырыт диэн ис хоһоонноох сурук туттарыахтаах.Итинэн кини оруола бүтүөхтээх.
    Бириэмэ барара түргэн .Ити кэнниттэн өр-өтөр буолбата Уйбаан Уйбаанабыһы Москваҕа ыҥыран ылан баран Саид Насрулло кэргэнин Абираны кытта куорат тас өттүгэр турар коттеджка көрсүһүннэрбиттэрэ.Кинилэри европейскай таҥастаах,таджиктыы,нууччалыы уонна английскай тылынан олус холкутук көҥүллүк саҥара сылдьар түргэн хамсаныылаах,орто киһиттэн үрдүк уҥуохтаах ,бэрт сытыы –уоттаах харахтардаах аҕам сааһыгар тиийбит дьахтар көрсүбүтэ.Кини Афганистан дойдутугар олохтоох хазарегтар аҕа ууһун дьонуттан, былыргы үйэлэргэ онно Чингиз хаан бу сири сэриилээн ылан баран бу дойдуну көрө-истэ олорорго хаалларбыт сэриитин дьонуттан төрүттээх омук биир саамай сис ыалын сыдьаана буолан быһыыта-таһаата,туттара-хаптара,саҥарара-иҥэрэрэ “светскэй” иитиилээх дьоһун киһи буоларын көрдөрөрө.
    Онон Абира сирэйин-хараҕын олоруута түүр омуктартан сыдьааннаах буолан тас көрүүгэ Тимиртэн туох да уратыта суоҕа.Онон тоҕо Уйбаан Уйбаанабыһы бу оруолга талан ылбыт биричиинэлэрэ быһаарыллыбыта.
    Манна биир гражданскай таҥастаах киһи кинилэргэ Таджикистаҥҥа тиийэн баран ханна –кимҥэ тиийэн хайдах хамсаныахтаахтарыгар бүтэһик түмүктээх дьаһалы уонна сүбэлэри биэрбитэ. Ити кэмтэн ыла Уйбаан Уйбаанабыс Саид Насрулло уола Такир буолар оруолугар дьиҥҥээхтик киирбитэ.Кинилэргэ кылгас кэмҥэ ,аҕыйах хонукка ийэ-оҕо быһыытынан билсэллэригэр бириэмэ биэрэн баран көтөр аалга олордон Душанбе куоракка көтүтэн ыытан кэбиспиттэрэ. Онтон Клим Егорович кинилэртэн туспа,букатын атын киһи быһыытынан ити көтөр аалынан бииргэ көтүспүтэ.
    Кинилэр көтөр аалтан кирилиэһинэн сиргэ түһээттэрин кытта орто саастаах киһи кэлэн Мултихаддин Нури суоппарабын аатым Хаджи диэн билсээт , “Волга” массыынанан Душамбе куорат уулуссаларынан айаннатан илдьэн куорат ортотугар кураанах турар икки этээстээх таас дьиэҕэ илдьэн түһэрбитэ.Бу иһэн Такир тула өттүн көрдөҕүнэ Душамбе куорат хайдах эрэ кини дьоллоох Дьокуускай куоратын санатта.Ол курдук халлааҥҥа тарбачыһар үрдүк дьиэлэр суохтар,дьиэлэрэ үксэ биирдии-иккилии этээстээх . Онтон атына диэн олохтоохтор дьиэлэрин тас өттүн дьон-сэргэ былыргы Илин эҥэр куораттар ирдэбиллэригэр сөп түбэһэннирэн сүрдээҕин сиэдэрэйдик ойуулаан –симэхтээн биэрэн олус диэн киэргэтэн биэрэллэр эбит ,харах көрүүтүгэр. Онон Такир тугу көрбүтүттэн саба быраҕан сылыктаан баран Душанбе олус улахан куорат буолбатах эбит диэн сыана быста.
    Абира хара маҥҥайгыттан Уйбаан Уйбаанабыска чахчы бэйэтин төрөппүт оҕотугар сыһыаннаһар курдук сыһыаннаста. Сотору-сотору мин уолбар сүрдээҕин даҕаны майгынныыгын.Ол быыһыгар :-Тоҕо бу дойдуга кэллин? Манна билигин олохпут-айдааннаах ,эн-мин дэһэн бэйэ-бэйэбитин кытта түөспүтүнэн үтүрүйсэр кэммит кэллэ. Сотору кэминэн элбэх хаан тохторо буолуо,- диэн тыллаах.
    -Ити Мултихаддин Нури, мин кэргэним Саид курдук ис дууһатыттан дьиҥҥээх “исламист” буолбатах, бу олоҕу букатын атыннык көрөр, омук харчытыгар атыыламмыт американецтар “ытырыык ыттара” ,онон инники хамсаныыларгын ити өйдөбүлтэн сирдэтэн хамсанаар диэн санаатын аһаҕастык этэн Нурины соччо-бачча сөбүлээбэтин биллэрэр.Манна олохсуйалларыгар бириэмэ биэрээт Хаджи кинилэри салгыы Мултихадин Нурины кытта көрсүһүүгэ илдьэ барбыта.
    Мултихаддин Нури бүгүн бу бэйэтин бөлөҕүн дьонун ,куомуннаахтарын кытта Душанбе куорат кытыытыгар айылҕа олус кэрэ миэстэтигэр Варзовскай диэн хайа хапчааныгар баар хайыһар куруортугар партия инники үлэтин тускулларын быһаарар мунньах ыытар. Ол онно кини бу бөлөх урукку салайааччытын Саид Насрулло дьонун бэйэтин диэки тардаары ,кини кэргэнин Абираны уонна уолун Такиры бу мунньахха ыҥыттаран турар.Итинник хамсаныынан кини бэйэтин тус аатын бу бөлөх ортотугар үрдэтиэхтээх уонна кини Саид Насрулло ыыппыт үлэтин хайысхатын тутуһарын көрдөрүөхтээх.Онтон кэлин өттүгэр хайдах хамсаныахтааҕын дойду иһигэр олох хаамыыта көрдөрөн иһиэхтээх.
    Онон Абираны уонна Такиры кытта көрсүһүү уонна бу мунньахха кытыннарыы үрдүк таһымҥа барбыта.Аан маҥҥай тиийээттэрин кытта Нури бэйэтинэн тахсан сирэй көрсүбүтэ.Үлэлиир хоһугар сирэй сирэйгэ бастакынан Абираны кытта кэпсэппитэ, Саид Насрулло суругун ис хоһоонун кытта билсибитэ.
    Бу Такир дьылҕатыгар саамай мүччүргэннээх түгэн буолара.Ол курдук кини инники дьылҕата Абира хайдах хамсанарыттан тутулуктааҕа.Бу түгэн кини дьылҕатыгар “хара” “үрүҥ”сирэйдээх буолара эрдэттэн үөрэтиллибитэ.Эрдэ толкуйдаммыт суолтан туора хамсаныылар бардахтарына Такир атын “легенданы” тутуһуохтаах.
    Кинини ыҥыралларыгар Нури уонна Абира олохтоохтр абыычайдарынан хос биир муннугар сиргэ тэллэххэ олорон “күөх” чэй иһэ олороллоро. Кинини көрөөт Нури :-Эн аҕаҥ Саид таджик норуотун чулуу уола! Кини санаа оҥостубут ырата,толкуйа сотору кэминэн олоххо киириэ.Манна бэйэтин төбөтүн бас билинэр Таджикистан государствотын тэрийиэхпит . Ол бэрт сотору кэминэн буолуо.Онон эн инники олоҕун олоҕо олус интириэһинэй буолуо. Билиҥҥи кэмҥэ ,биһиэхэ эн курдук европейскай иитиилээх,үөрэхтээх ыччат хаһааҥҥытааҕар даҕаны “салгын” курдук наада. Эн аҕаҥ Саид көрдөһүүтүн быһа гыммаппыт. Бэйэм аттыбар илдьэ сылдьыам. Ону мунньах кэнниттэн холкутук быһаарсыахпыт ,–диэн баран , манан кэпсэтии бүттэ диэбиттии мунньахха ыҥырбыта.

    0
  • Баба5а баатыр
    11 апреля 2020
     

    Абира уонна кини уола Такир Нури аттыгар биир остуолга олорсон мунньаҕы ыытан,бу бөлөх бас -көс дьонугар урукку уонна билиҥҥи салайааччылар биир куомуннаахтарын,үлэ тускулун хайысхата уларыйбатын көрдөрбүтэ.Онон мунньах Нури хайдах толкуйдаабытынан барбыта.Маҥҥайгы туруоруллубут сорук ситиһиллибитэ,бөлөх иһигэр хайдыһыы тахсыбатаҕа. Атын өттүттэн көрдөххө Куттал суох буолуутун тэрилтэтэ бэйэтин киһитин Такиры Нури чугас эргимтэтигэр киллэрии эмиэ ситиһиилээхтик ыытыллыбыта.
    Ити мунньах хайдах ыытыллыбытын,бу “Партия исламского возрождения Таджикистана”бэйэтин иннигэр туох соругу туруорарын,туох кыахтааҕын уонна кини тумус киһитэ Нури туһунан Такир бэйэтин сыанабыл сибидьиэнньэтин биэрбитин кэнниттэн Россия дипломатическай консульствотыгар тылбаасчытынан үлэлии сылдьар Клим Егорович кэлэн Такирга :
    -Эн урукку сорудаҕын тас өттүнэн ,билиҥҥи үлэҥ хайысхатын кэҥэтэн биэрэргэ үрдүкү салалтабыт быһаарыы ылынна.Билиҥҥи туругунан бу политичесскай бөлөх күүһэ-уоҕа кыратын иһин инники өттүгэр националистическай өйдөөх-санаалаах бөлөхтөр төбөлөрүн өндөтөн эрэллэринэн балаһыанньа уларыйыан сөбүн ыйдылар. Онон эн манна уһун кэмҥэ үлэлиэҕин.Онон кэлиҥҥи өттүгэр сүрүн сорудаххынан бу бөлөх хас биир хамсаныытын хонтуруолга ылыаҕын.
    Онтон билигин сотору Таджикистан Союзнай республика буолбутун 60 сыла бэлиэтэниэхтээх,ити улахан ис хоһоонноох күнүнэн сибээстээн Душанбеҕа Сэбиэскэй сойуус бары норуоттара кыттыылаах ,үгүс араас таһымнаах тэрээһиннэр ыытыллыахтаахтар.Олортон биирдэстэрэ Москуба өттүттэн күндү таастар быыстапкалара уонна манна чугас эргиннээҕи Иран,Ирак ,Афганистан,Бахрейн,Саудовскай Аравия Пакистан ,Непал,Сирия,Турция, Индия,Израиль курдук государстволар кытталларынан ити күндү таастартан оҥоһуктар атыыга таһаарыллыахтаахтар.Ону сэргэ Нурины кытта быһа кэпсэтиинэн ити тас өттүнэн учуоттамматах бриллианнар чөмөхтөрө Красноярскай куораттан манна кэлиэхтээх,онно эн-биһи сорукпут ол күндү таастары кыраныысса нөҥүө хайдах таһаарар ханаалларын быһаарыахтаахпыт.
    Ол гынан баран Нури Такиры бэйэтин чугас эргимтэтигэр бэйэтин тылынан киллэрбитин да иһин,кинини кытта истиҥҥик эн-мин дэспэтэҕэ.Уолу бэйэтиттэн тэйиччи тута сылдьыбыта. Кини бэйэтин толкуйугар, бу уол аҕатын Саид үрдүк аатын өрө тутан ,ол өйдөбүлүн туһанан бэйэтин дьайар күүһүн бу бөлөх иһигэр күүһүрдүөхтээх.Ол сыалын ситиһэригэр олус табатык хамсанна. Кини Саид кэргэнин уонна уолун бу политическай бөлөх маҥҥайгы тэрээһин боппуруостарын быһаарар мунньахтарыгар кытыннаран бөлөх иһигэр хайдыһыыны таһаарбата.Онон киниэхэ инники политика боппуруостарыгар атын күүстэри эн-мин дэһэригэр тирэх буолар улахан кыахтаах бөлөх тирэбилэ баар буолара ситиһилиннэ. Бу сүдү - улахан күүс. Ол курдук таджик норуота төһө да өр сылларга атеизм өйдөбүллэригэр иитиллибитин иһин бэйэтин итэҕэлин исламы бэйэтин өйүгэр-санаатыгар илдьэ сылдьар. Онон инники өттүгэр улахан политическай бөлөххө кубулуйара саарбахтаммат. Онон инники өттүгэр сулустар ким диэки эргийэн чөмөхтөһөн биэрэллэрэ биллибэт. Ол гынан баран кини Таджикистан туспа баран государство буолар түгэнигэр , кини бу дойду хаһаайына буолуохтаах,онтон атыннык бэйэтин көрүммэт .
    Аан-дойду хаһаайыттарын кытта кэпсэтии оннук ыытыллан турар. Ол курдук кинини Америка саамай баай дьоно өйүүллэр. Онон үп-ас өттүгэр кыпчыптарыы суох. Кини саҥа хаһаайыттара этэллэринэн сотору Сэбиэскэй былаас манна Таджикистаҥҥа эстиэхтээх.Ол этиигэ сөпсөһөн кини Саудовскай Аравия биир улахан нефть хостуур хампаанньатын бас билээччитэ,бу историческай дойдутугар былаас былдьаһа кэлэн олорор. Кини бэйэтэ да көрөрүнэн барыта онно баран эрэр. Ол курдук Коммунистическай партия киин былааһа күнтэн-күн аастаҕын аайы мөлтөөн иһэр.
    Толкуйдаммыт былаан быһыытынан маҥҥайгы хардыылар ситиһиилээхтык ыытылыннылар.Мантан-антах бу политическай бөлөҕү Тажикистан саамай күүстээх-кыахтаах тэрилтэтигэр таһаарыы,саҥа былаас тирэх политическай күүһүгэр кубулутуу сүрүн сорук быһыытынан туруоруллан үлэ-хамнас ыытыллыахтаах.
    Сорук улахан! Онон Такиры үтэн-анньан көрөн ,туох киһитин .бэйэтин хайдах көрдөрөрүттэн билсэн-көрөн баран ,ханнык хайысхаҕа туһанарбытын көрүөхпүт дии толкуйдаабыта.
    Эдэр киһи дойдутуттан атын сиргэ улааппыт уонна нууччалыы иитиилээх буолан бу көрсүһүүгэ аҕатын үөлээннээхтэрэ бэйэлэригэр чугастык ылымматылар.Онтуката туттарыгар-хаптарыгар,саҥатыгар-иҥэтигэр көстө сылдьар.Ол биир өттүнэн киниэхэ үчүгэй,өйөбүлэ суох кэлин былаас былдьаһыа суоҕа. Ити туһунан кини ийэтин Абираны уонна уолу кытта сирэй көрсөөт бэйэтигэр тута сыана быспыта.
    Ол гынан баран олох кырыыта элбэх. Өскөтүн барыта санаа хоту бардаҕына ,кини бу дойдуга былааска кэлэр түгэнигэр,маннык эдэр дьоҥҥо тирэннэҕинэ эрэ,былаас акылаата хамсыа суохтаах. Бу курдук европейскай үөрэхтээх ыччат Таджикистаҥҥа элбэҕэ суох. Государство инники кэскилэ , кинилэр илиилэригэр!
    Ол курдук ,бу эдэр киһи олус интириэһинэй хайысхаҕа дойду биир саамай ааттаах-суоллаах үрдүк үөрэҕин кыһатыгар, Улуу Бүөтүр аатын сүгэр Санк-Петербурдааҕы политехническай университетын бүтэрэн ,күндү таастартан оҥоһук киэргэтиитинэн дьарыктанар үлэһит идэтин баһылаабыт билиҥҥи туругунан соҕотох специалист.
    Онтон үтүмэн үгүс үп-ас киһи төбөтүн иирдэр. Кини Аан дойду бас-көс дьонун Ротшельдары, Рокфеллары,Оппергеймнары о.д.а кытта биир тэҥ таһымҥа туруон баҕарар. Онтон ити суолу сорук оҥостон тутустаххына ,төһө да эн киинин түспүт сирэ буолбутун иһин,бу ханнык эрэ сир уһугар сытар Таджикистан курдук дойдуга баһылык буолуу ,бэйэ баайын эрэ хаҥатыы суола эрэ буолар. Ити инники сорук.
    Кини толкуйугар ити сорук ,халлааҥҥа көтө сылдьар толкуй буолбатах.Сөптөөх хамсаныылар оҥоһулуннахтарына кыаллыан сөп.
    Ол курдук Таджикистан аттыгар сытар Афганистан сиригэр –уотугар уонунан сыл устата былаас былдьаһыыта хаан-тохтуулаах сэрии күүһүнэн быһаарылла сатыыр.Ол түмүгэ дьэ дьэнкэрэн эрэр. Сэбиэскэй Сойуус интернациональнай аармыйата үнтү сынньыллара билиннэ. Кини дьиҥҥээх хаһаайыттара американецтар сорудахтарынан ,ол түгэнинэн туһанан манна эмиэ Афганистан суолунан былаас былдьаһыыта сэрии сэбин күүһүнэн ыытыллыахтаах.Ол онно күүстээх тэрээһин үлэтэ ыытылла сылдьар. Ити үлэҕэ кини салалтатынан , билиҥҥи былааска утары үлэлиир күүстээх оппозиционнай партийнай бөлөх тэрилиннэ.Сөптөөх сэрии сэбэ мунньулунна.Олохтоох дьон өйдөрө-санаалара буккулунна. Москва Киин былааһын күүһэ мөлтөөтө.Онон буолар түгэн сөптөөх дэҥҥэҕинэ ,билиҥҥи былааһы күүс да өттүнэн суулларыы былааҥҥа баар.Оччотугар дойдуга гражданскай сэрии тэриллиэхтээх.Толкуйдаммытынан ол түгэн кыайыыга тиэртэҕинэ, кини былааска маҥҥайгы сирэйинэн олоруохтаах.
    Ол гынан баран ити түгэн ууга атырдьаҕынан суруйбут курдук, толкуйга эрэ сылдьар.Дьиҥ түмүгэ хайдах сирэйдээх буолара биллибэт.
    Онон билигин кини,бэйэтин байар үбүн хаҥатар хамсаныылары бары хайысхаҕа барытыгар күүскэ ыыта олорор .Олортон биирдэстэрэ кыраныысса тас өттүттэн көҥүлэ суох табаардары киллэрии,ол курдук наркотиктан,сэрии сэбиттэн саҕалаан баран , бу кэлин Оппергеймнаах дьиэ –кэргэнин кытта кэпсэтиинэн ,кини кинилэргэ учуоттамматах күндү таастары кыраныысса нөҥүө таһаарарга куһаҕана суох үпкэ-аска илии тутуһан турар.
    Онтукатын чиэстээхтик толордо.Кыраныысса нөҥүө харгыһа суох күндү таастары туоратыы тэриллибитэ.Онтон ол суолу пограничниктар быһар кутталга киллэрбиттэригэр сиэр быһыытынан ити суолтан аккаастанарын биллэрбитэ,ол гынан баран моһуйсуу күүстээҕин быһыытынан бүтэһигин өссө биирдэ ылсан таһаарыахтаах.
    Кини билигин ити хайысхаҕа олус күүскэ ылсан үлэлии сылдьар.Урукку кэпсэтиилэртэн букатын атын чиҥ кэпсэтии ыытыллыбыта. Олус чэпчэкитик,ыйааһыннаммакка эрэ ,киниэхэ тиксэр үбүн быһа баттаан биирдэ этэн кэбиспиттэрэ. Бу эҥэринэн бүтэһигин уонна кыраныыссаны туоратыы кутталламмытынан буолуо үтүмэн үпкэ-аска кэпсэтии буолбута.Эбэтэр улахан күндү таас чөмөҕө кэлэн ааһара дуу? Ону билбэт, кини бу ситимҥэ биир “биинтик” эрэ.
    Кини бу дойдуга контрабанданан дьарыктаммыта ыраатта,олох кыра оҕо эрдэҕиттэн бу эҥэр сылдьар.Маҥҥайгы үбүн-аһын бу хайысхаҕа оҥорбута.Онтон тирэнэн кини билигин Таджикистаҥҥа саамай баай киһи.Манан хамсыыр “хара” күлүк үп хамсааһына барыта кининэн хонтуруолланар.Кини аныгы үйэ киһитэ,”сокуонньут” уоруйахтар сокуоннарын тутуспат.Ол түмүгэр күүстээх тэрилтэлэр бас-көс дьоно бары киниэхэ “үлэлииллэр”.Киниттэн үптэнэн “тот” олоххо олороллор.
    Онон бэтэрээ өттө барыта кэпсэтиллэн турар,куттал суох. Киин сиртэн салаллар ”Пограничниктары” эрэ мүччү түһүөххэ наада!Урукку өттүгэр бу чэпчэки боппуруос этэ.Бэйэтин геогрфическай балаһыанньатынан Памир хайалара уустук майгылаах буолан, кыраныысса бүтүннүүтэ сатаан кытаанахтык хонтуруолламмат этэ. Билигин Афганистаҥҥа сэрии буола турарынан кыраныыссаны бүтүннүүтүн хонтуруолга ылан тураллар.Ол гынан баран кыраныысса сорох өттө билигин даҕаны харах баайыытыгар эрэ хонтуруолланар.Онон толкуйун кыайдахха кыаллар дьыала.

    0
  • Баба5а баатыр
    11 апреля 2020
     

    Кини олох бэйэтин “этигэр” чугас илдьэ киһитэ суоппара Хаджи буолар.Хаан-уруу аймаҕа,эдьиийин уола.Киниэхэ охсор илии,түргэн атах буола сылдьар.Төһө да бу эҥэр эҥин араас күүстэр кыттыһан үлэлии сылдьыбыттарын иһин ,кини аатыттан бу өттүгэр эппиэттиир.
    Биир өттүнэн Хаджи аныгы үйэ киһитэ,бу эҥэр өттүгэр тоҕо кэлэн үлэлии-хамсыы сылдьалларын дьиннээх сирэйин кини эрэ билэр .Онон ол сыал ситиһилиннэҕинэ,инники өттүгэр кини олоҕо хайдах курдук үрдүк таһымҥа өрө көтөн тахсыан сөбүн,этинэн-хаанынан билэр.Ити боростуой суоппар быһыытынан үлэлии сылдьарын көрүмэ.Улахан,үтүмэн үп сытын –амтанын билбит ,бэйэтин кэмигэр Англияҕа тиийэн аан дойдуга аатырбыт үрдүк үөрэҕин кыһатын бүтэрбит.Билии-иитии ,үөрэх бөҕөлөөх эдэр киһи.
    Атын өттүнэн киниэхэ ыт курдук бэриниилээх.Ол курдук Нури бэйэтэ бу дойдуга байар суолун Саудовскай Аравияҕа тиийэн кып-кыра “күөх төлөн” учаастагыттан саҕалаабыта.Билигин онтуката балачча үптээх-астаах, ботуччу соҕус кыахтаах нефтяной компания быһыытынан үлэлии-хамсыы олорор.Урукку кэмнэргэ ,төһөнөн кыаҕыран истэҕин аайы,бэйэтин тула хаан-уруу аймахтарын муспута.Олор сыдьааннара .киниэхэ охсор-тэбэр күүс буолбуттара.Ити компаниятын үлэтин тас өттүнэн Нури Таджикистан нөҥүө туох оҥоһуллар “күлүк” оҥоһулларыгар барытыгар кыттыспыта. Ол онно Хаджи кыра оҕо сааһыттан Сэбиэскэй Сойууска көҥүлэ суох табаардары,наркотиктан,сэрии сэбиттэн саҕалаан баран ,боростуой таҥас-сап ,дьиэ иһннээҕи туттуллар электрическэй тэриллэри кыраныысса нөҥүө киллэриигэ үлэлэспитэ.
    Онон сөптөөх такыллыыны барбыт.Ону-маны көрбүт .Бары өттүнэн бэлэмнээх.бэйэтин дьыалатын ис чымпыгын толору билэр,кыраныысса ис-тас өттүгэр киниэхэ үлэлиир дьоннордоох. Ити өйдөбүллэртэн тирэнэн Нури бэйэтин үгүс аймахтарыттан ,кинини эрэ илдьэ бу төрүт дойдутугар кэлбитэ.
    Илдьэ кэлбитин кэмсиммэт. Үп-харчы күүһүнэн киһи элбэҕи оҥоруон сөп,ол гынан баран ол хамсатар дьонун харчы иннигэр эрэ эн тускар үлэлии сылдьар дьон.Онон кинилэр хас биирдии хамсаныыларын көрө-истэ, маныы сылдьаргар тиийэҕин. Уола сытыы толкуйдаах,кини иннигэр турбут соругу бэрт чиэстээхтик толордо. Ол курдук сэрии сэбин тарҕатар ситими олус кылгас кэм иһинэн тэрийдэ уонна үлэлэтэ сылдьар. Бүгүҥҥү туругунан ,сэрии сэбин илиигэ тутан былааһы суулларарга утары туруохтаах Таджикистан бары оройуоннарыгар тарҕана сытар бойобуой бөлөхтөргө сэрии сэбэ тиэрдиллэн бүтэн эрэр.
    Манна Душанбе куоратка Афганистаҥҥа сэрии бара турарынан дойду үрдүттэн барытыттан хомуллан кэлбит байыаннай чаастар бөҕө ыга симиллэн тураллар. Ол байыаннай чаастары бу өттүттэн Афганистан диэки,онтон ол өттүттэн бу диэки Афганистан сэриитигэр “ тыыннаах” күүскэ үгүс сүтүктэммит чаастары хардары-таары атастаһыннара харса суох ыыта тураллар.Сэрии буолла да, киһи өлүүтэ суох буолбат.
    Бу Таджикистан диэки кэлэр чаастары кытта ,киһи өлүктээх “200 диэн таһаҕас” цыынкабай хоруоптарга поезд вагоннарыгар толору симиллэн кэлэллэр. Ол “200 диэн таһаҕас” дойду үрдүнэн тарҕанарын тэрийэргэ Душанбе куоратка аналлаах тэрилтэ тэриллибитэ.Бу тэрилтэ бас –көс эрэ дуоһунастарыгар байыаннайдар,онтон аллараа өттүгэр олохтоохтор үлэлииллэрэ.Онон бу тэрилтэҕэ бэйэ дьонун булуу чэпчэки этэ. Ол дьоннор көмөлөрүнэн Таджикистан сирин-уотун хайа баҕарар уһугар сэрии сэбэ олох боростуойдук тиэрдиллибитэ.Ол курдук суох өлүктэргэ сымыйа докумуон оҥоһуллара,кинилэр оннуларыгар цыынкабай дьаһыктарга сэрии сэбэ угуллара уонна аадырыстарынан ыытыллара,тиийэр сиригэр биллэриэххэ эрэ наада этэ.Итинник албаһынан кыраныысса тас өттүттэн киирбит киһини сүһүрдэр “наркотиктар” эмиэ дойду хайа баҕарар уһугар тарҕатыллаллара.
    Бу таһаҕас ханна да тиийдин,хонтуруоллуур тэрилтэлэртэн ,хайалара да “айыырҕаан” бэрэбиэркэлээһини докумуон эрэ нөҥүө оҥороро. Ити курдук бу тэрээһини Хаджи олус чуолкайдык тэрийбитэ.
        Бу ситим олус үчүгэйдик үлэлии олорор. Онон ханна эрэ тиийэн быһа ыстаныар дылы, атын ситими толкуйдуурга төрүт суох курдук. Ордук Таджикистан тас өттүгэр дойду киин куораттарыгар Москуба,Ленинград диэки киһини сүһүрдэр наркотиктары ыытарга олус табыгастаах. Ити айанын тухары “200 диэн таһаҕас” ,хас да республика таможнятын ааһарыгар төһө элбэх бэрэбиэркэни барарын туох да билбэт.Ол гынан баран биирдэ да “көҥдөй дьыала” буола илик.
    Бу кини бу эҥэр үп-харчы оҥостор сүрүн тымыра. Бу өттүгэр американецтартан улахан көмөнү ылар.Афганистан өттүгэр оҥоһуллар дьаһаллары барытын кинилэр оҥоро сылдьаллар.Кини өттүттэн манна кыра уола кыттыһан үлэлии сылдьар уонна онуоха эбии саҥа хаһаайыттара сыбааттааһыннарынан, биир салаа быһыытынан учуоттамматах күндү таастары кыраныысса тас өттүгэр таһаарыынан дьарыктана сылдьар.
    Бу сырыыга этэр тылларыгар олоҕурдахха, баһынан аахтаахха бэрт элбэҕэ суох күндү таас кэлиэхтээх ,ол гынан баран үтүмэн үпкэ-аска кэпсэтии барбытынан сылыктаатахха ,балачча үчүгэй сыанаҕа турар улахан кээмэйдээх таастар буолаллара буолуо диэн сабаҕалыахха эрэ сөп.
    Ону хайдах тэрийиэхтээхтэрин саба быраҕан толкуйдаан олороллор. Урукку суол олус табыгастаах этэ.Бэйэтин оруолун олус үчүгэйдик толорбута.Ол гынан баран ити кымырдаҕастар күндү таастарынан интириэһиргиэхтэрэ диэн ким да төбөтүгэр оҕустарбатаҕа.Киһи үөйбэтэх өттүттэн түгэн тахсан турар.
    Онон Нури Хаджины кытта сүбэлэһэн баран, бу эҥэр күндү тааһы таһаарыы бүтэһигин оҥоһулларынан, биирдэ эрэ туһаныллар атын суолунан кыраныыссаны нөҥүө туоратааһыны тэрийэргэ толкуйдаабыттара.Ол курдук Памир хайатыгар сытар Бадахшанскай автономнай республика киин куоратыгар дылы массыынан,онтон олох кыраныысса аттыгар хайа быыһыгар олохтоох “вахи” аҕа ууһун кишлагар дылы вертолетунан билигин туһана олорор ситимнэринэн тиэрдиэхтээхтэр. Ол кэнниттэн кыраныыссаны нөҥүө туоратыыга атыннык хамсаныахтаахтар.Онно кыраныысса олох таһыгар бараан көрөөччүлэр хас үгүс барааннарыттан биирдэстэрин иһигэр ,ол күндү таастары уган кэбиһиэхтээхтэр.
    Ол эҥэр эҥин араас дьиикэй сиэмэх кыыл элбэх. Олортон биирдэстэрэ кэлэн бараан үөрүн куттаатаҕына , бараан киһи буолбатах ,хайа баҕарар диэки кыраныысса да нөҥүө ыстаныан сөп.
    Кинилэр билигин туһааннаах дьону кытта кэпсэтэн ,толкуйдаммытынан хамсанарга бэлэм олороллор.
    Онтон ол учуоттамматах күндү таастарын хантан,кимнээх ыыталларын Нури бэйэтэ да билбэт.Күндү таастары илдьэ кэлбит киһи,манна Душанбеҕа кэллэҕинэ биллэриэхтээх.
    Туһааннаах дьоҥҥо бэлэмнэрин туһунан биллэрээттэрин кытта өр-өтөр буолбатаҕа,күндү таастары кинилэргэ тиэрдэр дьонноро Сойуустан тиийэн тиийэн кэлбиттэрэ. Ол дьону Хаджи көрсүбүтэ.
    Бу “Сема –кулак” дьоно этилэр.Кинилэр бу эҥэр сылдьыбыттара балачча ыраатта,хаһыс да сырыылара. Онон ханна тиийэн,кими кытта эн-мин дэһэллэрин билэллэр. Бу иннинэ ”Сема-кулак” кыраныысса нөҥүө күндү таастары кыраныысса нөҥүө туоратыы кутталламмытынан уонна учуоттамматах күндү таастары уорууну Миирнэйгэ күүстээх тэрилтэлэр былааннаахтык ылсыбыттарынан бэйэтин хамсаныыларын бу хайысхаҕа онуоха-маныаха дылы тохтоторго санана сырыттаҕына. Аан дойдутааҕы күндү таастар сыана охсуһуулаах атыыларыгар үтүмэн сыаналаах бөдөҥ таастар атыыланалларынан ,киниэхэ Израильтан күндү таастарынан дьарыктанар Оппергейм дьиэ кэргэттэрин итэҕэллээх киһитэ кэлэн илии тутуһан,тылын ылан барбыта.Кэпсэтии боростуой уонна дьэнкэ этэ.Кини көрдөрбүт таастарыттан баара суоҕа уон тарбах иһинэн тааһы уонна бэйэлэрин икки ардыгар “Хотугу сулус” диэн ааттаабыт улахан таастарын талан ылбыта. Онтукаларын эргитэ-урбата сылдьан хаартыскаҕа түһэрэн ылбыта. Кэпсэтии ис тускула “Сема-кулак” кыаҕын иһинэн ,ол курдук бу күндү таастары кини туох да сиэртибэтэ суох Душанбе куоратка тиэрдиэхтээх.Онтон аннараа өттүн ол дьон бэйэлэрэ быһаарыахтаахтар уонна киһи аккаастаммат үбүн-сыанатын быһан эппитэ.Онон “Сема-кулак” үөрүүнү кытта сөбүлэспитэ.Ол эппит үптэрэ кини счетугар тута кэлэн түспүтэ.
    Ол иһин кини бэйэтин өттүттэн оҥоһуллар тэрээһини барытын оҥорбутунан киирэн барбыта. Бу ситимҥэ кинилэр сүрүн оруолу ылаллар. Мантан төһө күндү тааһы ыыталларынан сыаната быһыллар. Онон бу сырыыга ыытылар күндү таастар чөмөхтөрө баччаҕа турар диэн “кэпсэтии” сүнньэ эрдэ ыытыллар.Кинилэр итэҕэллээх киһилэрэ эрдэ кэлэн барытын көрөн-истэн барар. “Сема-кулак “ кини ыытар күндү таастарын сыанатын Оппергейм дьиэ аймаҕа аллараа түһэрэн сыана быһарын төһө да сэрэйбитин иһин ,кини Сойуус иһигэр бэйэтэ батаран ылар үбүн уон төҕүл баһыйар үбүнэн төлүүллэр.Барыс ылар буолан оннук хамсаналлара чуолкай. Бу өттүгэр Аан дойдуга күндү таас эргиэнин соҕотоҕун бас билэн айбардыы олорор “Де-Бирс” хампаанньаны кытта эн-мин дэһэр кыаҕа суох. Ол гынан баран бу сырыыга урукку кэпсэтиилэргэ тэҥҥээн көрдөххө, үтүмэн үгүс үбү төлүүргэ “кэпсэтии” барда. Кини инники өттүгэр кэпсэтиилэри атын таһымҥа таһаараары улахан сабардамнаах “Хотугу сулус” диэн алмааһын туһааннаах киһитигэр көрдөрбүтүгэр, атын хамсаныы буола түспүтэ. Бу сырыыга “Сема-кулак” ити тааһы төһөҕө туруой диэн толкуйтан көрдөрбүтэ. Урукку өттүгэр сыана быһыллыытыгар “бачча” диэн биирдэ быһан этэн кэбиһэллэрэ. Ол кэнниттэн бэйэтэ да соһуйбута,кинини эккирэтэ сылдьан ити күндү таас биһиэхэ эрэ тиксиэхтээх диэн өйдөбүлү биэрбиттэрэ.Онон сыана быһыллыыта хаста да уларыйбыта. Олус барыстаах “кэпсэтии” түмүгэр, кэлин тиһэҕэр тиийэн сөпсөһөн илии тутуспуттара.
    Бу саҥардыы бу эҥэр үп-харчы оҥорорго ылсыбыт дьоҥҥо улахан үөрэх этэ. Күндү таас төһөнөн улахан сабардамнаах да ,ол оччонон үгүс үпкэ турара биллибитэ.
    Бу бөлөх күндү таастары туох да улахан толкуйа суох урукку ситими тутуһан ыытарга толкуйдаммыта. Атына диэн “Сема-кулак” туох-баар билсиитин туһанан кэпсэтиинэн Таджикистаҥҥа , онно өрө күүрүүлээх республика тэриллибитин бэлиэ күнүгэр аналлаах дьаһалларга “Красноярскайдааҕы ырыа-үҥкүү театрын” “Нуучча күннэрэ” диэн культурнай программаҕа биир нүөмэр быһыытынан киллэртэрбитэ. Онтон ол бөлөххө бэйэлэрин киһилэрин ,ол дьон астарыгар,таҥастарыгар эппиэттээх киһи быһыытынан кыбыппыттара.Онон ол киһиэхэ сөптөөх докумуоннар оҥоһуллубуттара.
    Ол артыыстары илдьэ барарга хас да автобус бэриллибитэ. Онтон биирдэстэрин театральнай киэргэтии,үҥкүү таҥастарын,тыас-уус тэриллэрин уонна суолга аһылык саппааһын тиэйэргэ, бу киһи бэйэтин тус бас билиитигэр-дьаһалтатыгар сыһыарбыттара.Ол түмүгэр аҕыйах ахсааннаах күндү таастары бу автобус иһигэр ханна баҕарар кистиэххэ сөп этэ гынан баран,сэрэххэ “Хотугу сулус” диэн ааттыыр улахан сабардамнаах таастарын бу киһиэхэ ыйыһыннаран .бэйэтин иһигэр киллэрэн кэбиспиттэрэ.Онтон атынын көннөрү утаҕы ханнарарга ылыллыбыт уулаах бытыылкаларга куппуттара .Онтукалара тас өттүттэн көрүүгэ физика сокуонунугар олоҕуран, алмаас өлүү ыйааһына ууну кытта тэҥин быһыытынан, киһи хараҕар көстүбэт буоларын туһаммыттара.
    Ол бу киһи үөйбэтэх түгэннэриттэн араҥаччылыырга, бу ыытыллар автобустар кэннилэриттэн иннэлээх сап курдук сыыйыллан чэпчэки “Жигули” массыынанан арыалдьыттар барсыбыттара.
    “Сема-кулак” бу дьаһалга эппиэттиир киһититтэн дьоммут туох да быһылаана суох тиийбиттэр. Табаары туһааннаах аадырыһыгар тиэрдибиттэр диэн сураҕы истээт , бу кэмнэргэ кэтэҕэр санаа оҥосто сылдьыбыт, сыппах эрбии курдук куруутун аала сылдьыбыт толкуйа сиэрин сиппитинэн,этин-хаанын бүтүннүүтэ күүрэ сылдьар туруга төлө барбыта.
    Бу маннык үрдүк таһымнаах кэпсэтиилэргэ сыыһа-халты тутуннаххына бэйэҥ тыыҥҥын да толук ууруоххун сөп.Кини билигин бэйэтин өттүттэн “мэктиэлээбит тылын” барытын толордо.Онтуката инники өттүгэр Оппергейм дьиэ-аймаҕа бас билэр “Де-Бирс” компаниятын кытта эн-мин дэһэригэр акылаат буолар.
    Ол курдук төһө да, Миирнэйдээҕи хайа тааһын байытар фабрикатыгар кини ыытар үлэтигэр бөрүкүтэ суох быһыы-майгы үөскээбитин иһин кини санаатын түһэрбэт. Ол курдук итинтэн атын сирдэргэ “Айхал” уонна “Удачный” диэн саҥа алмаас хостонор сирдэрэ арылыннылар.Олор оннуларын булуохтарыгар дылы син-биир илиитин дуйдана олоруоҕа.
    Онон алмаас нөҥүө үп-ас оҥостор толкуйуттар арахсар санаата суох. Оннук түгэҥҥэ “Де-Бирс” компанията суох сатаммат. Бу компания алмаас нөҥүө оҥоһуллар үп-ас аҕата-эһэтэ.Ол иһин бу түгэн кини олоҕор улахан суолталаах.Ол курдук бу хамсаныы Аан дойду таһымыгар тахсыы тускулун мэктиэлиирэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    11 апреля 2020
     

    Бу кэмҥэ Нурины кытта быһа кэпсэтиигэ “Оппергейм дьиэ кэргэнин”итэҕэллээх киһитэ кэлэн сирэй кэпсэппитэ.Ол түмүгэр күндү таастары кыраныысса нөҥүө таһаарыы толкуйдаммыт толкуйа атын сирэйдэнэн тахсыбыта. Бу кэпсэтии ис хоһоонуттан Нури улаханнык соһуйбута .Бу олоҕор мунньуммут өйүгэр-санаатыгар төрүт да төбөтүгэр хаһан да киирбэтэх өйдөбүллэр киирбиттэрэ.Аан дойдуга .бу мин муҥур, саамай кыахтаах-уохтаах государствобын, бары мин этиибинэн олоруохтааххыт диир Америкабыт, бу маннык сис,үтүмэн баайы бэйэлэрин илиилэригэр тутан олорор “Оппергеймнар дьиэ-аймахтарын” курдук дьонунан салаллан олороллор эбит диэн толкуй кини төбөтүгэр охсуллубута.
    Ол курдук бу кэпсэтии,кини үйэтин тухары дьарык оҥостон үп-ас киллэриммит олоҕун тускулун суолун үнтү сынньар,ол оннугар олус түргэнник ,олох үрдүк таһымҥа тахсар түргэн суолу ыйбыттара,өйүн-санаатын,толкуйун төттөрү эргитэн күөрчэх ытыгын курдук ытыйбыттара.
    Бу кэлбит киһи, билиҥҥи хаһаайыттара-Америка Правительствотын аатыттан киниэхэ тус сыһыарыллыбыт “сүбэһит” буолан тахсыбыта. Сүрүн сорук олус уустук уонна улахан этэ.Ол курдук Сэбиэскэй Сойуус ыһыллыыта,бу Таджикистан сириттэн саҕаланыахтаах, онно сөптөөх политическай быһыы-майгы манна үөскээтэ диэн өйдөбүлү биэрбиттэрэ. Ол курдук бу уһун сыралҕаннаах “Афган” сэриитигэр Сэбиэскэй Сойуус кыаттарда. Онон манна Афганистаҥҥа буолбут быһыыны-майгыны тэрийэн,Таджикистан иһигэр нэһилиэнньэ тус-туһунан араҥаларын бэйэ-бэйэлэригэр утары туруоран, бэйэ икки ардыгар сэймэктээһини тэрийиллиэхтээх.Ол түмүгэр ,эн бу саҥа үөскээн тахсар Таджикистан государствотыгар маҥҥайгы сирэй буолуохтааххын диэн быһаччы эппиттэрэ.
    Ол түмүгэр букатын атын хамсаныылар оҥоһуллубуттара.Ол курдук толкуйдаммытынан бу кэлбит чөмөх күндү таастары кыраныысса нөҥүө туоратыыны политическай сыалга-сорукка туһаныыга туһаайбыттара. Бу түгэни сорук быһыытынан кыраныысса аттыгар сэрии сэбэ туһаныылаах айдааны таһаарыыга төрүөт буолар курдук толкуйдаммыта. Уруккута чып кистэлинэн бу күндү таастар кыраныысса нөҥүө таһаарыллар эбит буоллахтарына,бу сырыыга күндү таас чөмөҕүн туһунан, Нури дьоно тустаах бэрээдэги көрөр күүстээх тэрилтэлэргэ уонна бу көҥүлэ суох табаардары кыраныысса нөҥүө таһан айахтарын ииттинэ олорор “Вахи” уустарын Аҕа баһылыктарыгар сурах быһыытынан тиэрдибиттэрэ. Итинэн сибээстээн бу үтүмэн улахан үпкэ-аска турар күндү таастар , бу икки утарыта турар күүстэр эн-мин дэһиилэригэр тиэрдиэхтээҕэ.Өскөтүн бу утарыта турууга дьон өлүүтэ-сүтүүтэ таҕыстаҕына,тас уонна ис олохтоох ол бу сонуну биллэрэр хаһыат,радио,телеведение тэрилтэлэрэ киэҥ далааһыннаах айдааны тардыахтаахтар.Ол кэнниттэн түмүгэ туох буолан тахсарын кэтээн көрүөхтээхтэр.
    Ол иһин Нури бу эйгэҕэ үлэлии сылдьар аймах уолун ити кутталлаах суолтан тэйитэр иһин ,бэйэҥ оннугар бу күндү таас чөмөҕүн кыраныысса тас өттүгэр туоратыыга атын киһини бул диэн сорудах биэрбитэ.
    Ол түмүгэр бу күндү таастары арыаллыырга үгүс киһини ырытан баран,Такиры ыытарга быһаарыммыттара.
    Кинилэр эйгэлэригэр Такир саҥа киһи,үҥүр исламскай партийнай бөлөх тэрээһин эрэ боппуруостарын көрөр мунньахха кыттыбыта. Онно бу политическай күүс кини төрүт толкуйа,дьиҥҥээх сирэйэ сырдатыллыбатаҕа,урукку өттүгэр ыытан кэлбит үлэтин саҥа ирдэбиллэргэ сөп түбэһиннэрэн тупсаран биэрэргэ диэн этии эрэ киллэриллибитэ. Бу билиҥҥи уустук ,уларыйа турар кэмҥэ итэҕэл боппуруоһун өрө көтөҕүөхтээхпит,мусульманскай итэҕэллээх олохтоох дьон интириэстэрин инники күөҥҥэ тутуохтаахпыт диэн өйдөбүл бэриллибитэ.Онтон бу политическай бөлөх бу кэмҥэ тоҕо саҥа тыын киллэринэ сатыыр сүрүн ис хоһоонун билбэт.
    Урукку өттүгэр бу политическай бөлөх Сэбиэскэй былаас “атеизмы” тутуһар буолан улахан эккирэтиһиигэ сылдьыбыта.Онон кыаҕын ылбатаҕа.Онтон билигин Сэбиэскэй былаас ис туруга мөлтөөбүтүнэн , Коммунистическай партия маҥҥайгы секретара Горбачев демократияны оонньоон эрэр. Онон дойдуга эҥин араас сыаллаах политическай күүстэр тэриллэн үлэлээн-хамсаан эрэллэр.
    Онтон кини салайар политическай бөлөҕө манна Таджикистаҥҥа олохтоох дьон бары мусульманскай итэҕэллэрин ыһыктыбакка олороллорунан олох кылгас кэм иһинэн кыаҕын ылан былааһы былдьаһар күүс буолара чуолкай. Итиннэ бу бөлөх иһигэр Такир аҕатын биир үөлээннээхтэрэ бааллар.Олор инники өттүгэр бу уолу тумус туттан бөлөх иһигэр хайдыһыыны таһаарыахтарын сөп.
    Онон туһааннаах үлэ ыытыллыбытынан ,ити үтүмэн сыаналаах таастар кыраныысса нөҥүө таһаарыллыыта , утарыта турар күүстэр сэймэктэһиилэрин таһаарара олох чуолкай буолла.Ол туһугар туох баар кыаллар-кыаллыбат хамсаныылар барыта оҥоһулуннулар. Онон Такир итиннэ тиийэн сүтэн да хааллаҕына,барыта кини туһатыгар буолар. Онтон ордон кэллэҕинэ ,хайдах киһитэ көстөн кэлиэхтээх.Итинтэн ордук күүстээх бэрэбиэркэ суох.
    Ити тас өттүнэн Такир аҕата Саид Абдулло ити эҥэр олохтоох Памир норуоттарытт ан төрүттээх.Түгэнэ да сөптөөх.Ол курдук Саид Абдулло аҕа ууһуттан бу кэмҥэ Такир хаан уруу аймаҕа сыбаайба тэрийэр. Ити өйдөбүлүнэн салайтаран кыраныысса аттынааҕы кытаанах хонтуруоллаах сиргэ Такир киирэригэр туох баар ирдэнэр докумуон барыта оҥоһуллубута. Онон кыраныысса диэки барыы күүстээх өрүттэртэн хонтуруолларынан,ити эҥэр диэки айан күүстээх өрүттэргэ Такир бэйэтин төрүт дойдутун көрө,аймах дьонун кытта билсэ барарын курдук өйдөнүллүөхтээх.
    Ити курдук Нури уонна Хаджи бары тэрээһин боппуруостарын барытын тэрийэн баран Такирга төрдүн билиһиннэрбэккэ эрэ ,кинини арыалдьыт эрэ оҥосторго сүбэлэспиттэрэ. Ол иһин биир үтүө күн Такиры ыҥыран ылан баран Нури :
    -Эн аҕаҥ Саид Абдулло бу биһиги политическай бөлөхпүт төрүттээччитэ уонна салайааччыта.Бу эҥэр мусульманство атаҕар турарыгар өйүн-санаатын,күүһүн-уоҕун барытын ууран туран үлэлэспит киһи буолар. Ол иһин дьон-сэргэ эйиигин убаастыыр,үрдүктүк тутар.Онон бэйэҥ төрүт сиргэр Памирга хаан-уруу аймахтарын уруу тэрийэллэринэн сибээстээн эйиигин онно ыытарга быһаарынныбыт. Сыалын-соругун диэн төрүт буоргар тиийэн , биһиги политическай бөлөхпүт ыытар дьаһалларын туһунан , мунньахпытыгар ылыммыт уураахтарбытыгар олоҕуран олохтоохторго иһитиннэриэн. Онно биһиги политическай бөлөхпүт алын сүһүөҕүн салайааччыта тугу оҥороргун барытын ыйан-кэрдэн биэриэҕэ.-диэн быһа бааччы дьаһайан кэбиспитэ.
    Бу кэнниттэн Такиры Нури ыҥыран ылан баран: –Эн ааккар, кытаанахтык хонтуруолланар сиргэ ирдэнэр докумуоннарын барыта оҥоһулунна,онон бүгүн-сарсын дойдугар барыаҕын. Аймахтаргын көрсүөн-билсиэн .Бэйэбит өттүбүтүттэн ,эн куттала суох сылдьан кэлэргин хааччыйыахпыт.Эйиигин суолун тухары арыаллыыр дьон баар буолуохтара. Ол бу буолар түгэнигэр ,ол дьон эйиэхэ көмөҕө кэлиэхтэрэ.
    Биһиги төрүт күүспүт ити эҥэр олорор норуоттар! Кинилэр итэҕэллэрин бу ааспыт кэмҥэ төрүт ыһыктыбакка уруккуларын курдук олохторун ыйар суолун быһыытынан өрө тутан кэллилэр. Онтон биһиги ,бу хайа тэллэҕэр,өрүс сүнньүнэн киин сиргэ олорооччулар улахан аҥарбыт,туох да итэҕэлин билиммэт дьон буоллубут.Онон бу сырыыга сыалын-соругун боростуой , инникитин биһиги политическай бөлөхпүт биир тутаах киһитэ буолар дьылҕалаах буоларгынан, дьон олоҕун кытта билис,,өйдөрө-санаалара тугун бил. Ол тас өттүнэн көрсүбүт дьоҥҥор барытыгар биһиги политическай бөлөхпүт сыалын билиһиннэр.
    Эн аҕаҥ Саид Насрулло ити эҥэргэ саамай убаастанар дьоннортон биирдэстэрэ.Онон хаан аймах дьонун уруу тардар үтүө-мааны түгэннэригэр мааны ыалдьыт буолан кэл. Эн киин сиргэ иитиллибит буолан чуолкайдык бэйэҥ дьонун сиэрдэрин-туомун билбэккинэн, тугу бэлэх уунан тиийэргин толкуйдуохпут. Харчы ол эҥэр сыаната суох. –диэн бэйэтин этиитин түмүктээбитэ. Бу кэпсэтии кэнниттэн Такир тоҕо кинини кыраныысса диэки ыыта сатыылларын дьиҥҥээх биричиинэтин саҥардыы билбитэ. Ити курдук Такир, кинини кырдьык күндү таастары кыраныысса нөҥүө туоратыыга туһанарга суоттаналлар эбит диэн толкуйа чиҥээбитэ. Ол гынан баран иһигэр ,ол туһунан биир да тылы быктарбатахтарын дьиибэргээбитэ. Онон бу дьаһал туох хос сыаллааҕын Такир чуолкайдык билбэккэ эрэ айаннаабыта.
    Ити дьаһал туһунан Такир күүстээх өрүттэн киниэхэ сирэй сыһыарыллыбыт салайааччытыгар Клим Егоровичка тиэрдэ охсубута. Бу түгэнинэн куоһурданнан Клим Егорович Такиры тэрилтэ кистэлэҥ дьиэтигэр ыҥыран ылан сирэй көрсүбүтэ.
    Манна Клим Егорович уһаппакка ,кэҥэппэккэ куттала суох буолуу комитиэтиттэн кэлбит дьаһалы кытта билиһиннэрбитэ.Ол дьаһал :- Бу кэмҥэ көҥүлэ суох күндү таастары кыраныысса нөҥүө таһаарыы тэриллэр. Ону тохтотор үлэни ыытаргытыгар соруйабыт диэн ис хоһоонноох этэ. Бу дьаһал ис хоһоонуттан толкуйдаан таһаарар буоллахха, эн аҕаҥ Саид Насрулло төрөөбүт кишлага олох кыраныысса аттыгар турар. Ол кишлак нөҥүө үгүс көҥүлэ суох табаардар дойдуга киирэллэр. Ол иһин ити кишлагы кытаанах хонтуруоллаах сир өйдөбүлүгэр киллэрбиттэринэн ,эйиигин ити күндү таастары туоратыыга туһанаары гыналлар диэн толкуйдуубут. Ол иһин эн биһи бу түгэни мүччү туппакка ,бу эҥэр кыраныысса нөҥүө көҥүлэ суох табаардар тахсар суолларын тохтоторго туох баар кыалларын барытын оҥоруохтаахпыт.
    Ол гынан баран бу хамсаныылары атын күүстэр олох сэргэхтик манаан-кэтээн олорбуттара.Ол курдук үпкэ-аска тиксиэн баҕалаах күүстэр бу эҥэр үгүстэрэ.Ол курдук Таджикистан Коммунистическай партиятын обкомун иккис секретара бэйэтин үлэтэ ирдииринэн Таджикистан Ис дьыалатын министерствотын дьаһайара.Онон туһанан Горно-Бадахшанскай автономнай уокурук Ис дьыала управлениетын начальнигын бэйэтигэр ыҥыран ылбыта. Кинилэр иккиэн бу эҥэр ааһар көҥүлэ суох табаардартан өлүү үллэстэн байан-тайан ,олохторун таһымын тупсаран олороллор. Онон кэпсэтии боростуой буолбута.
    -Сэргэхтик олор?Эн хонтуруоллуур сиргинэн бу күннэргэ үтүмэн үпкэ-аска турар күндү таастары көҥүлэ суох кыраныысса нөҥүө туоратыахтаахтар. Саба быраҕан ити дьыаланан Нури дьоно дьарыктаналлар диэн өйдөбүллээхпит. Кини саһыл мэйии , бэйэтин илиитинэн тугу да оҥорбот.Үгүс оннук-маннык сырыыларга кыбылла сырытта эрээри,мүччү-хаччы түһэн иһэр.Оҥорбут буруйдарыгар сатаан эппиэттэппэтэбит. Манна киин сиргэ силиһэ-мутуга дириҥ.
    Ол гынан баран , бу эҥэр урукку кэм буолбатах! Афганистаҥҥа сэрии буола турарынан кыраныысса өттүн байыаннайдар уонна пограничниктар бас билэн олороллор. Олохтоох былааһы кыраныысса эҥэриттэн тэйиппиттэрэ. Онон ол күндү таастары, эн дьаһайа олорор сиргинэн-уоккунан туоратыахтаахтар,атын суоллара суох.Онон ол таастар биһиги илиибит иһигэр киириэхтээх. Ол иһин бу күннэргэ сүрүн соругун ол буолар ! Ону олоххо киллэрэргэ туох баар күүскүн ,өйгүн-санааҕын чөмөхтөө! Маннык түгэн киһи олоҕор биирдэ эрэ тосхойор.Онон бу түгэни мүччү туппат туһугар туох кыалларын-кыаллыбатын барытын оҥор!- диэн дьаһал биэрбитэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    12 апреля 2020
     

    Хаджи салалтатынан хас да массыынанан Памир хайатын тэллэҕэр Такирдаах бэрт түргэнник тиийбиттэрэ.Ол иһэн айаннаан иһэр дьонун кэпсээннэриттэн сорох өрүттэрин соһуйа истэн кэллэ. Ол курдук урукку кэмнэргэ Бадахшан “Шугнан” диэн ааттана сылдьыбыт. Ону кинилэр тылларыттан быһа нуучча тылыгар уларыттахха”страна саков” диэн өйдөнүллэр диэн кэпсээннэр соһуттулар. Олох даҕаны төрүт дойдутугар баран иһэр эбит.
    Үрдүк халлаан диэки чарбачыспыт сис хайалар көстөөттөрүн кытта Хаджи Такирга туһаайан бэйэтин санаатын этэн-тыынан барбыта.
    –Бу хайалартан саҕалаан Горно-Бадакшанскай автономнай уобалас сирэ саҕаланар.Онон эн биһиги манна арахсабыт.Итиннэ Афганистаҥҥа сэрии буола турарынан пограничнай пост баар.Билигин аатыгар эрэ бэрэбиэркэлииллэр,ол гынан баран бэйэбин мээнэ суолтата суохха көрдөрүнүөхпүн баҕарбаппын.Бу эҥэр миигин сирэй билбэтэхтэрин иһин, мин туспунан ыйыы кинилэргэ баар. Бу улахан таһаҕас таһар массыынаҕа аймахтарын уруу тэринэллэрин быһыытынан биэс ассирийскай боруода барааннары атыыласпыппыт ,ону илдьэн бэлэх уунуон.Үүт-эт боруодата, хайалаах сиргэ,ас кырыымчыгар .тымныыны тулуйарга үөрэммит дьиэ сүөһүлэрэ.Биһиги бу эҥэр олорор олохтоохтор кыһалҕаларын билэбит. Кинилэргэ итинтэн ордук күндү бэлэх суох.Докумуоннара эн ааккар сурулла сылдьар. Ол гынан баран ,эн ити барааннарга кыһаллыма!Барытын ити арыаллаан иһэр дьон көрүөхтэрэ. Мантан антах баҕарбытын да иһин мунуоххут суоҕа. Уобалас киинэ Хорог куоракка дылы биир суол.Онон үрдүк күүстэр, Аллах таҥара көмөтүнэн этэҥҥэ айаннаа!- диэт илиилэрин халаан диэки уунаат сирэйин ,сыҥааҕар баар бырдьа бытыгын умса соттон таһаарбыта.
    Мантан антах суоллара Пянж өрүс биэрэгин устун тутуһан Памир хайаларын ортотунан быһа сотон айанныахтаахтар.Биэрэк анараа өттө Афганистан. Өрүс биэрэгин икки өттүнэн халлааҥҥа өрө чарбачыспыт хайалар ыбылы анньан тураллар. Төһө да Афганистаҥҥа сэрии буола турдар,бу эҥэр олох чуумпу.Ол курдук Афганистан өттүгэр бу эҥэр Памирга олохтоох аҕа уустар бэйэлэрэ туспа дьаһанан олороллор. Ханнык да былааһы бэйэлэригэр чугаһаппаттар .Бэйэлэрэ былыр былыргыттан сэрииһит омуктар уонна бу хайалар нөҥүө байыаннай техника сылдьыбат буолан, кимиэхэ да баһыйтарбакка бэйэлэрин бэйэлэрэ билинэн олороллор диэн кэпсэтэллэр арыалдьыттара.
    Ол да буоллар бу эҥэринэн күүскэ киһини сүһүрдэр наркотиктар,сэрии сэбэ,араас көҥүллэммэт табаар кыраныысса тас өттүттэн киирэринэн, бэрээдэги көрүү пограничниктарга сүктэриллибит. Ол иһин Пянж өрүс хайаны үнтү солоон намтал сиргэ тахсарыгар ,мантах антах кытаанах хонтуруоллаах сир буоларынан, пограничниктар суолу быһан тураллар эбит.
    Арыалдьыттара постка чугаһаат өрө аймана түстүлэр.Кинилэр бэйэ бэйэлэрин кытта кэпсэтэллэрин иһиттэҕинэ,дьоно туох эрэ буолбут? Милиисийэ үлэһиттэринэн күүһүрдүллүбүт нэрээт турар.Маннык нэрээт туох эмэтэ буоллаҕына баар буолааччы,- диэн Такирга дьоно сырдаттылар.
    Ол гынан баран Такирдаах докумуоннара барыта ирдэбилгэ сөп түбэһэр буолан бэрэбиэркэни туох да мэһэйэ суох туораабыттара.
    Кинилэр докумуоннарын пограничниктары кытта бииргэ бэрэбиэркэлэспит милииссийэ нэрээтин баһылыга бэйэтин тус салайааччытыгар, үс массыынанан эн биэрбит ыйыыгар сөп түбэһэр дьон Хорог диэки айаннаатылар диэн биллэрэ охсубута.
    Кинилэри Дойду куттала суох кэмитиэтин өттүттэн эмиэ кыраҕытык кэтии сылдьаллара. Ол курдук бу тэрилтэ Такир арыаллааччыларын ортотугар Рустам диэн ааттаах бэйэлэрин киһилэрин кыбыппыттара. Кини тус сорудаҕынан бу эҥэр сэрии-сэбэ уонна киһини сүһүрдэр наркотиктары хайдах тарҕаталларын, онно кимнээх кытталларын билэр сыаллаах бу дьон ортотугар сыһыарыллан үлэлээбитэ ыраатта..Онон кини бу эҥэр Хаджи дьонун кытта сылдьыбыта хаһыс да түгэнэ. Онон Рустам туох баар билсиитин туһанан сорудаҕын быһыытынан киһини сүһүрдэр наркотиктарын хайдах тарҕаталларын билээри бу айаннаһан иһэр.Кини Такиры кытта туох да сибээһэ суох туспа бэйэтэ үлэлии сылдьар.Ол иһин Такир туһунан бэйэтин дьонугар биллэрэ охсубута.Итинэн сибээстээн бу айаннаан иһэр бөлөх бу эҥэр турар пограничнай заставалар начальниктарыгар сабыылаах,кистэлэҥ суруктар телеграф нөҥүө тиийтэлээбиттэрэ.
    Онон бу бөлөх туһунан сурах нэһилиэнньэ киэҥ араҥатынан хаппытынан, бу эҥэр баар эҥин араас күүстэр интириэстэрин барытын тардыбыта.Ол курдук Горно-Бадахшанскай ис дьыала управлениетын начальнига бу бөлөх хамсаныыларын бэйэтин хонтуруолугар ылар сыалтан Хорог куоратка баар түрмэттэн үс кутталлаах күлүк өрүттэр дьоно хаайыыттан куоттулар диэн дьиҥэ суох дьыаланы тэрийэн кыраныысса устун күүһүрдүллүбүт пограничниктары кытта милииссийэ үлэһиттэрэ кыттыылаах нэрээттэр бииргэ сылдьалларын ситиспитэ.Ити хамсаныытынан кини Хаджи дьоно ханна ,ханан уонна хайдах айаннаан иһэллэрин хонтуруоллуу олорор кыахтаммыта.
    Ити тас өттүнэн кини ити бөлөх бу эҥэр айаннаан иһэрин туһунан сибидьиэнньэни ылаат эрдэ толкуйдаммытынан , бэйэтигэр бу эҥэр кыраныысса тас өттүттэн көҥүлэ суох табаардары киллэрэр күлүк өрүттэр бөлөхтөрүн хонтуруоллааччытын ыҥыран ылбыта. Кинилэр бэйэлэрин икки ардыгар бииргэ “эн-мин” дэспиттэрэ ыраатта. Ол иһигэр хаан тахсыылаах,киһи өлүктээх “хара” дьыалалара - аҥьыылара элбэх.Онон бэйэлэрин икки ардыгар иннэлээх сап курдук субуһа сылдьар дьон. Маҥҥай бу эҥэр ис дьыала управлениетын начальнигынан ананарыгар ,кини “дьиннээх” милииссийэ үлэһитэ этэ, онтон кэлин бэйэтэ өйүн-санаатын уларытан байар-тайар суолу тутуһан үп-баай эккирэтиһэн күлүк өрүттэргэ “хамнаска-бэрик ” ылыытыгар киирбитэ.
    Онон кини билигин бу киһиэхэ “хамнаска” олорор,кини ыйыытынан хамсыыр. Ол иһин киниэхэ кэлбит сибидиэнньэтин бу киһини кытта атастаспыта. Бу күндү таас чөмөҕө , кинилэр көрөр сирдэринэн ааһарын быһыытынан ,кинилэр киэнэ буолуохтааҕа саарбахтаммат боппуруос этэ. Ол иһин бэйэ икки ардыгар сүбэлэһэн баран, туһааннаах дьонтон күндү таастары күүс өттүнэн ыларга толкуйдаммыттара. Бу боппуруоһу бары өттүтэн үөрэтэн баран,суолга саба түһүү саамай табыгастаах сиринэн туһааннаах дьон сис хайаны туоруур кэмнэригэр оҥоһуллуохтаах диэн биир өйдөбүлгэ кэлбиттэрэ.
    Бу Памирский тракт диэн Хорог куораты Таджикскай республика киин куоратын Душанбены кытта холбуур соҕотох суол. Аан дойдуга үрдүктэринэн аатырбыт Кызыл-Арт(4250), Уйбулак(4200),Тезек(4251), Найзааташ(4314) уонна Акбаайтал(4655) хайа чыпчаалларын устун эрийэ-буруйа айанныыр олох кутталлаах,”Олох суола” диэн ааттаах суол. Бу суол кыһыҥҥы ыйдарга хайаларга хаар күүскэ тибэрин иһин сабыллар. Ол иһин сайыҥҥы ыйдарга олох кылгас кэм устата бу эҥэринэн тас дойдуларга Кытайга,Индияҕа,Пакистаҥҥа уонна Афганистаҥҥа тахсар кыах баарынан массыыналар быыстала суох субуллаллар.Инньэ гынан Такир көрдөҕүнэ айанын суола,кини Өймөкөөнүн - дойдутун суолугар майгынныыр курдук эрээри, туруору хайалары эрийэ-буруйа барар буолан түһүүтэ-тахсыыта туруору, эргиирэ үгүс эбит.Онтон атына саба бырахтахха майгынныыр курдук.Ото-маһа атын буолан хайа тэллэҕин өттүн сирэйэ күн уотугар эҥин араас өҥҥөнөр. Онтон үөһээ өттө сымара таастартан турар буолан боруҥуй дьүһүннээх.Хайалар төбөлөрүн үгүс өттө хаарынан бүрүллэн турар буолан , Ийэ дойдутун Сахатын сирин майгыннатан,өйө-санаата ыраатан чугас дьонун тапталлаах кэргэнин,оҕотун санаан уйадыйа олордо. Маҥҥайгы Кызыл-Арт диэн халлаан диэки уһулуччу ойон тахсыбыт хайа чыпчаалын эрийэ барар суол төрдүгэр массыына бөҕөтө тоҕуоруспут. Манна уочарат олох бытааннык хамсыыр.Уочараты тутустахтарына манна хас да хонук устата туруохтарын сөп курдук. Ол курдук Такир көрдөҕүнэ үөһээттэн хайа оройуттан сиэркилэ сирэйиттэн күн сырдыгын тэйитэн кинилэргэ ыыталлар.Оччоҕо массыыналар чөмөхтөһөн баран бөлөҕүнэн хайа үрдүн диэки айанныыллар. Ол гынан баран дьоно онно тиийээт кинилэри кэтэһэн турар инники турар атын массыыналарга барааннары байдары көһөн биэрдилэр.Инньэ гынан уочараттан иннибэккэ маҥҥайгы бөлөҕү кытта үөһээ диэки айаннаабытынан бардылар. Хайа суола олох кутталлаах буолар эбит. Ол курдук суоллара биир массыына кэтитинэн эрэ , ол гынан баран сотору –сотору хайа сирэйин тобулута сынньан утары массыынаны көрүстэххэ туораан биэрэргэ хаспахтар хаһыллыбыттар. Төһөнөн үөһээ диэки тахсаҕын да соччонон үөрүйэҕэ суох киһиэхэ куттала улаатан иһэр эбит. Ол курдук суол биир өттө халлаан диэки чарбачыһар туруору таас сирэй, онтон биир өттө түгэҕэ көстөр-көстүбэт дьаама . Ол дьаама түгэҕэр,ханна эрэ ыраах сөмөлүөттэн көрөр курдук үрэх уста сытара көстөр. Онтон хайаны ортолоон истэхтэринэ,төһө да күн тыга турбутун иһин халлааннара тымныйан барда ,ол түмүгэр суоллара биһиги күһүҥҥү суолбут курдук буола түстэ.
    Ол курдук хайа үрдүттэн суол устун уу сүүрэн киирэн иһэн тоҥон суол үрдүн муус хах оҥорон кэбиһэр эбит .Ол аайы массыыналар буксуйан бэрт эрэйинэн үөһээ диэки хамсыыллар.Үгүстүк эрэйдэнэр буоланнар хайа сирэй истиэнэтигэр тимир болгуолары тобулута саайбыттар. Олор абырыыллар. Саамай кыбытык сирдэргэ массыыналаах дьон лебедкаларын онно иилэн баран,ону эриттэрэн ол сирдэри туорууллар.
    Ол кэнниттэн төрүт даҕаны туман быыһыгар киирэн хааллылар ,инники иһэр массыынаны фараларынан тыктаран сирдэтэн аҕа саастаах киһи хаамыытынан айаннаатылар.Ол туманнара, хайа икки ардыгар хааттара сылдьар силис былыттар эбит.Ону дьөлө көтөн хайа оройугар тахсыбыттара. Аны киһи хараҕа күн уотуттан саатар сырдык эҥэрдээх сиригэр тигистилэр.Туох барыта үрүҥ тунал хаарынан бүрүллэн турар. Онтон күн сардаҥалара тэйэн хас эмэтэ төгүл күүһүрэн кэлэр.
    Үрдүк сир оройуттан кэриччи көрдөххө кэрэ көстүү . Бу сиргэ өр сырыттаххына “ куриная слепота” ыарыытынан ыалдьаҕын диэн буолла. Ол иһин манна тохтообокко аһары бара турдулар. Кинилэр массыыналарын бөлөхтөрө таҥҥҥары түһэргэ көҥүл ылан миэстэтиттэн хамсаабытынан барда.Хайаны таҥҥары түһүү өрө тахсардааҕар өссө уустук буолан биэрдэ.Ол курдук кутталлаах сирдэргэ былыты курдаттыы түһүүгэ массыыналар бэйэ икки ардынааҕы сирдэрин уһунун тэйитэн биэрэргэ күһэлиннилэр. Ол курдук хайа сирэйэ аһары туруору буоларынан туормас төһө да туппутун иһин мууһунан бүрүллүбүт суолга массыыналар халтарыйан аллараа диэки хамсыы тураллар,онон бу сырыыга хайа таастарыгар сааллыбыт болгуоларга массыына кэннинээҕи икки лебедкаларын хардары-таары солбуйа сылдьан холбууллар.Маҥҥай айанныыр киһи көрөрүгэр дьиибэ соҕус хартыына ойууланан тахсар .Трос тутуулаах дьон хас баар массыына кэнниттэн төттөрү-таары сүүр да сүүр.Кинилэр дьоллоругар маннык суол уһуна суох буолан сотору кэминэн хайа тэллэҕин булан көнө суолга үктэннилэр.
    Манна Такир айаннаан иһэн көрдөҕүнэ Афганистан диэн дойдулара киһи илиитин уунар сиригэр сытар.Пянж өрүс уҥуоргу өттүгэр хас да киһи, саха дьоно от охсоллорун курдук от охсо сылдьаллар.Такир ону көрөн улаханнык соһуйда.Кини бачча үлүгэр сылаас сиргэ барааннар сайыннары-кыһыннары күөх отко күөлэһийэ сылдьаллара буолуо дии санаабыта.Биһиги сахалар курдук кыһыҥҥы кэмҥэ от хаһаамматтара буолуо диэн толкуйдааҕа. Ол санаатын чиҥэтээри бииргэ айаннаан иһэр дьонуттан:
    -Бу курдук үтүө дойдуга дьиэ сүөһүтэ кыһыннары ходуһаҕа мэччийбэттэр дуо?-диэн ыйыппыта.
    Онуоха дьоно:-Манна хайалаах сирдэргэ кыһыҥҥы ыйдарга сылаас уонна тымныы салгыннар бэйэ-бэйэлэрин утарыта охсуһар кэмнэригэр күүстээх тыаллар түһэллэр.Ону барааннар тулуйбаттар.Охтоллор. Онон сорох сыл икки ый,ардыгар үс ый манна олохтоохтор барааннарын дьиэлэрин - уоттарын аттыгар хааччахтарга тутан, биир миэстэҕэ аһаталлар.Оччоҕо биирдэ эрэ барааннаргын сыл таһаараҕын диэн өйдөбүлү биэрдилэр. Дьиэ харамайдарыттан яктар эрэ туох да буолбаттар.Онон кыһыҥҥы өттүгэр яктарынан ону-маны таһынабыт,- диэтилэр.
    Бу кэмҥэ Кызыл-Арт оройуттан таҥҥары түһүүгэ кинилэри суол оҥорооччулара буолбута буолан атын күүстэр кэтэһэ сылдьаллара.Кинилэр олорсон кэлбит массыыналарын , ол дьон туһаайыыларын ааһаатын кытта ыарахан ыйааһыннаах экскаватор массыынанан суолу туора быһан кэбиспиттэрэ. Онтон суоппар туман быыһынан айаннаан иһэн эмиэ оннук тэрил суолу туора турарыгар иннэ түстэ. Кини бэрт нэһиилэ массыынатын тохтотоотун кытта икки суол оҥорооччута таҥастаах дьон тиийэн кэллилэр да үгүс кэпсэтиитэ суох муннун быһа охсон , илиититтэн массыына уруулугар хатаан кэбистилэр.Суоппар саҥардыы өйүн-төйүн булан иһэн хараҕын кытыытынан көрдөҕүнэ аргыстарын массыыналарын ол дьон суолтан туоратан хайаттан таҥҥары анньыталаан кэбистилэр.Онтон киниэхэ тиийэн кэллилэр. Биир барыта түү сирэйдээх баһылыктара киһи кэлэн доппуруостаабытынан киирэн барда.Хабырдык кэпсэтэр киһи буолла.Биэрбит боппуруостарыгар эппиэт ылбакка,суоппар атахтарын быһыта ытыалаан кэбистэ уонна өссө бу курдук өсөһөн эппиэт биэрбэккэ олордоххуна туох баар лабааларгын барытын быһыта ытыам диэн саанна.
    Ону истээт:- Миигин тыыннаах хаалларбаттар эбит, - диэн толкуйдаат суоппар синигэр түһэн,бэйэтэ уруулун туора тутта да илии туормаһын төлө ыытан кэбистэ.Суоппар итинник хамсаныа диэн күүппэккэ турбут дьон соһуйан хааллылар.Бэрт нэһиилэ туора-маары ыстанан биэрдилэр.Массыына суолтан туора ойон таҕыста да.хайа аннын диэки куугунуу турда.Өр-өтөр буолбата хайа аннын диэки тоҕо тэбэр тыас иһилиннэ. Күндү таастары бултаспыт дьон сыалларын сиппэтэхтэрин рация көмөтүнэн тойотторугар биллэрэ оҕустулар.Хата ол сонуннарын тойонноро холку соҕустук иһиттэ.Ол курдук тойоннорун кэпсээниттэн кинилэр ирдэспит дьонноро этэҥҥэ атын массыынаҕа олорон аллараа күөх хочоҕо үктэммиттэрин иһиттилэр.
    Бу эҥэр массыыналар хайаттан сууллуулара улахан сонун буолбатах.Итинник быһыы сыл аайы трасса аһылыннаҕына буола турар. Онтон ол массыыналар туох биричиинэттэн хайа анныгар сууллубуттарыгар сөп түбэһэр быһаарыыны олохтоох милииссийэ үлэһиттэрэ биэрбит буолуо этилэр. Онон ити массыыналар хайаттан сууллуулара олохтоох дьоҥҥо аҕыйах хонукка кэпсээн буолан баран сонуна ааһан бүтүөхтээх этэ.
    Олус үчүгэйдик толкуйдаммыт былааннара табыллыбатаҕыттан тустаах дьон маҥҥай утаа бэйэлэрин икки ардыгар киҥир-хаҥыр саҥарсан иһэн ,буолбут түбэлтэни киэҥҥик –диринник толкуйдаан баран кэлин тиһэҕэр буолбут түгэнтэн улаханнык хомойботулар.

    0
  • Баба5а баатыр
    12 апреля 2020
     

    Ол курдук бу дьон мантан киин сир диэки айанныыллара буоллар, бу курдук түгэҥҥэ кинилэр илиилэриттэн мүччү түспүт буолуо этилэр. Онтон билигин төһөнөн бу Памир хайатын уодугайын диэки айаннаан иһэллэр да ,соччонон биһиги илиибит иһигэр киирэн иһэллэр диэн толкуйдаан уоскутуйа быһыытыйдылар. Сүбэлэһэн баран бириэмэ суоҕунан Хорог куоракка дылы иккис итинник дьайыыны оҥорор кыахпыт кыаллыбатынан сүрүн охсууну олох кыраныысса аттыгар, Афганистан өттүгэр олорор “вахи” аҕа биистэрин күүһүн туһанарга сүбэлэстилэр.Маннааҕы пограничнай застава таможнята ,манна бэрээдэҕи көрөр сүрүн күүс буолан кинилэргэ бас бэриммэт.
    Ити курдук Такирдаах кэмигэр массыыналарын уларытаннар, тыыннаах хаалбыттарын түһээн да баттаппакка айаннаан истилэр.
    Мантан ыла суоллара Пяндж туһэр Гунт өрүс кытыытынан барар буолан көнө ньуурдаах,онон сырдыргаччы айаннаан өр-өтөр гымматылар Хорог куоратка тиийэн кэллилэр.
    Онно манна аралдьыйбакка Хорог куораты быһа охсон көтөр ааллар көтөр сирдэригэр тиийдилэр. Аара айаннаан иһэн Такир көрдөҕүнэ киһи куорат диэн туттуна этиэн сөп курдук,арыый бөдөҥ куорат курдук бөһүөлэккэ майгыннатта. Тула өттүттэн куораты эргиччи хайалар ыбылы кууһан уонна сабардаан тураллар. Ол хайалар хаарынан бүрүллэ сытар төбөлөрө, күн уота тыктаҕына таҥара дьиэтин кириэстээх түмүк арбах тутуутун курдук көмүс дьүһүннэнэн кылапачыйан көстөллөр. Ол түмүгэр төһө да Хорог куорат хайа үрдүгэр турдар ити көстөр көстүү түмүгэр ,күн сардаҥалара ити хаар хайа төбөлөрүттэн тэйэн бу сири күүскэ сылытаннар бу дойду кыһын диэн тугун билбэт, Кунд өрүс саамай киэҥ сабардамнаах хочото буоларынан ,манна былыр-былыргаттан дьон-сэргэ олохсуйбут – тоҕуоруспут дойдута диэн аргыс дьоно кэпсээтилэр. Ону бигэргэтэн куорат уулусаларын икки өттүнэн эҥин араас мастар үүнэннэр , күп-күөх .Эҥин-эгэлгэ отонноох мастар, виноградыттан саҕалаан ,билбэт отонноругар тиийэ бу сабардаан тураллар.Ол отоннортон Такир айаннаан иһэн хас да отону массыына иһигэр олорон быһа тардан ылаттаата.
    Хорог куорат саамай киэҥ туттуута Моеншо Назаршаев диэн киһи аатын сүгэр университета- үөрэх үрдүк кыһата буолар эбит. Университет аттыгар бу киһи тэрийбит Аан дойдуга аатырбыт “Памирский ботаническай сада” тэнийэн сытар .Ол аттынан ааһалларыгар аргыс дьоно бу саадка Аан дойдуга үүнэр бары отонноох мастар биэс тыһыынчаҕа чугаһыыр көрүҥҥэрэ манна баар киэҥ тутта кэпсээтилэр. Хорог куоратка Отут эрэ тыһыынча киһи олорор диэн иһитиннэрэн соһуттулар.
    Көтөр ааллар көтөр сирдэригэр салгыы айаннаары билсибиттэрэ, кинилэр тиийиэхтээх кишлактарыгар бөртөлүөт эрэ көтөр эбит.Билиэттэрин ылан .бэлиэтэнэн ,пограничнай таможня нөҥүө этэҥҥэ бэрэбиэркэни аастылар.Көтөр киһи аҕыйах .Кинилэргэ биир-икки киһи эбилиннэ.
    Көтөр бөртүлүөттэрэ МИ-26 диэн байыаннай аҥардаах Аан дойдуга саамай улахан бөртүлүөт буолла. Бөртүлүөт иһигэр киирэн биир муннугар олорунан кэбистилэр. Ол оннугар дьиктитэ диэн бөртүлүөт иһин бүтүннүүтүн эҥин араас малынан-салынан толордулар. Тутуу матырыйаалыттан саҕалаан,мебелигэр тиийэ симпиттэр. Кинилэр барааннарыгар туспа хааччах баар.Онно барааннарын аҕалан симтилэр.Онно-манна сүүрбэтиннэр , барааннар хамсаабаттарын курдук түөрт лабааларын быанан холбуу баайан кэбистилэр.
    Маннык улахан бөртөлүөтү Такир үйэтигэр көрбөтөх буолан бэрткэ сэнээрдэ. Байыаннайдарга бас бэринэр тэрил буоларынан сэрии сэбинэн толору хааччыллыбыт.Онон бөртүлүөтү сирийэн көрдөххө кынатыгар ,тумсугар уонна кэлин кутуругун диэки бүлүмүөт,бууска бөҕө көстөр.Бу тэрили кыраныыссаны харабыллыырга туһаналлар эбит. Ол гынан баран олохтоох былаастар туруорсаннар, бу курдук нэһилиэнньэ хаһаайыстыбаннай боппуруостарын быһаарыыга сайыҥҥы өттүгэр кыттыһыннараллар эбит.
    Өр-өтөр буолбата, даллайан турар биинтэлэрин куугунуччу эрийэн ,таас кыырпахтарын туора –маары ыскаайдаата,быыл бөҕөтүн ытыйан таһаарда. Тула өттүгэр киһи тугу да көрбөт түгэнэ үөскээтэ. Улахан көтөр буолан ,бэрт дуоспуруннаахтык өрө көтөн тахсан Гунт өрүс сүнньүн тутуһан хайысхатын хайалар быыстарынан кыраныыссаны кэрийэ тутан кэбистэ.
    Үрдүк хайалар быыстарынан көтөр биир туспа киһи өйүгэр-санаатыгар хаалар өйдөбүллээх эбит.Ол курдук бөртүлүөт өрүс сүнньүн батыһан көтөн иһэр хайысхатын уларытан истэҕин аайы Такир кутталыттан хараҕын саба истэ. Ол курдук кини көрдөҕүнэ,бөртөлүөттэрэ бу барыйан турар хайа таас истиэнэтигэр олох бу тиийэн сааллан иһэн хайысхатын туора тутар,ол кэнниттэн утары хайа истиэнэтигэр сааллыах курдук көтөр. Кини эрэ буолуо дуо? Аргыс дьоно бары да им баран хааллылар.
    Кинилэр дьоллоругар бэрт сотору кэминэн өрүстэрин сүнньэ көннө дуу? Хайалар чыпчаалларын үөһээ өттүгэр таҕыстылар дуу? Көтөр ааллара хайысхатын сүнньүн булан,туора-маары салаллыбакка көнөтүк көтөн барда. Ол гынан баран түннүгүнэн туох да көстүбэт.Барытын үрүҥ туман бүрүйэн турар. Аргыс дьоно былыт быыһынан айаннаан иһэбит диэн кэпсээтилэр.
    Бу күндү таастар үтүмэн сыанаҕа туралларын быһыытынан уонна инники өттүгэр тэриллибит тэрээһин кыаллыбатаҕынан , бу эҥэр күлүк өрүттэри илиитин иһигэр хам тутан олорооччу кыраныыссаны туораан бэйэтинэн тиийэн “Вахи” аҕа уустарын ортотугар киэҥ айдааны тарпыта. Бу курдук “Вахи” уустара кыраныысса икки өттүгэр да олордоллор,тустаах түгэннэргэ санааларын сөннөһөн баран бииргэ хамсаналлара уруккуттан баар.Ким эрэ?Ханна эрэ ? кумааҕыҕа харандааһынан быһа сотон кэбиспитигэр ,икки дойдунан арахсан хаалбыт Аҕа уустара дьининэн ыллахха бу сиргэ кинилэр хаһаайыннар буоллахтара. Афганистан өттүттэн бу эҥэр пограничник диэн өйдөбүлэ суох. Кинилэр оннуларыгар , кинилэрдээҕэр өссө ордук бу “Вахи! Аҕа уустара кыраныыссаны кыраҕытык манаан олороллор.Манан ааһар дьон, хас биирдиилэригэр тиийэ сөптөөх түһээни төлөөтөхтөрүнэ эрэ, бу эҥэринэн айанныыллар. Бу кинилэр сүрүн дохуоттанар сирдэрэ,бары мантан астанан ,таҥастанан олороллор. Онон кыраныыссаны туорааччылары кытта сиэрдээх сыһыан,барытыгар чиҥ бэрээдэк, түһээн төлөөһүнүгэр сөптөөх сыана быһыыта күүскэ ирдэнэр.Тустаах быһаарыыны Аҕа уустар баһылыктарын сэбиэтэ бигэргэтэр. Ол бырааптарын былыр-былыргыттан саа-саадах көмөтүнэн көмүскэнэн олордохторо. Ол быыһыгар хас биирдии аҕа ууһа бэйэтэ туспа үптэнэр дьарыктааҕа.Сүрүннээн киһини сүһүрдэр наркотиктары,сэрии сэбин ,бытовой техниканы, ол-бу таҥаһы-сабы ким туох кыахтааҕынан үп-харчы оҥоруутугар кыраныысса нөҥүө таһара.
    Ол иһин күлүк өрүттэр баһылыктара маҥҥай бэйэтэ эн-мин дэһэр аҕа уустарын баһылыктарын кытта сүбэлэһэн баран бу түгэн улахан үпкэ-аска турарынан боппуруоһу Аҕа уустар баһылыктарын сэбиэтин көрүүтүгэр киллэрэргэ сөҥҥөспүттэрэ.
    Бу мунньахха биир Аҕа ууһун баһылыга буоларынан Рахими эмиэ ыҥырыллыбыта.Бу көрсүһүү бэр сытыытык, улахан мөккүөрдээхтик эн-мин дэһиилээх ааспыта.Ол курдук Рахими уонна олох кыраныысса аттыгар олорор хас да Аҕа ууһун баһылыктара төһө да утарсыбыттарын үрдүнэн үгүстэрэ быһаарыытынан бөртүлүөтү күүс өттүнэн кыраныысса аттыгар охторорго уонна кыраныыссаны туораан, өтөн киирэн ол күндү таастары бэйэ илиитигэр ыларга диэн быһаарбыттара.
    Рахими сүрүн этиитин улахан ,күүстээх государствоны кытта бу курдук аһаҕастык саа-саадах тутан киирсэр, элбэх дьон өлүүтүн, нэһилиэнньэ ортотугар үгүс сүтүүнү-ороскуоту аҕалыан сөп диэбитин ылымматахтара. Ол курдук Сэбиэскэй Сойуус аармыйата уруккута буолбатах ,бу Афганистан сэриитигэр хотторон сүрүн чаастарын мантан таһааран эрэр диэн өйдөбүлү куоһур туттубуттара.
    Ол гынан баран Рахими хас да этиитин болҕомтоҕо ылыммыттара.Ол курдук өскөтүн эн кыраныыссаны туораан атын дойду сиригэр саа-саадах тутан тус бэйэҥ сэрии толоонун тэрийэр буоллаххына,эйиигиттэн кыахтаах өрүттэр ,эйиигин кэһэтээри-үөрэтээри кэнники өттүгэр чолоннообот гына ыарыылаахтык оройго биэрэллэр .
    Ол иһин Рахими кыргыс үөрэҕин , сэрии толоонун ааспыт киһи уонна урукку өттүгэр бу эҥэр маннык кыргыһыыларга кыттан бэйэтин көрдөрбүт буойун:
    - Оҕолорбутун-кэргэттэрбитин ,ийэлэрбитн-аҕаларбытын сэрэххэ байыаннай бөртүлүөттэр бомбалаан үнтү сынньар сирдэрин-уоттарын тас өттүгэр кыраныыссаттан тэйитэн “Памир”хайаларын дьалаҕайын диэки көһөрөн биэриэххэ!
    Биһиги сэриигэ киирсэр сүрүн күүстэрбит,сэриигэ туттуллар тэриллэрбит “Памир” хайаларын соҕуруу өттүгэр Афганистан правительствотын утары киирсиигэ сыталларын быһыытынан , бу эҥэр баар Аҕа уустартан урукку өттүгэр дьиҥ сэриигэ кыттан бэйэлэрин бойобуой үөрэхтэрин табатык туһанан хорсун быһыылары сирэй көрдөрбүт дьоннортон аҕыйах ахсааннаах бөлөх тэрийэн бу дьайыыга туһанарга !-диэн этиилэрин ылыммыттара.
    Онтон бэйэтин бу бөлөх хамандыырынан анаары гыммыттарыгар, бу олох сыыһа хамсаныы ,аччык ,араанньы буолбут бөдөҥ кыылы өссө кыынньыыр олох сатаммат быһыы ,түмүгэ тугунан хаарыйан тахсара биллибэт диэн кыккыраччы аккаастаммыта.
    - Бу дьайыыттан киирэр үп үллэһигиттэн аккаастанан туран ,мин Аҕам ууһа бу хамсаныыга олох кыттыспат. Бэйэм сирбин көрөргө-истэргэ сөп ахсааннаах бөлөҕү хаалларан баран , биһиги кыраныыссаттан тэйэн көһөн биэриэхпит!- диэн бэйэтин санаатын ким да булгуруппат гына кытаанахтык эппитэ.
    Урут даҕаны,билигин даҕаны бары уустар чөмөҕүнэн биир киһи курдук хамсанан булбут –талбыт астарыттан-таҥастарыттан киирэр үптэн эн Аҕаҥ ууһа аккаастанар буоллаҕына бэйэтин туһатын диэки ханнык баҕарар быһаарыыны ылыан сөп диэн былыр былыргаттан илдьэ сылдьар дьаһалларыгар олоҕуран Рахими бу дьыалаттан туора турабын диэн өйдөбүлү биэрбитигэр ким да кинини сүөргүлүү санаабатаҕа. Аска-таҥаска тигистэхпитинэ ,биһиги өлүүбүт өссө улахан буолуо диэн өйдөбүл кыайа туппута.
    Улахан госудаарыстыба күүстээх тэрилтэлэрэ күндү таастары бу эҥэринэн кыраныысса нөҥүө таһаарыы баарын билбиттэринэн ,Рахими бу сырыы бүтэһик таһаарыы буоларын билэ олороро. Кини бу күндү таастар чөмөҕүн урукку суолунан кыраанысса тас өттүгэр таһаарарыахха диэн этэ сатаабытын ылымматылар. Бу курдук төһө да бэйэтин Аҕа ууһа үп-ас булунар хайысхатын ,атын күүстээх Аҕа уустара кинини үтүрүйэн бэйэ диэки тардыммыттарыгар Рахими улаханнык өһүргэммэтэҕэ.
    Кини бу мин дьонум –сэргэм диэбит норуота саа-саадах тутан бэйэтин көҥүл босхо олоҕун көмүскэспитигэр, бэйэтэ баҕа өттүнэн кэлэн кинилэр кэккэлэригэр киирбитэ. Сотору кэминэн сэрии түгэннэрин сөпкө сыаналыырынан ,үгүс кыргыһыыларга киһи өлүүтэ суох кыайыылаах тахсыталыырынан кини бэйэтин байыаннай дьыалаҕа улахан талааннааҕын көрдөрбүтэ. Ону норуота көрө-истэ,билэ сылдьар буолан кинини үрдүктүк тутара,сыаналыыра.
    Бу этиллибит түгэҥҥэ:- Хайдах? Саа-саадах тутан киирсэбит- диэн боппуруостаах Памир хайатын олохтоохторун байыаннай сэбиэттэрин сүбэ мунньахтарыгар ыҥырбыттарыгар Рахими аккаастаммакка ,актыыбынай кыттыыны ылбыта. Бу сэбиэткэ бары кинини кытта саа-саадах тутан уһун кэмҥэ өстөөхтөрү утары бииргэ сэриилэспит дьоно буолан бэйэ-бэйэлэрин олус үчүгэйдик өйдөһөллөрө.Онон сүбэлэһии уһаабатаҕа, хамсаныы сүрүн тускуллара быһаарыллыбыттара.
    Кини бу да сырыыга бэйэтин олоххо илдьэ сылдьар байыаннай өйдөбүллэриттэн туораабатаҕа.Ол курдук кини ханнык да түгэҥҥэ сэриилэһэр өстөөхтөрүн утары аһаҕастык утары туран киирсэрин утарсара. Аҕыйах ахсааннаах омукка,элбэх эр киһини сүтэрии охсуута- алдьатыыта атын омуктарга тэҥҥээтэххэ быдаҥ улахан диэн өйдөбүллээҕэ. Ол оннугар утары сэриилэһиэхтээх өстөөҕүн утары дириҥ ,киэҥ ону-маны эрдэ билэр үлэлэри ыытан баран, ол түмүктэринэн быһаарыы ылынарын сөбүлүүрэ. Саһа сылдьан,үрдүк хайалаах сир быһыытын-таһаатын таба туһанан, тустаах сиргэ, кэмигэр сүрүн кыайыылаах охсууну тэрийэн кыайыы өрөгөйүн ситиһэрин өрө тутара.
    Ол иһин бу сүбэлэһиигэ Рахими киллэрбит сүрүн этиилэрин кыра бэйэ өттүттэн эбиилээх барытын ылыммыттара.Ол курдук Рахими:- Сэбиэскэй Сойуус хотторон төһө даҕаны Афганистан сириттэн бэйэтин байыаннай күүстэрин таһаарбытын иһин,билигин төттөрүтүн Таджикистан сиригэр –уотугар кыаҕын муҥутуур чыпчаалыгар тиийэн турарынан ,утары кишлакка тирэнэн олорор бары сэрии-сэбинэн хааччыллан олорор пограничнай заставаҕа саба түһүү толкуйун олох туораппыта.

    0
  • Баба5а баатыр
    12 апреля 2020
     

    Манна баар хайа олохтоохторугар Хорог куораты кытта сибээстэһэр ыллыга биир - бөртөлүөт эрэ. Бу бөртүлүөттэр күн ханнык кэмигэр кэлэн түһэллэрэ эмиэ биллэр. Суруллубатах сокуон быһыытынан бөртүлүөтчүктэр манна сарсыарда көтөн кэлэллэрин сөбүлүүллэр.Сарсыарда халлаан итийэ илигинэ,хайалар икки ардыларыгар салгын үөһээ-аллараа хамсааһына суох буолар.
    Ол иһин Рахими бөртүлүөт сиргэ түһээри - намтаан хайалар быыстарыгар кыбыллар түгэнин туһанарга этии киллэрбитэ. Оччотугар Ми-26 төһө да байыаннай бөртүлүөт буолбутун иһин,сайыҥҥы өттүгэр хаһаайыстыбаннай үлэлэргэ туһаныллар буолан ыйааһынын чэпчэтэннэр хос көмүскэл тимирдэрин таһаҕас таһыллар өттүттэн өһүлэн ылан кэбиһэллэрин туһанан, кинини “базука” диэн гранатанан ытар тэриллэринэн эчэтэн салгыы көтөр кыаҕын суох оҥорон пограничнай заставаттан тэйиччи кыраныыссаны кэһэн Афганистан сиригэр көтөн кэлэн тохтуурун ситиһэбит диэн этии киллэрбитэ . Ол тоҕо оннук буолуохтааҕын картаҕа ыйан-кэрдэн көрдөрөн биэрбитэ. Ол курдук “Уйбулак” хайа чыпчаалын аттыгар бөртүлүөт биһиги өттүнээҕи хайа сирэйигэр саамай чугаһыыр сиригэр эчэттэхпитинэ, Ми-26 бөртөлүөт түһэр сирэ бу Гунт үрүскэ түһэр хайа сыркыс уутун кытылыгар бу манна эрэ баар диэн биир сири чопчу ыйбыта.
    Бу оруннаах этии этэ. Атын кыра бөртүлүөттэр курдук Ми-26 талбыт лоскуй кыра көнө сир баар буоллун да оннун булан сиргэ түһэн испэт.Бу бөртүлүөт көтөн түһэригэр, тахсарыгар көнөтүк халлаан оройун диэки көтөн тахсыбатынан уонна ыйааһына,тас сабардама улаханынан,эргитэр биинтэтэ уһунунан уонна атын кэккэ биричиинэлэринэн балачча киэҥ ыраас сиргэ наадыйар .
    Онон этэр эттэҕинэ барыта орун оннугар тахсан кэлэр.Рахими кини этиитэ туох барыстааҕын барытын биир –биир сааһылаан этэн биэрбитэ. Бөртүлүөтү эчэтэр тэриллээх дьон , бу тэрил көтөн кэлэр кэмэ биллэринэн “Уйбулак” хайатыгар бөртүлүөт көтөн кэлиэн эрэ иннинэ баар буолуохтара,итинэн биһиги бу бөртүлүөтү бултаһарбытын пограничниктар буолар түгэнигэр эрэ билиэхтэрэ уонна ити тас өттүнэн бириэмэтинэн арыый эрдэ бэйэбит өттүттэн кытай контрабандистарынан кыраныыссаны туорааһыннарын тэрийиэхпит. Бу дьон биһигини кытта кэпсэтэ сатаабыттара ыраатта.Оччотугар пограничнай застава сүрүн күүһэ ол диэки тардыллыаҕа.Онтон бу эҥэр кыраныыссаны көрөн олорбут бөртүлүөт этэрээтин тэриллэрэ ,билигин Афганистан сириттэн тахсан эрэр байыаннай чаастары харабыллыы ,араҥаччылыы сылдьаллар. Оччотугар бу дьоҥҥо көмө кэлиэр диэри ,биһиэхэ кырата алта чаас бириэмэ баар буолуо.Онон сыалбытын ситиһэргэ сөп буолар кэм үөскүөҕэ.
    Онтон биһиги сүрүн күүспүтүн бу бөртүлүөт түһэр сирин аттыгар чөмөхтүөхпүт.Биһигини утары бу бойобуой бөртүлүөтү көтүтэр-түһэрэр састааба , ону кытта бу эҥэр кыраныыссаны көрөр-истэр нэрээт пограничниктара уопсайа уон байыас баар буолуо.Ону утары биһиги биэс уонча киһини мустахпытына сөп буолар.
    Ити тас өттүнэн кинилэргэ саамай күүстээх көмө тирэх бөртүлүөт бэйэтин сэбэ-сэбиргэлэ көмө буолуон сөп.Ол гынан баран ол бууската,улахан уостаах бүлүмүөтэ бөртүлүөт көтөн тахсан барар хайысхатын өрүс сүнньүн тутуһан турарынан туһата суох сири ыйан туруохтара.Онон биһиги бөртүлүөтү кэлин өттүттэн саба сүүрэн киирэн бас билиэхпит.Бу манна биһиги бөртүлүөт хаһан оннун булуор дылы баарбытын биллэриэ суохтаахпыт.Бириэмэ биэриэхпит.Ити кэмҥэ уолуйбут дьон уонна бөртүлүөтү ыытар иһэр дьон бөртүлүөт тас өттүгэр тахсан сүүрэкэлиэхтэрэ. Олору бэргэн ытааччыларынан быһыта ыттарыахпыт. Онтон пограничнай нэрээти өрүс уҥуоргу өттүгэр тохтотуохпут. Бэйэбит биир дойдулаахтарбытын бултаспаппыт.Кинилэр ортолоругар урукку өртүгэр өр кэмҥэ биһиги норуоппут өй-санаа өттүнэн бас киһитэ Саид Насрулло уола Такир диэн эдэр киһи баар. Сүрүн сорукпут барааннар .Ол барааннары бас биллибит да ити сиртэн тэйэн биэрэбит. Онтон атын түгэннэргэ балаһыанньаттан көрөн хамсаныахпыт.Барыта табыллар түгэнигэр бөртүлүөт кыраныыссаны бэйэтэ кэһэн биһиги сирбитигэр-уоппутугар түспүт курдук көрдөрүөхпүт.
    Итинник сүбэлэһэн баран бэлэмнэнии үлэтин ыытан киирэн барбыттара.


    Бу кэмҥэ пограничнай заставаҕа саллаат олоҕо бэйэтин сокуонунан устар. Ол курдук Тимир хамаандалыыр нэрээтин састааба уларыйбат. Эбээһинэстэрэ да уруккутун курдук.Сотору-сотору уочараттара кэллэҕинэ,нэрээткэ тахсан кыраныысссаны кэрийэ бараллар.Манна кэлиэхтэриттэн Тимир бэйэтин нэрээтин уолаттарынаан олох бары түгэнигэр бииргэ сылдьаллар. Онон бары эн-мин дэсиһэн ,бэйэ-бэйэлэригэр убанан хааллылар. Кинилэр дьоллоругар “Пограничнай зонаны” уларытар туһунан бирикээс тахсыаҕыттан олохторо биллэрдик чэпчээтэ.Бу бирикээскэ олоҕуран көрөргө-истэргэ анаммыт сирдэрэ кылгаан,тиһэх тиийэр пууннара чугаһаан биэрдэ.
    Ол гынан баран кыраныысса аата кыраанысса!.Ол бу тахса турар.Ол курдук биир түгэҥҥэ Сабонис ытынаан Рекстыын улахан наркотик саппааһа кистэнэ сытарын булан ылбыттара. Манна Рекс бэйэтин үлэтин олох чуолкайдык толорбута. Айылҕа оҥоһуутунан ыт мунна ,киһи муннуттан олох атын эбит. Ол курдук Рекс наркотик кистэммит сириттэн букатын олох ыраах сылдьан, хамсанара-имсэнэрэ олох чыҥха буола түспүтэ.Сыт ылан буолуо?Сотору-сотору муннунан салгын ылар,кулҕаахтара чөрөйөн,хамсанара-ипсэнэрэ түргээтээн барбыта.
    Ону көрөн ыт хаһаайына Иван Дудкин Тимиргэ араапардыы охсубута;-
    -Табаарыс ефрейтор! Ытым Рекс тугу эрэ биллэ.Ыты үлэлэтэрбин көҥүллээ!-диэн дакылааттаан көҥүл ылаат, нэрээт иннитигэр тахсан ытын кэнниттэн батыһа сүүрэ турбута.Атыттар бары эмиэ кини кэнниттэн тутуспутунан түһүнэн кэбистилэр. Ыттара балачча сири сүүрэн баран, наркотиктары кистээбит сирдэригэр, кыраныыссаттан тэйиччи соҕус , барааннары көрөр бостууктар сылдьар ыллык суолларын кытыытыгар чопчу аҕалан биэрбитэ. Устаап ирдииринэн Тимир заставаҕа улахан наркотик саппааһа кистэнэ сытарын булбуттарын туһунан заставаҕа биллэрэ охсубута.
    Сибээс биир уһугуттан застава начальнига Войтич, үөрбүт –көппүт саҥата иһиллибитэ;
    -Уолаттар маладьыастаргыт! Дойдубут кыраныыссатын үтүө суобастаахтык,кыраҕытык маныы сылдьаргытынан эҕэрдэлиибин! Бирикээстиибин! Кыраныысса тас өттүттэн олохтоох аҕа уустарыттан байыаннай саба түһүү оҥоһуллуон сөп. Онон мантан вертолет ыытыахпытыгар дылы,көмүскэнэргэ табыгастаах гына окуопа хастан маныыргытыгар! Булбут наркотиккыт саппааһын Устаап ирдииринэн балаһыанньаттан көрөн ,үнтү тэптэрэргэ бэлэм гына мииналарынан кистэммит сир тула иитэргитигэр!
    Тимирдээх бирикээһи толорон бэрт түргэнник окуопа хастан наркотик кистэммит сирин тула бойобуой туочукалары оҥостуммуттара.Маннык түгэннэргэ илдьэ сылдьар пехотнай миинэлэрин иитэлээн кэбиспиттэрэ.
    Кинилэр хамсаныыларын Афганистан өттүттэн хайа оройуттан тустаах дьон кэтээн-манаан көрө сылдьаллара. Бу эҥэр контрабанданан дьарыктанар Аҕа уустара пограничниктар маннык түгэҥҥэ хайдах хамсаналларын чуолкайдык билэллэрэ.Ол иһин кинилэр бэйэлэрин өттүлэриттэн тус дьаһаллары ыла охсубуттара.
    Өр-өтөр буолбатаҕа Афганистан өттүттэн байыаннай формалаах сүүрбэччэ аттаах дьон көтүтэн кэлбиттэрэ. Сэриигэ буспуттара -хаппыттара биллэ сылдьара,ол курдук саа ылар-ылбат сиригэр кэлээт,тэйиччи соҕус сиргэ таастарга күлүктэнэн сытан кэбиспиттэрэ. Олортон биирдэстэрэ маҥан былааҕы туппутунан Тимирдээххэ олох чугас хааман кэлбитэ.
    Тимир соһуйуон иһин ,кэлбит киһи Тимир аатын чопчу ааттаабыта.
    -Тимир! Манна таҕыс.Кэпсэтиэххэ-диэн ыҥырбыта.
    Тимир уолаттарын кытта сүбэлэһэн баран бириэмэ сүүйэр инниттэн тахсан кэпсэтэргэ санаммыта.
    Кини тиийбитигэр,киһитэ аан тыла суох бэйэтин туруорсуутун этэн барбыта.
    -Мэ,бу харчыны ыл. Манна сүүс тыһыынча доллар баар.Эн хаһан да көрбөтөх харчын,уолаттаргын кытта үллэс. Биһиэхэ мэһэйдээмэ.Биһиги ити табаары билигин төттөрү дойдубутугар илдьэ барабыт.Эһиэхэ отчуоттуургутугар харах баайыытыгар икки куулу хаалларыахпыт. Саамай барыстаах кэпсэтии. Хас биирдиигитигэр квартира,даача,массыына.Акаары эрэ сөпсөспөт этиитэ.Харчыланаҕыт уонна наркотигы булбуккутугар мэтээл ылаҕыт. Онтон биһиги этиибитин ылыммат буоллаххытына ,эһигини биһиги мантан сүгүн ыытыахпыт суоҕа. Дойдугар Дьокуускайга балтылааххын санаа,онтон да ирдээн булуохпут.Уолаттаргар эт.Кинилэр сирдэрэ-уоттара биһиги илиибит далын иһигэр баар.Онон чугас дьоннорун толук уурбат буоллахтарына биһиги тылбытын ылыннынар!Эһиэхэ уон мүнүүтэни биэрэбит.Үчүгэйдик толкуйдуургутугар сүбэлиибит, -диэт төттөрү дьонун диэки бара турда.
    Тимир олоҕун үгүс өттүн атын өйдөбүллээх дьон араҥатын кытта ,эн-мин дэһэн кэллэ. Онтон бу дьон! Ол өйдөбүллэри аһары баран бэйэлэрин уонна дьиэ-кэргэттэрин тустарыгар уп- харчы булунар хайысхаларыгар аһаҕастык саа-саадах тутан тыыннарын толук ууралларын кэрэйбэккэ киирсэ сылдьаллар. Кини бу кыраныыссаҕа сулуусбалыы кэлэн баран элбэҕи көрдө-биллэ.Бу киһини сүһүрдэр наркотиктар суолларын кэннигэр олус улахан үп-харчы оҥоһулларынан кыахтаах сулуусбалар уонна Эмиэрикэ турарын билэр. Онтон бу дьон уһун илиилээхтэригэр кини этинэн-хаанынан билэ сылдьар. Онон Тимир ити тыллары истээт иһигэр улаханнык дьиксиммитэ.
    Ол гынан баран !Ханна эрэ Памир хайаларын быыһыгар, айылҕа саамай уһуктубут кэмигэр, күн чаҕылыччы тыга турар түгэнигэр, икки тус-туһунан хаптаҕай сирэйдээх омуктар сэрии сэбиргэлин илиилэригэр тутан туран “эн-мин” дэһэн хаҕырдык дэспиттэрэ, икки тус-туһунан күүстээх государстволар идеологияларын тускула утарыта турарын көрдөрөрө.

    0
  • Баба5а баатыр
    12 апреля 2020
     

    Бу түгэн боростуой эн-мин дэһии буолбатах.Ол иһин Тимир уолаттарыгар кэлэн кэпсэтии биир тылыгар дылы кэпсээбитэ. Ону истэн баран уолаттар,төһө да бэйэлэрин тустарыгар ыар тыллары истибиттэрин иһин бары биир киһи курдук Ийэ дойду кыраныыссатын көмүскүүргэ биэрбит андаҕарбытын кэспэппит диэн бүтэһик тылларын эппиттэрэ.Онон бириэмэ кэмчитинэн сэриилэһэргэ бэлэмнэнэн, бэйэлэрин көмүскэнэргэ окуопа оҥостон барбыттара.
    Өр-өтөр буолбата.Болдьоммут бириэмэ ааһаатын кытта ,кэннилэригэр таас истиэнэ буолан турар хайа сирэйигэр таанканы утары ытар гранаталар кэлэн эстэн барыларын таас бытархай кыырпахтарынан ыскайдаата. Тимир уолаттарын көрбүтэ,дьонун сирэйдэрэ-харахтара турбут.Сымыһахтарын быһа ыстаан баран , бэйэлэрин харыстанан окуопа түгэҕэр түһэн баран, кини хамаандатын кэтэһэн олороллор. Ону көрөн Тимир -“Сэриилэһэргэ!”- диэн хамаандатын биэрээтин кытта уолаттара окуопа түҕэҕиттэн орҕостон туран кэлэн бараннар утары ытыаласпытынан бардылар.Икки өттүттэн күүстээх ытыалаһыы буолла. Сэриилэһэргэ үчүгэйдик үөрэммит ,хахха сирдэрин толору үрдүктээх гына оҥостубут буоланнар ким да дэннэммэтэ.Оннооҕор ыттара Рекс хахха сир түгэҕэр олох хамсаабакка сытар.
    Аптамаат буулдьалара кэлэн хахха оҥостубут таастарга түһэтэлээн туора-маары тэйдилэр. Туох да диэбитин иһин эйиигин бэйэҕин ханнык эрэ кыылы бултаһар курдук хамсаналлара!Эн төбөн аттынан буулдьа иҥсэлээхтик ,эйиигин сэймэктээн ааспыт киһи диэбиттии ыйылаан ааһара ! Киһи өйүн-санаатын ,эккин-хааннын олус күүскэ күүрдэр .
    Ол гынан баран душманнар кинилэри үнтү сынньар курдук хамсамматылар, сүүрбэччэ мүнүүтэ устата күүстээх уоту аһан баран,эмискэччи аттарыгар олоро түһээт төттөрү кыраныысса диэки көтүтэ турдулар. Урукку өттүгэр, бу курдук олохтоохтор пограничниктары кытта “ытырсан” ылар түгэннэрэ үгүс буолара.Онно бириэмэни куоттардын да,кыраныыссаны саа-саадах тутан кыраныысса нөҥүө киирбит бөлөҕү пограничниктар байыаннай бөртүлүөттэр кыахтарын туһанан үнтү өтүүктээн кэбиһэллэрэ. Онон тыыннаах хаалар инниттэн, кинилэр өттүлэриттэн сиэрдээх хамсаныы этэ .
    Эмискэччи уу-чуумпу буола түспүтүгэр.Уолаттар итэҕэйбэтэхтии бэйэ-бэйэлэрин сирэйдэрин көрсө турдулар.
    -Көрүҥ!Көрүҥ! Сэриилэспэккэ куоттулар!-диэн Харачура саҥа таһаарбытыгар өстөөхтөрүн көрбүттэрэ дьонноро ырааппыттар.Көннөрү ытар тэриллэринэн киһи сытаан ыппат сиригэр тиийбиттэр.Сотору кинилэр харахтарыттан сүтэн хааллылар.
    Өр-өтөр буолбата бөртүлүөт көтөн иһэр тыаһа иһилиннэ.Дьэ онно эрэ холкутуйан ,Тимир ракетницатынан ытан манна баарбыт диэн биллэрдэ. Байыаннай бөртүлүөт кинилэр үрдүлэригэр бу барыйан көтөн кэлэн, аттыларыгар баар көнө сиргэ турунан кэбистэ.
    Бөртүлүөттэн сүүрбэччэ көннөрү пограничник саллааттар ойон таҕыстылар да биир лейтенант сыбаанньалаах эписиэр хамаандатынан, кинилэри тула бойобуой бэрээдэги ылан эмискэччи саба түһүүттэн көмүскүүргэ бэлэмнэнии үлэтин ыытан бардылар.
    Олор кэннилэриттэн застава начальнига Войтич, ону кытта хас да билбэт эписиэрдэрэ арыаллаах тахсан кэлбиттэригэр,Тимир бэйэтин нэрээтин пограничник уолаттарын кэккэлэһэннэри туруораат, устаап хайдах ирдииринэн тиийэн арааппардыы оҕуста.Туох буолбутун барытын сиһилии кэпсээтэ,эписиэрдэртэн бэриллибит ыйытык боппуруостарга эппиэттэлээтэ.
    Ол кэнниттэн киһини сүһүрдэр наркотиктарын кистээбит сирдэригэр сирдээн илтэ.Онно миэстэтигэр тиийэн биир нарколог специалист эписиэр салалтатынан наркотик ханнык көрүҥэр,төһө элбэҕэр уонна суох оҥоһуллуутугар боротокуол толордулар. Бирикээс ылан ол кууллаах наркотиктары ыраас сиргэ таһааран ,чөмөхтөөн баран уматан кэбистилэр.
    Ол кэнниттэн Тимирдээххэ Войтич арахсалларыгар :- Эһиги дьоруойдаргыт, Ийэ дойдугут иннигэр бэйэҕит тыыннытын толук уурартан толлубакка, биэрбит андаҕаргытын чиэстээхтик толорбуккут иһин хас биирдиигитин государственнай наҕараадаҕа түһэриэм. Бу эҥэр сэрии сэбин туһанан туран утарыта туруу куттала үөскээбитинэн, бу бойобуой бөртүлүөт үс күн устата кыраныыссаны кыраҕытык маныаҕа.Эһиэхэ саба түспэттэригэр мэктиэ буолуоҕа. Мантах антах эһиги бэйэҕит эбээһинэскитин салгыы толороҕут !-диэн санаатын атастаһан баран бөртүлүөккэ олорон көтө турда.
    Аҕыйах чаас аннараа өттүгэр өлүү уотугар киирэ сылдьыбыт уолаттарга,бу түгэн атын суолталанна.Киһи олоҕо биир да солкуобайга турбатын көрдөрдө.
    Латыш уола Сабонис:- Мин куруутун үрдүк уҥуохтаахпынан киэҥ туттар этим. Билигин ол өйдөбүлбүттэн атыннык толкуйдуур буоллум. Мин ытыалаһыы буолбутугар окуопа түгэҕэр сытаммын ,аттыбар сытар Дудкиҥҥа ымсыырдым. Киһим ытын харыстаан үрдүгэр сытар , ол гынан баран окуопа түгэҕэр миигиннээҕэр кыра сиргэ сыталлар. Онтон мин окуопам түгэҕэр баппатым, илиибинэн төбөбүн харыстаан баран нүксүйэн олорорго тиийдим.Инньэ гынан граната тоҕута тэппит тааһын кыырпахтара илиибин уонна сирэйбин быһыта көтөн аастылар. Онон сэрии буолар түгэнигэр ааҥ-маҥҥай өлөр эбиппин диэн түмүк оҥоһуннум- диэн баран бэрэбээскилэммит илиитин уонна онон манан хаан оҕуолуу сылдьар иэдэстэрин көрдөрөр.
    Атын уолаттар бэйэлэрин дьоллоругар ханан да араанньы буолбатахтар.Онтон Дудкин ытын Рексы хайҕаан уолаттарын кытта санаа атастаһар:- Уолаттар! Ытым Рекс хайдах курдук наркотик сытын ылла.Мантан хас да килимиэтирдээх сиртэн сирдээн аҕалан кистээбит сирдэрин булларда. Аптамаат эстэр тыаһыттан куттаммат эбит. Ытыалаһыы кэмигэр хамаандалаабыт сирбэр хамсаабакка сытта.
    -Ытым барахсан өйдөөх да баҕайыгын, киһи курдуккун! Буруйун диэн саҥарбаккын эрэ,-дии –дии хааман иһэн ытын хайҕаан куус да куус ,имэрий да имэрий буолар.
    Онтон Харачура күннээх Молдавия уола күүстээх киһи быһыытынан холку бэйэтэ,омуннуран айаҕа хам буолбат:
    -Мин дойдубар үйэм тухары саа диэни туппатаҕым.Дьиэбэр киһи диэн айылҕа саамай күндү оҕото,ол тыынын киһи күүс өттүнэн быһыа суохтаах диэн иитиллибитим.Инньэ гынан бүгүн таҥара иннигэр айыыга киирдим.Дьон утары эстэр тэрили туһаайдым.Итинник түмүк оҥостон ,эмиэ да бэйэтин мөҕүттэр курдук тыллаһар.
    Кинилэргэ чечен уола Алимджан Джабраилов кыттыһар:- Дьэ! Эһиги хайдах да түөскүтүн охсунун! Мин радист быһыытынан кэмигэр чуолкайдык тустаах балаһыанньаны үрдүк салалтаҕа кэмигэр түргэнник тиэрдибэтэҕим буоллар.Бары итиҥҥэ дьоруойдуу охтубут буолуо этибит.
    Бары да өрүкүнүйбүттэрэ сүрдээх. Ити уоттаах киирсиигэ киириигэ күүрүллүбүт өйдөрө-санаалара эттэриттэн-сииннэриттэн тахсан биэрбэтэ.Харабыллыахтаах кыраныыссаларын учаастагын устун хас да чаас устата хаамтылар да уоскуйар санаалара суох,буолбут түгэҥҥэ толкуйдара эргиллэн кэлэ турар. Ити курдук уолаттар ааспыт түгэҥҥэ ким хайдах сыһыаннаһарыгар санааларын атастаһа истилэр.
    Тимир ити кэпсэтиилэргэ төһө да кыртыспатар бэйэтин толкуйугар уолаттар бары да сөпкө этэллэр уонна бу тыҥааһыннаах түгэҥҥэ хайалара даҕаны сыыһа-халты хамсаммата. Кинилэртэн тус бэйэлэриттэн ирдэнэр хамсаныыларын чуолкайдык толордулар.Ол курдук ыттара Рекс бэйэтин “көрдүүр” хаачыстыбата олус үрдүгүн көрдөрдө.Нуучча уола Дудкин сирэй салайыытынан ыт киһини сүһүрдэр наркотиктары кистээбит сирдэрин чопчу булла. Онтон радист Джабраилов бэйэтэ этэрин курдук ,туох эрэ кыра саахалтан рацията үлэлээбэккэ хаалбыта буоллар,кырдьык ити тэҥэ суох кыргыһыыга бары охтоллор.
    Онтон латыш уола Сабонис төһө даҕаны бу ытыалаһыыга бэйэтин эчэтэр баастары ылбытын үрдүнэн, киһи быһыытынан күүстээх санаалааҕын көрдөрөн кинилэри кытта бииргэ барсан иһэр,бөртүлүөтүнэн анараа дьону кытта көтүһэн заставаҕа барбыта да буоллар ,ким да сүөргүлүө суоҕа этэ. Онтон саамай сэрэхэчийэр уола Харачура бэйэтин атын өттүттэн көрдөрдө.
    Бу иннинэ кини аһаҕастык: -Аармыйа киһини өлөрөр сэби-сэбиргэли сатаан туһанарга ,киһини өлөрүөхсүт буоларга үөрэтэр.Мин киһибин,кыыллар сокуоннарынан олоруохпун баҕарбаппын.Мин таҥарам тыынар-тыыннааҕы өлөрөрү-өһөрөрү,атаҕастыыры утарар,-диэн этэ сылдьара.Ол гынан баран дьиннээх олох икки өрүттэн биирин тал диэн муннукка хаайбытыгар,дойдутун иннигэр гражданскай иэһин толорорун өрө тутта.
    Кырдьык итинник киһи олоҕор кутталлаах уонна тыҥааһыннаах түгэнигэр түбэһэн баран өстөөх суоһурҕаныытыттан куттанан бэйэ бодотун аллара түһэрбэккэ Ийэ дойду иннигэр биэрбит андаҕардарын чиэстээхтик өрө тутан тахсыбыттарыттан киһи үөрэр уонна астынар түгэнэ.
    Ити барыта ,бу иннинэ бойобуой диссипилиинэ хайысхаларыгар ыытыллыбыт үөрэхтэргэ уонна дьарыктарга уолаттар тус бэйэлэрэ эппиэтинэстээхтик сыһыаннаспыттара көстөн таҕыста ,-диэн Тимир уопсай түмүк оҥордо уонна уолаттарынан киэҥ туттунна.
    Эдэр дьон өр гыныахтара дуо? Кинилэр иннилэригэр туруоруллубут соруктарын толорон көрүөхтээх кыраныыссаларын учаастагын барытын харабыллаан баран , олохтоох сирдэригэр заставаҕа кэлбиттэригэр , кинилэри застава олохтоохторо, бииргэ сулуусбалыыр уолаттара бары уопсай строй туруутугар тахсан туран, оркестр тыаһынан көрүстүлэр.Кинилэр тустарынан сонун заставаны бүтүннүүтүн ылан кэбиспит.
    Түгэнинэн туһанан застава начальнига Войтич уонна кини политическай чааска солбуйааччыта өссө төгүл уолаттары кинилэр хорсун быһыыларын чопчу бэлиэтээн туран эҕэрдэлээтилэр.Өрө күүрүүлээх строй кэнниттэн пограничник уолаттар Тимирдээҕи төгүрүйэн кэбистилэр.Бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар санааларын атастастылар.Ити курдук ким көрсүбүт бары Тимирдээҕи эҕэрдэлии сырыттылар.
    Онтон бу күн Тимири кытта бииргэ манна сулуусбалыыр уолаттарга устав тас өттүгэр сыһыаннаһыылар сокуоннарыгар сөп түбэһэн “запах”,”Дух”“Слон”,“Дед”, “ Дембель” буолар күннэрэ эбит. Онон застава үгүс сулуусбалыы сылдьар уолаттарыгар бу күн икки төгүл улахан үөрүүлээх күҥҥэ кубулуйда. Инньэ гынан Тимири кытта биир кэмҥэ сулуусбалыы кэлбит уолаттар түүн застава старшината дьиэтигэр барбытын кэннэ Вова Щварцмаҥҥа көрүстүлэр. Вова хас сулуусбалыыр күнэ аастаҕын аайы ыйааһына ыараан иһэр.Онтуката бэйэтин быһыытыгар-таһаатыгар көстөр. Уруккута буолбатах. Биир бэйэтэ бас билэр “запах” саллаат уоллаах.Ол аата дьиэтээҕи ийэтин-аҕатын уонна гражданскай олох сытын илдьэ сылдьарын иһин “запах” диэн устав тас өттүнэн сыһыаннаһыыга дуоһунастаах ,олох саҥа ыҥырыллан кэлбит көмөлөһөөччү уоллаах. Онон бэйэтэ бэрт нэһиилэ хамсыыр. Ол уолун хамаандалыыр. Бүгүн кинилэр саллаат олохторугар улахан суолталаах күн үүммүтүнэн аһа-үөлэ элбэх. Бэйэтэ этэринэн “Золотой запаһы “ олохтоохтор “арыгы” диир убаҕастарын дьаһайар.
    -Итирдэр утахтарын олохтоохтор олох сахалыы ааттыыллар. Олохтоохтор үгүс тыллара кини кулгааҕар арыый туора иһиллибитин иһин ис хоһоонун болҕойон иһиттэххэ туох туһунан кэпсэппиттэрин саба быраҕан киһи өйдүүр.Онон сылыктаатахха олох урукку кэмнэригэр бу эҥэр омуктары кытта, мин төрүттэрим ханан эрэ эргийэн кэлэн, бииргэ эн-мин дэһэ сылдьыбыттар быһыылаах - диэнТимир толкуйдуур.
    Уолаттар бары бэйэ-бэйэлэрин көрсөн Дойду көмүскэллээх буолуутун Министерствотын бирикээһэ тахсыбытынан “Дед” буолбуттарынан эҕэрдэлэстилэр. Ону уруккаттан кэлбит үгэһи тутуһан бэйэ –бэйэлэрин хас ый сулуусбалаабыттарын ахсаанынан сымнаҕас миэстэлэригэр олорор олоппоһунан охсустулар.
    Аны сүүс хонугунан “Дембель” буолалларын санатыстылар.

    0
  • Баба5а баатыр
    12 апреля 2020
     

    Ити түгэнинэн кинилэри Тимир ыҥыран аҕалбыт бирикээһэ тахсан“дембель” буолбут,илиитигэр байыаннай билиэтин туппут, сарсын дойдутугар аттаныахтаах сержант Киселев эҕэрдэлээтэ.
    -Эһигини аҥар атаххытынан гражданкаҕа үктэммиккитинэн эҕэрдэлиибин! Онтон мин икки атахпынан онно үктэнэн,билигин гражданскай киһибин!
    Ол кэнниттэн кэлэн Тимири кытта илии тутуста.
    -Тимир! Мин эйиэхэ ымсыырабын. Маннык саа-саадах тутан өстөөҕү утары сирэй уоттаах сэриигэ киирсэр түгэн хас биирдии пограничник аайы тиксибэт.Мин сулуусбалыыр кэммэр итинник түгэн тиксибэтэҕэ.Эйиигин уонна эйиигин кытта нэрээткэ бииргэ сылдьыбыт уолаттары Правительственнай наҕараадаларга түһэрбиттэр диэн сонуну истибитим. Онон бу утаҕы мин пограничник-дьоруой Тимир туһугар көтөҕөбүн диэн тус тылын түмүктээтэ.
    Ити кэнниттэн Киселеву “Дембельгэ”тахсыы үгэһин тутуһан , ороҥҥо сытыаран баран үрдүнэн бу эҥэр баар утуйар таҥаһынан үрүт үрдүгэр ууран баран сымнаҕас миэстэтин иннэлээх сабынан аатыгар эрэ “запах” уолларынан таһыттардылар. Ол аайы сержант уоллара артыыс оруолугар киирэн ыһыы-хаһыы бөҕөтүн түһэрдэ.
    Ол аайы Тимирдээх: - Эн дембель Киселев ! Биһигини кытта манна бииргэ сулуусбалаабыт уолаттаргын гражданкаҕа тиийэн баран умнума- диэн кэс тылларын этэ турдулар. Ити курдук бу түүн пограничник уолаттар “Дед” буолбуттарын үөрэ-көтө бэлиэтээтилэр.Мантан-антах застава ис тутула кинилэр хайдах дьаһанан олоророллоруттан тутулуктаах буолар.
    Ол иһин сарсыҥҥы күнүгэр “Дед” буолбут уолаттары застава начальнига бэйэтин үлэлиир хоһугар ыҥыттаран ылан баран ,бэйэтин толкуйун-санаатын атастаста. Кинилэргэ инники турар соруктарын туорумнаста.
    -Мин оҕо эрдэхпиттэн төрөппүттэрим байыаннай буоланнар,мантан атын олоҕу билбэппин. Онон бэйэм олохпун эмиэ байыаннай киһи идэтигэр анаатым. Онтон бу бүгүн дьоһун сааспар тиийэн баран бу застава начальнигынан үлэлии олоробун. Байыаннай киһи олоҕо тус бэйэтиттэн эрэ тутулуга суох.Сэрии сэбин тус бэйэҥ илдьэ сылдьарын быһыытынан ,эҥин араас барыта тахсар.Ол курдук тоҕо тэбэр тэрили үөрэтии кэмигэр пограничник уолаттар өлүүлэрэ тахсыбытыгар, миигин бу дуоһунастан уһула сылдьыбыт кэмнэригэр, застава дьиссипилиинэтэ сатараабыт.Ордук түүҥҥү өттүгэр, застава бэйэҕитсулуусбалыы сылдьар пограничниктар көрүнүүгүтүгэр хаалар.Соҕотох дьуүуурустубаҕа турар эписиэр застава олоҕун бүтүннүүтүн ымпыгар-чымпыгар дылы көрөр кыаҕа суох.Онон бу өттүгэр устаап ирдииринэн бэрээдэк баар буолуутугар,эһиги көмөҕүт ирдэнэр.Ону эһиги сиэрдээхтик толоруоххут диэн эрэнэбин!-диэн санаатын үллэһиннэ.
    Ол кэнниттэн уолаттары ыытан баран Тимири бэйэтигэр хаалларда.
    -Тимир ! Эн салайар нэрээтин кыраныыссаны кэһии түгэнин бэйэтин кэмигэр тута быһаара охсон,олус элбэх ыйааһыннаах уонна үтүмэн үпкэ-аска турар киһини сүһүрдэр наркотиктары кистээбит сирдэрин була охсон уонна ону өстөөх төттөрү ылаары саба түһүүтүн үтүрүйэн, Ийэ дойдугут иннигэр биэрбит Ытык иэскитин чиэстээхтик толорбуккутунан эҕэрдэлиибин! Онуоха Тимир устаап ирдииринэн ойон тураары гыммытын ,Войтич Тимири санныттан хам баттаан төттөрү олордон кэбистэ.
    -Итинэн сибээстээн бэйэм өттүбүттэн туох докумуоннар оҥоһулларын барытын оҥорон,эһигини государственнай наҕараадаҕа Орто азиатскай пограничнай уокурук салалтатыгар түһэрдим. Онон бирикээс тахсарын күүтэбит.
    Билигин биһиги заставабыт харабыллыыр сиринэн бу күннэргэ тас дойдуларга улахан сабардамнаах алмаас чөмөҕүн кыраныысса тас өттүгэр таһаарыы түгэнэ оҥоһуллуохтаах диэн Дойду куттала суох комитетын суругун уонна ону оҥотторбот туһунан бирикээһин тутан олоробун. Онон бу күннэргэ кыраныыссаны көрөр нэрээттэр бэйэҕит сиргитигэр кыраныыссаҕа туох эмэ киһи дьиктиргиир түгэннэрэ үөскүүллэрин олус болҕомтолоохтук,сэргэхтик көрө-истэ сылдьаргытыгар сорудахтыыбын. Итинэн сибээстээн кыраныыссаны көрө тахсар түөрт нэрээт салайааччытынан эйиигин аныыбын.Ол туһунан бирикээс тахсыбытын уопсай строй иннигэр истиэҕин-диэтэ.
    Ити кэнниттэн өр-өтөр буолбата .Тимирдээх уоту аһар бэлэмнэниигэ сырыттахтарына уопсай строй туруута биллэриннэ. Ол онно маҥҥай утаа уопсай уонна быстах боппуруостарга ыйыылар оҥоһуллан баран бүтэһигэр,бойобуой уонна политическай боппуруостарга ситиһиилэрин уонна саа-саадах тутан өстөөҕү утары киирсиигэ хорсуннарын көрдөрбүттэрин иһин Тимиргэ старшай сержант уонна кыраныыссаны көрө тахсар нэрээттэр командирдарынан ,атын уолаттарга ефрейтор сыбаанньатын застава начальнигын бирикээһинэн иҥэрии уонна анааһын иһитилиннэ.
    Мантан антах Тимир атыннык эттэххэ взвод хамандыырын солбуйааччы дуоһунаһыгар тахсан үлэтэ-хамнаһа элбээтэ. Застава көрүөхтээх уҥа кынатын кыраныыссатын харабыллыыр нэрээттэргэ киирэр пограничник саллааттары барытын дьаһайар.Бэйэтэ кыраныыссаны кэрийиигэ ким эрэ ыалдьан тахсыбатаҕына эрэ солбуйар буолла. Сүрүн эбээһинэһэ күнүһүн нэрээткэ барбатах пограничниктары бойобуой бэлэмнэнии көрүннэригэр барытыгар строевой хаамыыттан саҕалаан баран ,эт-хаан эрчимнээх буолуутугар тиийэ дьарыктыыр. Онон иллэҥ бириэмэтэ суох буолла.
    Ол сылдьан Тимир бэйэтин эрбии биитин курдук аала сылдьар санаатын уонна толкуйун заставаҕа баар оһуобай отдел бэрэстэбиитэлигэр капитан Синайскайга суругунан быһаарыы биэрэригэр атастаста. Ол курдук суругар утары киирсибит “душманнар” кинилэр ааттарын,хантан кэлбиттэрин уонна туох дьиэ кэргэннээхтэрин чуолкайдык билэллэрин тоһоҕолоон бэлиэтээтэ. Оннук сибидьиэннэлэри эн тус дьыалаҕыттан эрэ ылыахха сөп. Онон застава иһигэр итинник сибидьиэнньэлэри застава тас өттүгэр таһар киһи баар эбит диэн санаатын атастаспыта. Оһуобай отдел маннык ис хоһоонноох суругу тутан баран, ол ким буоларын быһаарыыга бэйэтин былааннаах үлэтин ыытан барбыта. Араас оперативнай үлэлэр ыытыыллыбыттарын түмүгэр оннук киһинэн Иван Гейдрих застава старшината буолар эбит диэн быһаарыллыбыта. Инники өттүгэр утары күүстэри муннарыыга туһаныахпыт диэн манабылга уонна кэтээн көрүүгэ ылбыттара.
    Биир күн застава начальнига Войтич Тимири ыҥыран ылла уонна эттэ:
    -Олох бу күннэргэ алмаас чөмөҕүн кыраныыссса нөҥүө контрабандистар көмөлөрүнэн туоратыы тэриллэр диэн ис хоһооннох сурук үрдүкү салалтаттан кэллэ. Онон бу күннэргэ кыраныыссаҕа хайдах быһыы-майгы буолара биллибэт. Итинэн сибээстээн кыраныыссаҕа тахсар туох баар уорбаланар түгэни уталыппакка эрэ миэхэ тус сирэй дакылааттыан.
    Билигин кыраныыссаҕа харабыллыы тахсар нэрээттэр састаабын пулеметчигынан уонна гранатометчигынан күүһүрдэн биэрэргэр ! Хас биирдии бөлөх салайааччытын кытта бу туһунан сирэй кэпсэтэргэр бирикээстиибин, –диэн дьаһал биэрдэ.
    Бу кэмнэргэ кыраныыссаҕа тыҥааһыннаах кэмнэр кэлэн эрэллэрин пограничниктар олохтоох дьон хамсаналларыттан көрөн сабаҕалаабыттара.Ол курдук кыраныысса аҥҥараа өттүгэр олорор “вахи” аҕа ууһун дьоно бары эмискэччи биир киһи курдук кыраныысса эҥэриттэн тэйэн Памир сис хайаларын диэки хамсаан биэрбиттэрин дьиктиргии көрбүттэрэ.Ити туһунан пограничниктар нэрээттэриттэн дакылаат киирбитин Тимир застава начальнигар Войтичка диэрдэ охсубута.Итинник хамсаныылар мээнэ буолбаттарын өр сылларга кыраанысса аттыгар сулуусбалаабыт Войтич бэйэтин этинэн-хаанынан билэр.Ол иһин тутатына ити сибидьиэнньэни салгыы бэйэтин үрдүкү салалтатыгар салгын сибээһинэн дакылааттыы охсубута уонна Афганистан өттүгэр биһиги эҥэрбитигэр баар саа-саадах тутан сэриилэһэ сылдьар күүстэр хайдах хамсаналларый диэн? –диэн ыйыппыта.
    Үөһээ салалтаттан кинилэри уоскутар эппиэт кэлбитэ.
    -Эһиги өттүгүтүгэр үрдүк сиринэн көтөр ааллартан ылыллыбыт эрэспиэскэ көрдөрөрүнэн ханнык да эбии күүстэр бөлөхтөрө эһиги диэки хамсыыра биллибэт.Арай биллибэт биричиинэнэн олохтоохтор Памир сис хайаларын диэки көһөллөрө көстөр диэн эппиттэрэ.
    Бу Войтич туһугар үчүгэй сонун этэ. Кини бу эҥэринэн күндү тааһы кыраныысса тас өттүгэр таһаарыахтаах бөлөҕү , бөртүлүөтүнэн көтөн кэлэн манна түһэллэригэр тутар бирикээһи илиитигэр тутан олороро. Кини маҥҥайгы толкуйугар ол таастары күүс өттүнэн ылаары кыраныысса тас өттүттэн заставаҕа саба түһүү оҥоһуллаары гынна диэн толкуйдаабыта. Итиччэтигэр ол толкуйа төрүөтэ суох буолан тахсар.Ол гынан баран тоҕо олохтоохтор мантан көстүлэр диэн эппиэтэ суох толкуй төбөтүн үнтү үүттүүрэ.
    Ол иһин Войтич бэйэтигэр оһуобай отдел бэрэстэбиитэлин капитан Синайскайы ыҥыран баран бириэмэ ыгымынан кэтэбилгэ сылдьар застава старшинатын Иван Гейдригы кытта сирэй көрсөргө , өйүн-санаатын тургутарга уонна кини нөҥүө кыраныысса таһыгар буола турар быһыыны чуҥҥаан көрөргө сүбэлэспиттэрэ.
    Кэпсэтии сүнньүнэн Иван Гейдригы бэйэлэригэр ыҥыттаран ылбыттара. Иван Гейдриг застава начальнигын кабинетыгар киирээт:- Табаарыс майор! Эн бирикээскинэн тиийэн кэллим –диэн дакылааттыырын кытаа Войтич:
    - Старшина Гейдрих! Тус туттар сэрии сэпкин уонна сирэй туоһу докумуоннун манна остуолга уур.Эн Ийэ дойдугун таҥҥарар суолга туран эрэргин туоһулуур докумуоннар бу бааллар.Онон тутуллаҕын!-диэн кытаанах куолаһынан быһыта баттаан саҥарбыта. Иван Гейдрих начаалынньык хоһугар майор Синайскай олорорун көрөн,кини туһугар туох быһыы-майгы буолан эрэрин тута сэрэйбитэ.
    Онон кини туох өйтөн-санааттан тоҕо маннык хамсаммытын барытын сиһилии кэпсээн биэрбитэ уонна буруйун кээмэйин аччатар туһуттан ,инники өттүгэр өстөөҕү тумнарыы үлэтигэр кыттыһарга сөбүлэнин биэрбитэ.
    Бу кэпсэтии кэнниттэн Гейдриххэ заставаҕа уокурук салалтатыттан бу иннинэ эрдэ кэлбит суруктары хаартыскаҕа түһэрэн баран, ол сибидиэнньэлэри кыраныысса нөҥүө туорататыгар бирикээстээбиттэрэ.Ити суруктарга сүрүннээн застава начальнигар Войтичка кэлбит кыраныысса нөҥүө күндү таастары туоратыы түгэнэ оҥоһуллуохтаах,ону оҥотторбот туһугар туох баар ирдэнэр үлэни барытын ыытаргытыгар диэн ис хоһоонноох дьаһаллар этэ. Маннык хамсаныы үөһээҥҥи салалталары кытта эн-мин дэһэн ,көҥүл ылан баран оҥоһуллубута.
    Бу докумуоннары илиитигэр ылаат Гейдрих сибээстэһэр киһитигэр олохтоох ырыынакка аһатар-сиэтэр сир хаһаайыныгар илдьэн биэрбитэ.Онтон антах өттүн олохтоохтортон эрдэ тэриллибит эрэллээх, ону-маны биллэрэ олорор ситим бэйэ диэки санаалаах дьоннорунан чуҥҥатан ити докумуоннар хайдах хамсыылларын кэтии-маныы олорбуттара.Ол түмүгэр киһи үөйбэтэх өрүттэрэ тахсан кэлбиттэрэ.

    0
  • тиинч
    13 апреля 2020
     

    Оруобуна командировкаттан кэлэн, дьэ дуоһуйа аахтым, салҕыытын күүтэбит.

    0
  • Баба5а баатыр
    13 апреля 2020
     

    Манна тахсан санаа5ын этэн иьэргэр махтанабын.

    0
  • Баба5а баатыр
    14 апреля 2020
     

    Ол курдук бу өттүгэр туох баар Сэбиэскэй былаас диэки санаалаах дьон диэн толкуйдуу сылдьыбыт дьонноро,олохтоох былаас баһылык дьоно икки сирэйдээх буолаллара биллибитэ. Бу ыытыллыбыт дьаһаллар түмүктэригэр олохтоох сэбиэт бэрэссэдээтэлэ кыраныысса тас өттүгэр баар Аҕа уустарга “хамнаска” олороро биллибитэ. Ити тас өттүнэн кишлактан олох чугас “Өлбүт күөл” нөҥүө кыраныыссаны туоруурга сөптөөх сир баара биллибитэ. Урукку өттүгэр быһаарыллыбакка хаалбыт дьикти түгэн ,ол курдук кыраныыссаны туорааччы турар сириттэн эмискэччи сүтэн хаалбытын туһунан дакылаата дьэ оннун булан, Тимир көрдөрбүт көрдөрүүтэ “кырдьык” буолара бигэргэтиллэн тахсыбыта.Эппиэт кэлиитэ өр-өтөр буолбатаҕа. “Бу күндү таастары кыраныысса нөҥүө туоратааччылар чопчу хаһан кэлэллэрин быһаар,”- диэн ис хоһоонноох дьаһал кэлбитэ.
    Бу сурук төһө да кылгас ис хоһооннооҕун иһин тустаах дьоҥҥо балачча дириҥ өйдөбүллээх түмүктэри биэрэрэ.Ол курдук кинилэр ыыппыт суруктара улахан айдааны тарпатах буоллаҕына,аҥҥараа өттүгэр бу күндү таастары кыраныысса нөҥүө туоратыы бу күннэргэ оҥоһулларын билэ олороллор эбит диэн толкуй киирэр уонна ол күндү таастары пограничниктар туттахтарына күүс өттүнэн киирэн буккуһарга бэлэмнэрин көрдөрөр.
    Ол курдук бойобуой бөртүлүөттэр тоҕута сынньыбатыннар диэн эрэ өйдөбүлтэн сирдэтэн нэһилиэнньэ бары бииргэ тутуспутунан кыраныысса эҥэртэн тэйэн биэриэн сөп.Ол хамсаныылары пограничниктар бэйэлэрэ илэ харахтарынан көрө олороллор.Онтон ол бойобуой бөртүлүөттэр көтөн кэлиилэрэ биир эрэ түгэҥҥэ ,кинилэр бэйэ-бэйэлэрин утары аһаҕастык саа-саадах тутан кыргыһыы толоонун тэрийдэхтэринэ эрэ буолуон сөп.
    Ол курдук үс сүүсчэкэ пограничниктаах застава утары турар аҥардас Рахими аҕа ууһа балтараа тыһыынча буойуну туруорар кыахтаах.Онтон бары аҕа уустар күүстэрин холбоотохторуна үтүмэн күүс буолар.
    Ол гынан баран Рахими байыаннай киһи өйдөбүлүгэр сөп түбэспэт көстүүлэри оҥоро олорор. Ол курдук нэһилиэнньэни кытта бииргэ сэриигэ кыргыһа киирэр буойуттара кыраныыссаттан тэйэн биэрдилэр.Оччотугар пограничнай заставаҕа саба түһүү оҥоһуллубат эбит диэн сабаҕалыахха эрэ сөп.Ол иһин пограничнай застава начальнига Войтич бэйэтин толкуйугар кыраныысса атын, ханнык эрэ хайысхатыгар сэрии толооно тэриллиэн сөбүн туһунан үрдүкү турар салалтатыгар биллэрбитэ. Ону үөһээттэн саба саҥаран кэбиспиттэрэ.
    - Афганистан сириттэн-уотуттан биһиги сэриилэрбит тахсан биэрэн эрэллэр,онон баҕар Памир хайатын олохтоохторун соҕуруу кыраныыссаларыгар туох эрэ уларыйыы буолаары гыммыта буолуо.Онон онно сүрүн күүстэрин чөмөхтүүр буолуохтарын сөп диэн бэйэлэрин сабаҕалааһыннарын эппиттэрэ.Ол курдук үрдүк сиринэн көтөр ааллар эрэспиэскэтэ көрдөрөрүнэн кыраныысса таһыгар байыаннай дьон чөмөхтөһөллөрө көстүбэт,төттөрүтүн бары тэйэн биэрдилэр диэн уоскуппуттара.
    Ол гынан баран олохтоохтор кыраныыссаттан көһөн биэрбиттэрин ис биричиинэтэ биллибэтинэн, бу хамсаныы син биир застава начальнигын улахан толкуйга түһэрэрэ.Бу буола турар түгэн бириэмэтинэн күндү таастары кыраныысса нөҥүө таһаарыы кэмин кытта сөп түбэһэрэ ,киниэхэ атын толкуйдары үөскэтэрэ. Ол иһин кыраныыссаҕа туох эрэ буоллаҕына даҕаны заставаҕа сүрүн күүстэрин тутан олорорго быһаарыммыта.
    Бөртүлүөт хамандыыра Орлов Афганистан сиригэр сэриини ааспыт,элбэҕи билбит-көрбүт,бу кэмҥэ баар бөртүлүөттэр бары көрүҥҥэригэр Ми-6 –“улахан”,Ми-8- “күөх”, Ми-24- “эриэн” диэн саллааттарга ааттанар көтөр тэриллэргэ көтө сылдьыбыт, бэйэтин туспа аналлаах бөртүлүөт этэрээтигэр биир саамай убаастанар бөртүлүөтчүк .Кини өр сылларга эҥкилэ суох сулуусбатын учуоттаан, Аан дойдуга саамай улахан бөртүлүөт оҥоһуллубутунан ,онно туспа этэрээт тэрийбиттэригэр кинини биир бастакынан анаабыттара.
    Ону кини сөбүлээбэт.Ол курдук кинини сэрии толоонугар уонча сылы быһа сылдьыбыт бойобуой бөртүлүөтчүгү Афганистан уонна Таджикистан кыраныыссатыгар аҕалбыттара уонна бэйэтин санаатыгар нэһилиэнньэни таһар бөртүлүөтчүк оҥорон кэбистилэр. Манна иккис сылын сулуусбалыыр ол тухары биирдэ эрэ бойобуой көтүүгэ кыттыһан турар.Онно даҕаны бойобуой эпэрээссийэҕэ кыттыспакка эрэ ,пограничниктар бөлөхтөрүн сэрии-сэбин таһар контрабандистар бөлөхтөрүн эккирэтэргэ тиэйэн илдьэн тустаах сирдэригэр түһэрэн турар.Онон бэйэтин үрдүктүк сананар киһиэхэ бу маннык чуумпу сиргэ сулуусбалыы сылдьара хаанын хойуннарара. Онтуката арыгы истэҕинэ өрө кыынньан тахсан кэлэрэ. Ол иһин кинини кытта бииргэ көтөр дьоно кини ыарахан майгытын уйбакка сотору-сотору уларыйаллара.
    Бэйэтин кэмигэр “хайа хотойо” диэн хос ааттана сылдьыбыт бойобуой бөртүлүөтчүк.Этэрээтин хамандыыра куруутун- “Орлов-көннөрү хотой буолбатах,кини хайа хотойо”-диэн хайҕаан этэриттэн сыстан хаалбыт таптал аат этэ.Кинини куруутун бойобуой эпэрээсийэлэргэ инники күөҥҥэ “соһооччу” бөртүлүөткэ сырытыннаралаллара. Онтон атыны билиммэт этэ.Онтон кинини батыһааччы “состоруу” бөртүлүөткэ сылдьааччылар, кини харса-хабыра суох хамсаныытыттан саллан киниэхэ бирикээс күүһүнэн сысталлара.
    Ол курдук кини куруутун бэйэтин “мин” диэн өйдөбүлүн куруутун өрө тутара. Хаһан баҕарар кини кимтэн да ордук,ким да сатаан оҥорбот көтүүлэрин оҥоро уонна онтукатын куруутун дакаастыы сатыы сылдьара. Ол иһин бөртүлүөтүнэн киһи үөйбэтэх хамсаныыларын оҥороро.Көтөн иһэн алларааттан “зингер” диэн илииттэн ытыллар ракеталарынан ытыалаабыттарыгар, буруолуур шашканан бөртүлүөтүн умайбыт курдук көрдөрөн бөртүлүөтүн туора-маары хамсатан көтөн тиийэн “ душманнары” тирээн туран ытыалаабыта.Бөртүлүөтүн олох сир кырсытыгар тиийэ түһэрэн баран утарсааччыларын көлүөһэтинэн үнтү тэпсибитэ уонна бөртүлүөт биинтэтинэн быһыта оҕустарбыта. Хайа ортотугар көнө сирэйигэр быган турар тумус тааска бөртүлүөт икки көлүөһэтигэр тирэнэн туран душманнар кэтэхтэригэр биһиги анал бэлэмнээх саллааттарбытын түһэрбитин туһунан уонна онтон да атын киһи үөйбэтэх түгэннэрэ кини түһүнан кэпсээн буолан сылдьаллар.

    0
  • Баба5а баатыр
    14 апреля 2020
     

    Бу эҥэр сирэ-уота хайа быыһа буоларынан көтөргө уустук өрүттэрдээҕин иһин кинини элбэҕи билэр-көрөр бүртүлүөтчүк диэн бу Ми-26 бөртүлүөккэ хамандыырынан анаабыттара. Бу хайысханан кини элбэхтик көппүт сирэ.Онон бу да сырыыга уруккутун курдук чуумпутук туох баар бары ирдэбиллэри тутуһан көтөн истэҕинэ эмискэччи биир түгэҥҥэ бөртүлүөт ойоҕоһугар уонна бөртүлүөт инники сүүс түннүгэр улахан айахтаах бүлүмүөт буулдьалара охсуллара барабааҥҥа “доруоп” оонньуур тыаһын курдук өрө лаһыгырыы түстэ.Бөртүлүөт кутуругун диэки илииттэн ытыллар граната кэлэн эстэр тыаһа иһилиннэ да, туох баар ойоҕоско баар түннүктэри хап-хара дьүһүннээх массыына арыытынан саба ыһан кэбистэ. Бөртүлүөт таһаҕас таһар өттүн диэки буулдьалар тобулута көтөн аастылар.Ол буулдьалар быһыта ыппыт малларыттан ол бу бытархай бөх-сах онно-манна ыһылыннылар.Ханнык эрэ барааны буулдьа таппыта киһи куйахата тулуйбат бэбээрин таһаарда.Эмискэччи бөртүлүөт туора- маары,үөһээ-аллараа хамсаабытыгар тиэллэн иһэр дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуллан баран, бөртүлүөт түгэҕэр бэйэ-бэйэлэрин үрдүгэр охтон түһэннэр чөмөхтөһөн хааллылар.
    Бөртүлүөт хамандыыра Орлов маннык түгэннэргэ элбэхтик түбэспит буолан бу да сырыыга сыыһа-халты туттубата. Төбөтүгэр: - Бу сараһыннар! Элбэх сэрии толоонугар сылдьыбыт буойуттар эбит. Ол курдук бөртүлүөтү бэйэлэрэ саһан олорор сирдэрин аһардан баран кэннитититтэн ытыалаатылар.Атына эбитэ буоллар, кини кинилэри утары көрөн олорон салаллар ракеталарынан уонна улахан айахтаах пулеметунан быһыта ытыалаан кэбиһиэм этэ,-диэн санаа күлүм гынан ааста.
    Бииргэ көтүһэр аалын уолаттара маҥҥай утаа аймана сырыттылар.Олох саҥа бөртүлүөтчүктэр анал үөрэхтэрин бүтэрбит бөртүлүөтү арыаллааччы лейтенант сыбаанньалаах уол хараҕын омунугар туор-маары көрбүтүнэн бөртүлүөтү ыытааччылар хосторугар ойон киирдэ.
    -Табаарыс хамандыыр!Бөртүлүөт кэлин өттүгэр улахан алдьаныылар таҕыстылар. Ол курдук бөртүлүөт корпуһун куйаҕа суох өттүн буулдьалар тэһитэ көттүлэр.Арыыны хачайдыыр ситимҥэ арыы ыраастанар тэрилэ үнтү ытылынна. Онон бэрт сотору кэминэн мотуорбут үлэлээбэт турукка киирэр кыахтаах, -диэн дакылааттаата.
    Онуоха Орлов бэрт холкутук,ол гынан баран чиҥҥик:- Табаарыс лейтенант!Бу турар сирин эн миэстэн буолбатах. Маннык бойобуой түгэҥҥэ Устаап хайдах ирдииринэн хамсанаргар бирикээстиибин!-диэн дьаһайда.
    Иккис бөртүлүөт ыытааччы бөртүлүөт түннүгэр буулдьалар түһэннэр тыас-уус бөҕө буола түспүтүгэр соһуйан ыытан иһэр уруулун мүччү тута сылдьыбыта.Бөртүлүөт туора-маары көтүөҕүн Орлов кэлэн уруулу көннөрөн бөртүлүөт онно-манна сааллыбакка салгыы көтөн истэ.
    Мантах антах Орлов өйүгэр-санаатыгар бөртүлүөтү туох да улахан саахала суох ханна эрэ тохпоппут киһи диэн санааттан атын толкуй суох буолла. Бөртүлүөт утарыта анньыһан турар хайалар быыстарыгар кыбыллан иннин эрэ диэки хайысханан көтөр,итинэн сибээстээн чугас эргин бөртүлүөт түһэн олорор кыахтаах сирэ манна биир эрэ сиргэ баар . Онтукабыт кыраныысса биир өттүгэр Афганистан сиригэр-уотугар сытар. Ол гынан баран кинилэр балаһыанньаларыгар сирэр-талар кыах суох. Тыын тыыҥҥа харбас. Ол иһин ол сиргэ көтөн тиийэн бөртүлүөтүн түһэрдэ.
    Ол кэнниттэн тиэллэн иһэр айанньыттар ортолоруттан ол бу сыыһа-халты хамсаныылар тахсыбаттарын туһугар бөртүлүөт иһинээҕи араадьыйанан : - Бөртүлүөккэ “душманнар” өттүлэриттэн саба түһүү оҥоһулунна . Бөртүлүөт туругар эчэйиилэр таҕыстылар.Биһиги билигин туох эчэйиилэр тахсыбыттарын көрүөхпүт уонна ону туоратарга үлэ ыытыахпыт. Ким да көһүппэтэх бойобуой түгэн тахсыбытынан,бэйэбин манна баан дьоҥҥо хамандыырынан аныыбын. Онон бары мин дьаһалбын истэҕит. Билигин иккистээн саба түһэр куттал баарынан, бары холкутуйан баран,бөртүлүөт түгэҕэр бэйэ-бэйэҕитин мэһэйдэспэккэ төбөҕүтүн өндөппөккө эрэ сытыаххыт,-диэн биллэрдэ.
    Ол кэнниттэн бөртүлүөтү арыаллааччы уолун өстөөх эмискэччи саба түспэтин хааччыйар инниттэн, бөртүлүөт үрдүгэр тула өттүн көрүнэр уонна чэпчэки пулемет турар сиригэр эппиэттээх киһинэн анаата.Бэйэтэ,иккис ыытааччы бүртүлүөтчүтү уонна механик уолунаан туох алдьаммытын көрө сырыттылар. Алдьаныы бэйэ көмөтүнэн оҥоһуллар кыахтааҕын быһааран үөрдүлэр.
    Бу кэмҥэ бөртүлүөт сибээстэһэр рациятыгар:- Олох эһиги аттыгытыгар уун-утары биһиги пограничнай нэрээт баарбыт.Туох көмө нааданый? Нэрээт хамандыыра сержант Тимир Попов –диэн саҥа иһилиннэ. Онуоха Орлов:- Мантан бөртүлүөт хайалар быыстарынан көтөн тахсарыгар көнө сирэ кыра, онон ыйааһыны чэпчэтэргэ тиэйэн иһэр таһаҕаспытын сүөкүөхпүт, ону сүөкүүргэ элбэх киһи күүһэ ирдэнэр. Ити тас өттүнэн саба түһүү куттала баарынан күүспүтүн холбуохха. Онон хаххалаах сиргэ манна миэхэ кэлин, –диэн бирикээстээтэ.
    Бу кэпсэтиини истэ уонна туох баар быһыы-майгы хайдах хамсыырын хайа быыһыттан тустаах дьон кэтии-маныы сылдьаллара.
    Бу бөртүлүөккэ саба түһүөхтээх бөлөх салайааччыта Хабиб бэйэтэ элбэх кыргыһыыларга сылдьыбыт , сэрии мындырын билбит хамандыыр. Ол иһин ити кэпсэтиини истэн баран пограничнай нэрээт бөртүлүөткэ кэлэрин мэһэйдэспэтэҕэ. Киниэхэ сыал туруорбуттарынан кини бу бүртүлүөтүнэн тиэллэн иһэр барааннары мантан бэйэтин кытта илдьэ барыахтаах. Онтон ол барааннары манна сүөкээн кэбиһэбит ,бүртүлүөт көтөр тахсарын ситиһэр инниттэн ыйааһыны чэпчэтэбит диэн эттилэр. Онон кини толкуйугар төрүт да саа тыаһын таһаарбакка эрэ ,биир да буойун сүтүгэ суох ситиһиллэр сорук буолан тахсар.Онон бэйэтин биллэрбэккэ эрэ кэтэһэргэ толкуйдаммыта.
    Ол гынан баран кинилэр саа-саадах көмөтүн туһанан туран бөртүлүөккэ саба түһэр эмиэ толкуйдаахтар.Памир хайатын олохтоохторо кыргыс дьоно буолаллара хааннарыгар сылдьар. Урукку кэм буолбатах Билигин кинилэргэ аныгы сэрии тэрилэ барыта баар. Онон былаан быһыытынан чэпчэки гранатанан ытар илии тэриллэринэн бөртүлүөтү кэлин өттүттэн тоҕута ытыалаан кэбиһиэхтээхтэр.Онтон уолуйан бөртүлүөт иһиттэн ойон тахсыбыт дьону снайпердар быһыта ытыалаан охторуохтаахтар. Манна сүрүн сорук, бөртүлүөт тиэнэ сылдьар ракеталарын тоҕо тэбиигэ тиэрдибэт сорук турар.Ол инниттэн саба түһүү кыл түгэнигэр оҥоһуллуохтаах. Ол иһин Ходог куоракка бу бүртүлүөт иһигэр бэйэлэрин киһилэрин олорпуттара.Ол киһи көмөтүнэн бу түгэн быһаарыллыахтаах.
    Атын өттүнэн Хабиб кини бөлөҕө икки аҥы арахсан, икки сиринэн кыргыһыы толоонун тэрийэрин сөбүлээбэтэҕэ. Бу бэйэ күүһүн бытарытыы ,элбэх киһи өлүүтүн аҕалар толкуй диэн сыана быспыта. Ол иһин өстөөх күүһүн биир сиргэ мунньан баран үнтү кумалаан кэбиһэргэ санаммыта .
    Онтон олох атын толкуйунан бараары гыннаҕына, бу бөртүлүөт мантан ханна да барбатын курдук дьаһаллар ылыллан тураллар. Ол курдук бу бөртүлүөт түһэр сирэ эрдэ миинэлэммитэ. Саамай кэлиҥҥи уһукка ,туох да кыаллыбат түгэнигэр үнтү тэптэриллиэхтээх.
    Ол иһин Хабиб, солбуйаачытын кытта хайа хапчаанын иһигэр кэтээн көрөр сирдэриттэн аллараа бүртүлүөт аттыгар буолар быһыыны-майгыны кэтии олорбуттара.

    0
  • Баба5а баатыр
    14 апреля 2020
     

    Бу күн застава начальнига Войтич Тимири бэйэтигэр ыҥыран баран :
    -Бүгүн Хорог куораттан күндү таас чөмөҕүн туоратар дьону тиэйэн кэлэр бөртүлүөт бүгүн көтөн кэлэринэн сибээстээн ,кыраныыссаҕа ол-бу буолуон сөп. Онон эн урукку бойобуой түгэҥҥэ бэйэтин хорсунун уонна сатабыллааҕын көрдөрбүт бөлөххүн ,тус бэйэҥ салайан Сэбиэскэй Сойуус кыраныыссатын харабыллыы тахсаргар бирикээстиибин,- диэн дьаһайбыта.
    Бу дьаһалтан Тимир атаҕа сири билбэт буолуор дылы үөрбүтэ. Күнү быһа застава иһигэр биир сиргэ хаайтара сылдьар саллаатка,бу түгэн саха киһитэ сааскы булка айылҕаҕа тахсарын курдук Тимиргэ өйү-санааны үөскэппитэ уонна өр кэмҥэ бииргэ сулуусбалаабыт уолаттарын кытта бииргэ хаамсарын аҕынна даҕаны.Уолаттара даҕаны үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ.
    Кинилэр бөртүлүөт саахалланан кинилэр эҥэр түһэн эрэрин, Войтич рация нөҥүө биллэрбитигэр билбиттэрэ уонна ол бөртүлүөткэ көмөҕө баралларыгар , күүс-көмө буолалларыгар бирикээс ылбыттара.
    Ити кэпсэтии дорҕооно бүтэ илигинэ кинилэртэн олох чугас бөртүлүөт кэлэн кыраныысса олох ыксатыгар кэлэн түспүтүн көрбүттэрэ.
    Эмискэччи бойобуой быһыы-майгы үөскээбитинэн Тимир хамаандата өрө чаҕылла түспүтэ.
    -Ефрейтор Иванов! Ыккынаан Рекстыын нэрээт инники төбө өттүгэр чуннааһыҥҥа ананаҕын.Ефрейтор Джабраилов рацияҕын илдьэ бөлөх ортотугар киирэҕин!Ефрейтор Харачура нэрээт кэлин өттүгэр бүтэһик киһинэн барыан! Уоннааҕылар мин кэннибиттэн диэн дьаһал биэрээт бөртүлүөт түспүт сирин диэки сүүрүүнэн түһүнэн кэбистэ.
    Өр-өтөр гымматылар бөртүлүөткэ тиийэн кэллилэр.
    Тимир бөртүлүөттэн бойобуой боростуой сэптэр тэбэр -тэппэт сирдэригэр кэлээт, бэйэтин аттыгар пулеметчигын уонна гранатометчигын ыҥыран ылан баран өстөөххө утарсар миэстэлэрин ыйда, атыттарын сэриилэһэргэ бэлэм гына оҥостоллоругар бирикээстээтэ.Ол кэнниттэн Джабраиловы ыҥыран ылан бөртүлүөт хамандыырын кытта сибээстэспитин Войтичка тириэртэ уонна уопсай балаһыанньаны кэпсээтэ.Киниттэн кыраныыссаны кэһэргэ көҥүл ылан салгыы бэрт сэрэҕинэн биир –биир бөртүлүөккэ ,ол-бу хахха сирдэринэн күлүктэнэн тиийдилэр.Кинилэри бөртүлүөт хамандыыра Орлов көрүстэ.
    -Таабаарыс майор! Мантан антах застава начальнигын бирикээһинэн,эн дьаһалгар киирэбин! Заставаҕа бойобуой суһал биллэрии оҥоһуллан,көмөҕө бу диэки күүһүрдүллүбүт пограничнай нэрээт ыытылынна.
    -Сержант Попов! Үчүгэй сонуннары кэпсээтин, мин өттүбүттэн бөртүлүөттэр этэрээттэриттэн икки бойобуой Ми-8 бөртүлүөттэр көтөн иһэллэр.Бу эҥэр 5-6 чааһынан көтөн кэлиэхтэрэ. Бөртүлүөт саахалламмытын душманнар көрбүттэрэ.онон бэрт сотору бу эҥэр кэлэллэрэ буолуо. Бириэмэ суоҕун кэриэтэ.Ол иһин бөртүлүөт көтөн тахсарыгар усулуобуйа тэрийэр инниттэн манна тиэллибит туох баар малы-салы таһырдьа таһааран сүөкүүргүтүгэр бирикээстиибин. Бу бөртүлүөккэ көтүһэн иһэр айанньыттар эйиэхэ көмөлөһүөхтэрэ.Биһиги ол кэмҥэ бэйэбит күүспүтүнэн өрөмүөннэниэхпит.Оҥоһуллар кыахтаах. Арыы сүүрэр турбаларын быһа бэйэ-бэйэлэригэр холбуохпут.Биир чаас иһинэн хоннуохпут.
    Итинник дьаһалы ылаат Тимир бэйэтин нэрээтин уонна айанньыттары кытта баар малы-салы сүөкээн киирэн барбыттара. Бу хамсаныы ,манна баар дьон барыларын интириэстэригэр сөп түбэһэр буолан эн-мин дэһии тахсыбатаҕа,бары үлэлээн барбыттара.
    Такиры арыаллыыр дьон күлүктэригэр имнэммиттэрэ.Кинилэр барааннары кыраныысса нөҥүө туоратар кыһалҕалара суох буола түспүтэ.Онтон олохтоох дьонно бу кыраныысса быстах өйдөбүллээҕэ,бу син-биир кинилэр дойдулара этэ.Онтон Хабибтаах бөртүлүөт иһиттэн хамсаабат гына баалла сылдьар барааннары пограничниктар таһырдьа таһаартаабыттарын көрөн баран, төрүт даҕаны манна баалларын биллэрбэт гына дьаһаммыттара.
    Такир Тимири бөртүлүөккэ кэлээтин кытта көрөөт билбитэ.Аны миигин билэн сыыһа-халты хамсанан атын “сирэй” буола сылдьарбын биллэрэн кэһиэ диэн сэрэнэн сэрэтэргэ санаммыта.Ол иһин таһаҕас сүөкээһинигэр Тимир диэки эҥэрдэспитэ.
    Биир түгэҥҥэ иккиэйэх хаалбыттарыгар Тимир аттыгар кэлээт :- Хайа Тимир билбэтин дуу? –диэбитэ. Сахалыы саҥаны истээт, Тимир эмискэ эргичис гына түстэ уонна Такир тарбаҕын уоһугар таҕайан турарын көрөн чиҥэс гына түстэ.
    -Бу мин Уйбаан Уйбаанабыспын!Соһуйума! Бу манна , атын киһи аатынан сылдьабын. Итинтэн ордук тугу да этэр быраабым суох. Ону эн бэйэн үчүгэйдик билэҕин. Онон миигин билбиккин биллэримэ. Көрдөһүүм диэн биир! Дойдугар тиийдэххинэ,кэргэммэр миигин манна көрсүбүккүн биллэрээр.Миигин сүтэрбитэ сыл буолан эрэр. Кини уонна оҕолорум мин сүрэхпэр куруутун баалларын этэҥҥин санаатын уоскутаар уонна онно-манна миигин көрдөтө сүүрбэтин курдук кытаанахтык,күүскэ этээр.Дьэ уонна бырастыы!Этэҥҥэ сырыт. Аныгыскы көрсүөххэ дылы,-диэн этээт тэйэн хаалбыта.
    Ити кэнниттэн өр-өтөр буолбата Орлов кэлэн билигин көтөбүт диэн өйдөбүлү биэрдэ.Дьэ манна араас биричиинэнэн сылтанан олохтоох өттө манна хаалабыт диэн туруорсан бөртүлүөт тас өттүгэр тахсан биэрдилэр. Бөртүлүөттэн тахсан иһэн Такир Тимиргэ имнэнэн ааста.Бэйэ-бэйэлэрин кистии-саба имэрийсэ көрсөн хааллылар.
    Өрө көтөн иһэн хаалбыт дьоҥҥо сэрии сэбэ сэбиргэллээх дьон саба сырсан иһэллэрин көрбүттэрэ.
    Бөртүлүөт хамандыыра Громов: - Ити дьон бары биир быанан баалла сылдьар аймахтар.Хаалбыт дьону тыытыахтара суоҕа. Биири өйдөөбөтүм ? Тоҕо биһигини ситэри үнтү сынньан кэбиспэтилэр? Ким да эппиэт биэрбэт ыйытыыта буолан ,бары саҥата суох истэн кэбистилэр.
    Онтон Тимир түннүгүнэн бөртүлүөт түһэн турбут сирин хараҕыттан сүтүөр дылы көрө турда.Саамай бүтэһигэр саалаах душманнар хаалбыт дьону төгүрүйэн туран хаалбыттарын көрөн хаалла. Тимир бэйэтигэр олох чугастык саныыр киһитин ,манна дойду уһук сиригэр көрсүбүтүттэн улаханнык соһуйбута уонна эн-мин дэһэн кэпсэтэр кыаҕа суоҕуттан кыһыйбыта. Кини төһө да эдэрин иһин балачча уустук олоҕу олорон иһэбин диэн бэйэтигэр түмүк оҥостубута ыраатта.Ол гынан баран киһи олоҕор маннык киһи үөйбэтэх түгэннэрэ буолалларыттан ,киһи олоҕо туох да сокуоҥҥа эппиэттээбэт суолларынан барар эбит диэн эрэ түмүк оҥоруохха сөп эбит дии санаабыта.
    Билигин улаатан оҕо саастан тахсан ,ону-маны киһи быһыытынан боччумурдар буолан баран толкуйдаатахха, кинини оҕо киһини учуутала олоххо таба суолу тутустун диэн бэйэтин оҕотун курдук такыйбыт эбит . Кинини кытта маҥҥай хайдах көрсүбүтүн,бииргэ саалга бэйэни көмүскэнэр көрүннэринэн дьарыктамыттарын, хортуоппуй хостооһунугар субуотунньукка сылдьыбыттара,айылҕаҕа тахсан кылааһынан сынньаммыттара,балыктаабыттара барыта хараҕар биир түгэн иһигэр элэс гынан ааста. Олох чугастык саныыр киһитин кытта Сахаларын сириттэн үтүмэн ыраах сиргэ Памир хайарын быыстарыгар көрсөн баран, аһаҕастык үөрэ-көтө кэпсэтэр кыаҕа суох буолан, бэйэтин сирэйин кистэнэ ,өйүн-санаатын түүрэ тута сылдьыбытыттан олус мунчаарбыта.
    Бүтэһигин учууталын душманнар ортолоругар турарын көрөн хаалла. Кини инники олоҕун дьылҕата хайдах буолар?
    Тимир бэйэтин толкуйугар учуутала Куттала суох суох буолуу кэмитиэтин үлэһитэ буолбут диэн түмүк оҥорбута. Ити курдук кини ити бөртүлүөт түннүгэр хам сыстан туран элбэҕи эргитэ санаабыта.
    Тимир заставаҕа тиийэн баран Войтичка дакылааттыырыгар : -Тоҕо биһиги олохтоох дьону итиннэ хааллардыбыт, - диэн ыйыппыта.
    Онуоха Войтич :- Бэйэм да итиннэ ,эйиэхэ тугу да быһааран этэр кыаҕым суох.Барыта үрдүкү салалтаттан дьаһал. Эһиги иннигитигэр туруоруллубут соруккутун толордугут .Эн салайар заставан кыраныыссаҕа уустук балаһыанньа үөскээбит кэмигэр туйгун бойобуой-политическай бэлэмнээҕин көрдөрбүтүнэн эҕэрдэлиибит диэн бу буруолуу сылдьар хайҕал суругу тутан олоробун.Онон эйиигин бу суругунан эҕэрдэлиибин! Бу хайҕал суругу ыларбытыгар, эн салайар нэрээтин киллэрбит оруола кырата суох. Онон билигин баран сынньан!
    Ити кэпсэтии кэнниттэн Тимир казарма диэки баран истэҕинэ байыаннай бөртүлүөт кэлэн түстэ.Онтон түспүт биэс-алта гражданскай таҥастаах дьон застава начальнигар Войтичка киирдилэр.
    Өр-өтөр буолбата Тимири иккистээн ыҥыран ыллылар.
    -Табаарыс сержант! Бу дойдуга куттал суох буолуутун кэмитиэтин үлэһиттэрэ кэлэн олороллор.Кинилэр соруктара диэн “күндү тааһы “ кыраныысса нөҥүө таһар күлүк өрүттэр кыттыылаахтарын ичигэстээһин. Билигин эн,мин бирикээспинэн манна застава иһигэр күүһүрдүллүбүт нэрээт салайааччытынан ананаҕын уонна оһуобай отдел үлэһитигэр капитан Синайский салалтатыгар киирэҕин!Эһиги соруккут бу дьоҥҥо күүс-көмө буолуоххут!
    Ити кэнниттэн Сэбиэскэй сойууска “күндү таастар” күлүк өрүттэрин дьыалата көбүтүллэн тахсан бу хайысхаҕа дьарыктанар үгүс киһи тутуллан сэлиэстийэлэнэн барбыта. Бу дьыала силистэнэн-мутуктанан, кэнээн, ыраах дойду түгэҕэр сытар Саха сирин кытта хаарыйан ,дойду олох үрдүкү былааһын , партия Киин комитетын чилиэттэрэ кыттыылаах буолан бэрт үгүс дьону аймаабыта.

    0
  • Баба5а баатыр
    14 апреля 2020
     

    Бу түгэннэр кэннилэриттэн Тимирдээххэ ”саллаат утуйар-сулуусба барар”-диэн өйдөбүл кэмэ тиийэн кэлбитэ.Ол курдук кинилэри болдьохтоох сулуусбаттан босхолуур туһунан Дойду көмүскэллээх буолуутун министиэрстибэтин бирикээһэ тахсан босхолоноллоро уонча эрэ хонук хаалан сылдьар.Ону кытта бу кэмҥэ Тимиргэ “Хорсун быһыы” мэтээлин,уолаттарга” Пограничнай сулуусба туйгуннара” диэн түөскэ иилинэр знактары үөрүүлээх-көтүүлээх түгэҥҥэ туттарбыттара. Онон күннээҕи сулуусба үгүс өрүттэриттэн салалта кинилэри тэйитэн билигин иллэҥ кэмнэрэ үгүс.Ол ордубут бириэмэлэригэр “дембельскэй альбом” оҥостор,арааһынай петлица,аксельбант, көмүс дуйдаах тимэх мэнэйдээһиитин толкуйугар сылдьаллар.
    Бары еврей уолларын Шварцманы дьээбэлииллэр.Кини эрэ “дембельскэй альбом” оҥостор өйдөбүлүттэн босхолоно сылдьар.Дьонугар-сэргэтигэр тиийэн сибиинньэ көрөөччүнэн сулуусбалаатым диэн кэпсээтэҕинэ күлүүгэ барара чуолкай.Ол гынан баран сир аннынан иһиттэххэ, мэнэйдэһэр идэлээх буолан кимтэн да үчүгэй “дембельскэй формалаах” диэн сурах иһиллэр. Уолаттар кини сибиинньэлэрин кытта бииргэ түспүт хаартыскатын бэйэлэрин “дембельскэй” альбомнарыгар кыбытаары гыннахтара ,Шварцман айдаан бөҕөтүн түһэрэр. Хата онон олуйсан уолаттар хас киэһэ аайы тото-хана аһыыр идэлэннилэр. Москва куораттан төрүттээх Турин олох тосту уларыйан букатын атын киһи буолбутун сөҕөллөр.Тимир кинини эт-хаан өттүнэн хачайдаан уонна бэйэтин көрүнэргэ үөрэтэн туттунара-хамсанара уларыйан,бэйэтигэр эрэбилэ улаатан урукку соҕотох ийэ атаах оҕото буолбатах,дьиҥҥээх эр киһи буолан тиийэн ийэтин соһутуохтаах! Көрүстэхтэрин аайы күннээх Молдавия уола Харачура төбөтүн былаатынан баанан баран ийэ оруолугар киирэн, Туриҥҥа икки илитин даллаппытынан сүүрэн тиийэн кууһа түһэр,арыт сүрэҕин туппубутунан олоппоско олоро түһэр. Хараҕыттан тахсыбыт ууларын соттор.Сырыы аайы кыра кээмэйдээх испиэктээкил көрдөрөн уолаттарын күллэртиир.
    Бу икки сыл устата сулуусбалаабыт кэмнэригэр ,оҕотук-мэник санааларыттан тэйэн боччумуран , өйдөрө-санаалара чөмөхтөнөн уруккулара буолбатах, бары даҕаны уларыйдылар.
    Итинник бирикээс ааҕыытын кэтэһэ сырыттахтарына Тимири застава начальнига Войтович ыҥыран ылла.Тимир тиийэн араапардаары гыммытын илиитинэн сапсыйан баран,бэйэтин аттыгар олорто.
    -Тимир ! Эйиэхэ Орто-азиатскай пограничнай уокурук салалтатын аатыттан этии киллэрэбин.Афганистан сэриитин кэмигэр “анал бэлэмнээх” чаастар табыгастаахтарын көрдөрбүттэринэн, уокурук иһигэр баар пограничнай чаастартан бойобуой быһыыга кыттыбыт,өй-санаа өттүнэн бөҕөх,эт-хаан өттүнэн сайдыылаах бэйэлэрин көрдөрбүт пограничниктартан “тус бэлэмнээх “ чааһы тэрийэргэ бирикээс таҕыста. Уокурук киинигэр Екатеринбург куоратка баар пограничнай чаас сиригэр тэриллэр. Сулуусбалыыр усулуобуйата олус үчүгэй. Ботуччу хамнастаах.Дьиэнэн-уотунан хааччыйаллар. Ити тас өттүнэн байыаннай дьоҥҥо көрүллэр чэпчэтиилэринэн барытынан туһанаҕын. Итинэн сибээстээн эйиигин ол чааска салгыы сулуусбалыы бар диэн этиилээхпин.Сөпсөһөр буоллаххына, баҕа өттүнэн кырата үс сыл сулуусбалыырга Дойду көмүскэллээх буолуутун министиэрстибэтин кытта дуогабар түһэрсэҕин.Эйиигин ыксаппаппын ,баран толкуйдан. Эппиэккин сарсын биэриэҕин!
    Тимир ити этии соһуччута бэрдиттэн, тута эппиэт биэрэр кыаҕа суоҕа.Онон толкуйданарга бириэмэ бэриллибититтэн ,сарсыҥҥа дылы толкуйданарга сөбүлэспитэ.
    Тимир бу кини иннигэр турбут ыйытыкка утуйбакка түүнү быһа толкуйдаабыта. Биир өттүнэн балтын,бииргэ үөрэммит,үлэлээбит доҕотторун,дойдутун,төрөөбүт уонна улааппыт дьоллоох Дьокуускай куоратын олус ахтан сылдьар.Атын өттүттэн урукку үлэлээбит сиригэр кинилэр бөлөхтөрүттэн соҕотох уол хаалан үлэлии сылдьар. Кини суруйбутунан ким аармыйаҕа,ким дойдутугар ,сорохтор биллибэт биричиинэнэн Миирнэй куораттан барбыттар.Урукку буолбатах үлэ миэстэтэ былдьаһык,биирдэ эмэтэ үлэ миэстэтэ таҕыстаҕына үстүү-түөртүү үлэ көрдөөччү күөн анньыһар үһү уонна онно тиийэн кимиэхэ тирэнэн олоруой? Онтон Дьокуускай куоратка кини идэтинэн үлэлиэн сөптөөх тэрилтэтэ суох.Онон үлэ миэстэтэ тута көстүбэт чиҥчилээх.Үлэтэ суох төһө өр сылдьара эмиэ биллибэт.Онтон дьиэ-уот боппуруоһугар ким эйиэхэ босхо утары уунуой. Балта тулаайах оҕолору көмүскүүр сокуоҥҥа сөп түбэһэн биир хостоох кыбартыыраны мас дьиэҕэ ылбытын уонна биир эдэр уолу кытта билсиһэ сылдьарын суруйсан билэр. Ол иһин балтын моонньугар тиийэн олоруон эмиэ баҕарбат.Баччааҥҥа дылы балтыгар бэйэтэ өйөбүл буолан кэлбитэ.
    Атын өттүнэн ити тирээн турар олох ирдэбиллэрэ биир түгэн иһигэр быһаарыллар. Олорор сиринэн хааччыйаллар, ботуччу хамнастаах байыаннай үлэһит миэстэтин биэрэллэр. Бэйэтэ байыаннай киһи олоҕун кытта икки сыл устата сулуусбалаан билистэ.Олус үчүгэйдик сулуусбалыы сылдьар. Онтон онно күнү быһа биир казарма иһигэр сүүрэ,чиккэннии сылдьар саллаат буолбатаххын. Үлэ чааһынан үлэлиигин,байыаннай чаас тас өттүгэр тахсан куоратка олороҕун,иллэҥ кэмнээххин. Сөбүлээбэтэхпинэ үс сыл кэнниттэн “ гражданкаҕа” тахсан биэриллиэ диэн толкуйдаабыта. Онон кэлин тиһэҕэр тиийэн, бэйэтин толкуйугар үс сыл байыаннай киһи олоҕун хайдах баҕарар тулуйуохха сөп диэн түмүккэ кэлбитэ.Инньэ гынан сарсыҥҥы күнүгэр сарсыарда ойон тураат бэйэтин аатыттан суруйар суругар этиллибит этиигэ сөбүлэҥин биллэрэн застава начальнигар Войтовичка тиэрдибитэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    14 апреля 2020
     

    Болдьоммут күн застава иһигэр хаалбыт саллааттары мунньан баран “дембеллэри” кинилэр иннилэригэр таһааран баран “саппааска” үүрэр бирикээстэрин аахтылар.Ону кытта биирдии –биирдии ыҥыран ылан баран тус бэйэлэригэр араас докумуоннары :
    -байыаннай билиэттэригэр эбии “УПК” диэн ааттанар карточка биэрдилэр,онтукаларын олохтоох сирдэригэр тиийдэхтэринэ, ол докумуоннарын байыаннай хамыссырыйаакка тиийэн көрдөрөн учуотка туруохтаахтар;
    - Аара айаннаан иһэр кэмнэригэр байыаннай харабыллар туппаттарын наадатыгар ,хантан-ханна айаннаан тиийиэхтээх сирдэрэ ыйыллыбыт “Предписание” диэн туоһу суругу;
    -Аара айанныыр билиэттэрин вокзал каассатыттан атыылаһалларыгар харчы оннугар “ВПД” диэн ааттанар”требование диэн докумуону;
    - Аара айанныыр кэмнэригэр “айахтарыгар” биирдии күҥҥэ сүүстүү солкуобайынан ааҕан суол харчыта диэни туттардылар.
    Ол кэнниттэн үгүс кэпсэтиитэ суох, биир саҥа сулуусбалыы кэлбит лейтенант сололоох уолу кинилэр хамаандаларын хамандыырынан анаат бөртүлүөккэ олордоот Хорог куоратка ыытан кэбистилэр.Манна кэлэн бары өйдөбүнньүк хаартыскаҕа түстүлэр.Бэйэ-бэйэлэрин “ыалдьыттыы кэлин” диэн ыҥырыстылар. Бары дойду сүрэҕэр олорор москвич Турин уолу түүрэйдээтилэр.
    -Олох бэлэм сырыт. Хаһан эмэ эйиэхэ тиийэн мустуохпут,- диэн өй-санаа уктулар.
    Мантан антах бары тус-туспа хайысханан ким көтөр аала хайдах кэлбитинэн тус-туһунан көттүлэр.Хас биирдиилэрин лейтенант уоллара аахтара көтөр аалга угуталаан ыыталаан кэбистэ.
    Үгүстэрэ Душамбе куоратын нөҥүө көттүлэр.Онтон Тимир салгыы сулуусбалыыр сиригэр Ош – Екатеринбург хайысханан көттө.
    Екатеринбург куоратка көтөн кэлээт такси тутан ыйыллыбыт аадырыһынан сулуусбалыы тиийиэхтээх чааһыгар тиийдэ. Сулуусбалыыр сирэ куорат кытыы өттүгэр турар эбит .Манна дьуһуурунай эписиэр үгүс кэпсэтиитэ суох кинини политчаас ыытыллар хоһугар ыытта.Онно Тимир тиийэн көрбүтэ уонча бэйэтин курдук пограничник саллаат уолаттар олороллор. Кини киирбитигэр өрүкүнэһэ түстүлэр.
    Бары кини тула туран ,кини ханнык чааска сулуусбалаабытын ыйытыстылар.Түөһүгэр иилинэ сылдьар бойобуой мэтээлин уонна старшай сержант сыбаанньатын көрөн ытыс үрдүгэр түһэрдилэр.Уолаттар кэпсээбиттэриттэн түмүк оҥордоххо , өссө даҕаны хас да пограничник –саллаат уолаттар кэлэллэрин кэтэһэ олороллор эбит. Кэлиэхтээх пограничник-саллаат уолаттар испиэһэктэрэ остуолга сытар. Ол кэнниттэн манна саҥа тэриллэр “Анал бэлэмнээх” чаастарын хамандыыра полковник Токарев диэн эписиэр кэлиэхтээх , онтон ыла кини дьаһалтатыгар киириэхтээхтэр.
    Кини саха киһитигэр бэйэтин үрдүк уҥуохтаах курдук сананар бэйэтэ ,манна кинини кытта биир-икки эрэ уол игил-тэгил уҥуохтаахтар уонна бары үрдүктэр. Тимир көрдөҕүнэ уолаттара бөдөҥҥөрө сүрдээх.
    Эдэр уолаттар иллэҥ буола түһээт бэйэлэрин икки ардыгар күүһүмсүйэн бардылар.Ол курдук “хара” баттаһыытыгар күрэхтэстилэр.Кыайтарбыт туораан иһэр. Тимир кыттыспата. Кэлин тиһэҕэр биир уол кыайталаан соҕотох хаалла.Ол кэнниттэн уолаттар Тимиргэ кэлэн :- Эн бу күрэхтэһииттэн хайдах туора туруоххунуй? Киирсэргэр тиийэҕин. Соҕотох муҥур кыайыылаҕы быһаарабыт, - диэн хаайан “хара” баттаһыытыгар киллэрдилэр.Утары киирсиэхтээх уола быыспаттан уол оҕото , онон манан үллэн тахсыбыт , ойууламмыт быччыннардаах, аһары күүстээх буолара тас өттүттэн көстө сылдьар. Тимир урукку өттүгэр Красноярскай куоратка “Сема-кулагы”кытта бииргэ сылдьан, уолаттар бэйэ-бэйэлэрин кытта күүһүмсэйэн маннык “хара” баттаһыытыгар күрэхтэһэллэрин көрөр этэ. Сорох-сорохтор онно көҥүллэммэт албастары тутталлара. Ол онно көрбүтүн туһанарга санаммыта.Ол иһин киирсиэн иннинэ ытыһын илдьэ сылдьар хаһаайыстыбаннай мыылатынан соттубута.
    Мас тардыһыытыгар ким урут тардыбыт барыстаах балаһыанньаны ылар өйдөбүлэ манна эмиэ дьайар эбит.Ол курдук Тимир маҥҥай утаа быччыҥа түргэнник үлэлиирин туһанан уолун харытын бэйэтигэр туһалаах гына, барыстаах балаһыанньаны ыла сырытта. Ол гынан баран күүс аата күүс уола кыайа тутан харытын көннөрөн истэҕинэ, Тимир харытын эмискэччи мүччү ыытан кэбиспитигэр уола Тимир ытыһын ситэ баттаабакка мүччү тутан кэбистэ. Иккис сырыы эмиэ итинник түмүктэннэ.
    Үһүс сырыыга Тимир барыстаах балаһыанньаны ылаат уолун атаҕын бэйэтин атаҕынан эмискэччи тиҥилэхтээн кэбистэ.Уола ыарыыттыттан илиитин сымнаппытыгар хам баттаан кэбистэ.
    Бу күрэхтэһиигэ эрдэттэн ким кыайара биллэринэн,кэтэһиллибиттэн атын үөйбэтэх түгэн тахсан кэлэн “хары” баттаһыытын көрө турар уолаттар бары өрө хаһытыы түстүлэр.Бары Тимир кыайан тахсыбытыттан соһуйан ,кинини тула хаама сылдьан илиитин –атаҕын быччыннарын тутан көрөллөр. Сөҕүү бөҕөтүн сөхтүлэр. Онон Тимир үгүс сыратын быспакка, биир төгүл киирсэн “муҥур” кыайыылаах буолан таҕыста.
    Ол сырыттахтарына аан аһыллаатын кытта дьуһуурунай эписиэр саҥата:-Хара муора пограничнай уокуругун мотуруоһа кэллэ, –диэтэ. Ону кытта тэҥҥэ хоско мотуруос таҥастаах,куондара суох бэргэһэтин кэтэҕэр анньыммыт уол киирэн кэллэ. Уолу көрөөт Тимир улаханнык соһуйда.
    -Ама кини буолуо дуо?-диэн толкуй төбөтүн дьөлө үүттээтэ.Ол быыһыгар атыҥырыы турда. Эмиэ да кини курдук,эмиэ да атын киһи курдук! Итинник буккулла турдаҕына ,уола Тимири көрөөт утары сүүрэн кэллэ да кууһа түстэ.
    -Хайа Тимир билбэтин дуо? Бу мин “Куполбын!”-диэн саҥарда.Оҕо сылдьан быраат-убай курдук сыһыаннаһа сылдьыбыт уолаттар ахсыспычча хос түгэҕэр туспа баран бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэтэ олордулар.Ол олордохторуна кыаттарбыт уол кэлэн Тимиргэ баайсан киирэн барда.
    -Эн миигин көҥүллэммэт хамсаныылары туһанан кыайдын,онон иккистээн киирсиэххэ,-диэн этии киллэрбитигэр “Купол” ойон турда.
    -Мин Тимирдиин “хаан” бырааттыыларбыт.Тимир илиигин көрдөр эрэ.Ону кытта тэҥҥэ бэйэтин илиитин көрдөрдө.Ол көрдөрбүттэригэр иккиэннэрин илиитигэр “кириэс” быһыылаах баас оспута ойуу буолан сылдьар.Бу түгэн туһунан кэпсиир уһуна бэрт буолуо. Онон кини оннугар мин киирсэбин диэн турда.
    Онуоха Тимир “Куполга” эттэ:
    -Эйиэхэ “көлүөһэ “ буолан эргийэр нүөмэрин баар этэ.Хата ону көрдөр-диэн өй уган биэрдэ.Онуоха “Купол” кырдьык даҕаны диэбит курдук ,бэйэтин ыбылы тута сылдьар бушлатын уһулаат,иннигэр турар уолун туора анньан баран муостаҕа илиитинэн тайанна даҕаны, ол курдук турбутунан үстэ иннин уонна кэннин диэки эргийэн кэлэн оннугар турда. Тула мустан турбут уолаттар ,бу уол бэйэтин олох лаппа кыанарын көрөн айахтарын атан кэбистилэр.
    - Эн кинини соҕотох эрдэҕинэ кыайбатаҕын! Билигин биһиги иккиэбит ,онон уоскуй.Эн кини ити дьарамайын көрүмэ.Иннибитигэр бириэмэ элбэх.Онно бэйэтин кыаҕын көрдөрөн иһиэҕэ.Оннооҕор мин киниттэн саллабын.
    Ити кэпсэтэ турдахтарына ,аан аһылла түһээтин кытта дьуһуурунай эписиэр :
    -“Анал бэлэмнээх” чаас хамандыыра Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа полковник Токарев кэллэ, –диирин кытта,хос иһигэр майор уонна капитан сыбаанньалаах эписиэрдэр арыаллаах бэрт түргэн хамсаныылаах,аҕам саастаах киһи сулбу хааман киирдэ. Бары чиккэс гына түстүлэр.Дороболоһоот ,барыларын олоппоско олордуталаат , уһаппакка-кэҥэппэккэ бэйэтин санаатын үллэстибитинэн барда.
    -Эһигини тоҕо манна муспуппутун билэҕит. Дойдуга куттала суох комитет,Ис дьыала министиэрстибэтин – дойду күүстээх тэрилтэлэрин истэригэр “анал бэлэмнээх” чаастары бэлэмнииргэ Коммунистическай партия Киин кэмитиэтин уурааҕар олоҕуран Дойдуну көмүскүүр министиэрстибэ бирикээһэ тахсан турар. Онон сибээстээн дойду бары пограничнай уокуруктарыттан Куттала суох буолуу кэмитиэтин иһинэн этиллибит “анал чааһы” тэрийээри ирдэбилгэ сөп түбэһэр пограничниктары хомуйа олоробут. Маҥҥайгы сыыйан ылар үлэлэри эһиги сулуусбалыы сылдьыбыт уокуруккут салалтата ыытан , эһигини биһиэхэ ыыталыы олороллор. Ол гынан баран эһиги биири өйдүөхтээххит. Манна бары, тус бэйэҕит араас хайысхаларынан тургутан көрүүнү барыаххыт. Ону ааспыт эрэ пограничник-саллааттар бу чааска сулуусбалыы хаалыахтара. Бүгүн эһиги чөмөхтөспүт бөлөххүт хамандыырынан капитан Ермолов ананар.Бары кини салалтатыгар киирэҕит. Онтон олорор сиргитин майор Гамзатов тэрийиэҕэ.Онтон атын боппуруостары олохтоох сирбитигэр тиийэн баран быһаарсыахпыт.
    Ити курдук мас-таас курдук киирии тыл этээт майоры кытта тахсан бардылар. Ити кэнниттэн хоско капитан Ермолов соҕотох хаалан баран кинилэртэн хас биирдиилэриттэн тус туоһулуур уонна байыаннай чааска тиийэн учуотка туруохтаах докумуоннарын хомуйан ылла.Онтон таһааран кэтэһэн турар автобуска олордуталаан кэбистэ. Өр айаннаабатылар Тимир “Куполлыын” эн-мин дэһэн ууларыгар-хаардарыгар киирэн кэпсэтэн эрдэхтэринэ сулуусбалыахтаах чаастарын сиригэр кэлэ оҕустулар.Манна майор Гамзатов кэтэһэн турар эбит. Бары кинини батыһан “ыалдьыттыыр” дьиэҕэ тиийэн түстүлэр.Урукку өттүгэр үрдүк сололоох эписиэрдэри командировкаҕа кэллэхтэринэ түһэрэргэ ананан тутуллубут “түһэр” сир буолан ис-тас өттө тутуллан туруута сэнэх эбит. Тимирдээх “Купол” биир хоско түстүлэр. Эмиэ ону-маны кэпсэтиэх дьон,өрүкүнүһэн иһэн айаҥҥа сүгүн –таҕын утуйбатах буолан хаптаччы бардылар.Сарсыарда ойон тураат эти-хааны уһугуннара таһырдьа ойон таҕыстылар.Бииргэ айаннаан кэлбит уолаттарыттан үгүстэрэ сүүрэ-көтө,хамсана сылдьаллар эбит.Кинилэргэ тиийэн сүүрэн-көтөн,хамсанан эттэрин –хааннарын уһугуннардылар. Манна сүүрүүгэ уолаттар бэйэ –бэйэлэрин тургутуһан көрдүлэр.“Купол” кылгас сиргэ быһа түһэн сүүрүүгэ олус кыахтаахтык сүүрэрэ,онтон уһаата да эстэн-быстан хаалара көһүннэ.Купол Тимиргэ үҥсэргиир:
    - Бэрт нэһиилэ бэйэ-бэйэҕин үтүрүйсэ-үтүрүйсэ хаамар сиргэр, хараабыл үрдүгэр туохха сүүрэ оонньуоххунуй?
    Ити кэнниттэн остолобуойга тиийэн тото-хана аһаатылар.Ол олорон Тимир Куполтан ыйытар :
    -Билигин “Культя” ханна баарый? Тугу гынар?
    Оо,Тимир! Өйдүүгүн “Культя” “Суликоны”ыллаан Сочиттан –Сухуми диэки айаннаан истэхпитинэ,хайдах курдук бүтүн “тимир көлө” иһигэр баар айанньыттары бүтүннүүтүн бэйэтин ырыатын тула муспутун! Хайдах курдук кинини грузиннар өрө туппуттарын! Биһиги эйиигиттэн арахсаат ,кинилиин сыл устата бииргэ үөрэнэн ахссыс кылааһы бүтэрбиппит . Ол кэнниттэн кини Москваҕа музыкальнай ,онтон мин Сочига циркач буолар орто анал үөрэххэ үөрэнэ барбыппыт. Онтон ыла көрсө иликпит.Маҥҥай утаа суруйсар этибит.Билигин сүтэрсэн кэбистибит.Олорор аадырыһа уларыйан хаалбыта. Билигин ”Культя” Сойуус,Аан дойду үрдүнэн биллэр опернай ырыаһыт буолан эрэр. “Улахан театрга” сотору сүрүн оруоллары толорооччу буолара буолуо , кинилэри кытта бииргэ биир кэнсиэртэн,атын кэнсиэргэ түһэ сылдьар.Аан дойдуну кэрийэн бүтэрдэ. Билигин ыллыырын араадьыйанан истэбин.Хата уоппуска ыллахпытына , киниэхэ тиийэ сылдьыа этибит.
    Итинник кэпсэтэ олордохторуна,капитан Ермолов кэлбитинэн бары таһырдьа тахсан устуруойдаатылар.Ол кэнниттэн байыаннай чаас эписиэрдэрэ уонна байыаннай чаас олоҕун хааччыйар үлэһиттэр олорор сирдэриттэн арахсан , баайыаннай чаас турар сиригэр киирэн полковник Токаревы кытта тус көрсүһүүгэ бардылар. Кинилэри Токарев бэйэтин үлэлиир хоһугар соҕотоҕун көрүстэ.
    Байыаннай киһи буоларынан Токарев үгүс тыла тыла суох,бэйэтин киирии тылын саҥаран-кэпсээн барда:
    -Афганистан сэриитин кэмигэр “анал бэлэмнээх” бөлөхтөр бэйэлэрин бойобуой сорудаҕы толорорго дьоҕурдаахтарын көрдөрбүттэринэн, анал чаастары күүстээх тэрилтэлэр истэригэр тэрийэргэ Дойду көмүскэллээх буолуутун миниистэрин бирикээһэ тахсыбытынан,бу чаас Дойдуга куттал суох кэмитиэтин иһинэн “Вымпел” диэн ааттанан тэриллэр.Онон бу чаас бары өттүнэн дэгиттэр бэлэмнээх пограничниктартан тирэнэн тэриллибит буолан , дойду саамай үрдүк таһымнаах,инники күөҥҥэ сылдьар ,кини иннигэр дойду салалтата туруорбут бары сорудахтарын эҥкилэ суох толорор байыаннай чаас аатын ылыахтаах. Ол иһин бу чааска сулуусбалыыр киһи куруутун бэйэтин кыаҕын муҥур уһугун туһанан сулуусбаны барыа. Ол иһин манна сулуусбалыахтаах саллааттартан ирдэбил эмиэ ол курдук кытаанах буолуо. Онтон эһиги ол чааска сулуусбалыырга ыҥырыллыбыт пограничниктаргыт. Ол гынан баран , ол түгэн барыгытыгар тиксиэ суоҕа. Бу күнтэн саҕалаан,уон хонук иһигэр доруобуйаҕыт ,эт-хаан өттүнэн сайдыыгыт,өй-санаа өттүнэн таһымыгар араас көрүҥҥээх тургутан көрүүнү барыаххыт.Ол кэнниттэн биирдэ эрэ ,эһигини кытта дуогабар оҥостуохпут.Бүгүн доруобуйаҕыт туругун көрүөхтэрэ,онтон атын күннэргэ бары тургутуулар уопсай бэрээдэк быһыытынан ыытыллыахтара. Хас биирдии күнүнэн тугу гыныахтааххытыгар бирикээс тахсан турар.
    -Капитан Ермолов бирикээс быһыытынан үлэҕин саҕалаабытынан бараргар бирикээстиибин!-диэн түмүгэр дьаһал биэрдэ.
    Ити түгэнтэн ыла кэлбит пограничниктар бары капитан Ермолов дьаһалыгар киирэн ,кини хамаандатынан хамсаммытынан киирэн бардылар. Кинилэр бөлөхтөрүн капитан Ермолов хамаанданан хаамарга дьарыктыыр сиргэ илдьээт, биир киппэ көрүҥҥээх,старшина сыбаанньалаах ,аҕам соҕус саастаах байыаннай киһини кытта билиһиннэрдэ.
    -Мантан антах эһиги бөлөххүтүн”ийэтинэн уонна аҕатынан” Афганистан сэриитин кыттыылааҕа , сэрии толоонугар бойобуой уонна байыаннай сорудахтары туйгуннук толорбутун иһин хас да мэтээллэринэн уонна уордьаннарынан наҕараадаламмыт, Сэбииэскэй Сойуус аармыйатыгар ааҥ-маҥҥай тэриллибит анал чаастар кыттыылааҕа старшина Кошкин бууолуоҕа.Кини мин солбуйааччым.Онон туох баар күннээҕи олоххутугар үөскүүр боппуруостары кини нөҥүө быһаарсыаххыт.
    Онтон бэйэтэ старшина Кошкинныын биир-икки тыл бырахсаат ,төттөрү ыстаап дьиэтин диэки хаама турда.
    Кинилэри кытта инники өттүгэр оҕолуу сыһыаннаспыт буоллахтарына,сэрии хонуутугар уонна бойобуой сорудахтарга сылдьыбыт буолан старшина Кошкин букатын атын өйдөбүллээх,тыллаах-өстөөх,толкуйдаах буолан биэрдэ. Уолаттар дьиҥҥээх ытарча илиигэ киирбиттэрин тутатына биллилэр.
    Барыларын биир эрээт кэккэлэһиннэри туруораат”тэҥҥэһин””чиккэйин” диэн хамаанда биэрээт,эрээт устун хааман иһэн уһулуччу ойон тахсыбыт атахтаах саллааттары атахтарын быһыта үктээн ааста.
    -Эһиги бары иккилии сыл сулуусбалаабыт,бэйэҕит чааскытыгар инники күөҥҥэ сылдьыбыт, хамаанданан хаамар ирдэбиллэрин бары билбит саллааттаргыт.Онон манна саҥаны тугу да айбаппыт. Үөрэтэ да сатыахпыт суоҕа. Хамаанда чуолкайдык толоруллуохтаах. Онно киһи тыла тиийбэт буоллаҕына,эткитигэр-хааннытын чыпчахайдаан “айыккалатан” биэриэхпит. Ол олус түргэнник киһини дьиссипилиинэҕэ үөрэтэр. Мин эһигини бойобуой быһыыга-майгыга бэйэҥ хайдах тыыннаах хааларгар,ол инниттэн эйиигин кэрээнэ суох буоларгар,тустаах түгэн ирдиир буолаҕына өстөөххүн сыгынньах илиигинэн киирсэн,тиискинэн кирэн өстөөххүн өлөрөргөр, эһиги иннигитигэр туруоруллубут бойобуой сорудаҕы ситиһиилээхтик толороргутугар,онно көрсүллэр бары ыарахан түгэннэри хайдах тулуйарга дьарыктыам.
    Ол кэннэ кумах бытархайынан сабыллан турар бетон ньууругар уһун соҕус көнө сурааһыны тарта.Саамай аллараа өттүгэр нуулу ,онтон сурааһыныгар бэлиэ туруортаан , араартаан уон сыыппараҕа диэри өрө тахсан бэлиэтээтэ. Бу эһиги кыаххытын көрдөрөр уруһуй. Эһиги бэйэҕитигэр биэрэр сыанабылгыт түөрт сыыппараҕа тэҥҥэһэр,онтон эһигини күн сырдыгар төрөппүт ийэлэргит сыаналара иккигэ тэҥҥэһиэҕэ. Онтон биһиги онно-манна сэрии толоонугар сылдьыбыт дьон эһиги кыаххытын чуолкайдык билэбит ,ол иһин сэттэнэн сыана быһабыт. Ол гынан баран дьиҥҥээх олох ирдэбиллэрэ эһигиттэн муҥур уһугу ,бэйэҕит бары “силис” күүскүтүн-уоххутун туһанан,кыаххытын тас өттүнэн баран туран уон баалы ситиһэргитин ирдиэҕэ. Киһи бэйэтин муҥур кыаҕын билбэт.
    Онон инники өттүгэр дойдубут эн иннигэр туруорар бойобуой сорудахтарын эҥкилэ суох толороргутугар ,мин эһиэхэ киһи бэйэтин толкуйугар кыаммат,кыайбат соруктарын инники өттүгэр туруонарарыгар уонна бииргэ эн-мин дэһэн сулуусбалыырбыт тухары, хас биирдии көрсүһүүбүт ахсын, олоххо баар бэйэ Ийэ дойдутугар бэриниилээх,чиэс,доҕордоһуу диэн дьиҥҥээх үрдүкү сыанабыл өйдөбүллэрин эһиэхэ иҥэриэм.
    Манна бойобуой сорудахтары толорууга ирдэбил эһиги бэйэҕит эткитин-хааннытын төһө кыана туттаргытыгар буолбатах. Ити өттүгэр туох эмэ “диэктээх” буоллаххытына,дьарыктаан сайыннаран биэриэхпит. Сүрүн ирдэбил эһиги өйгүт-санааҕыт төһө күүстээҕэр сытар. Киһи өйө-санаата төһөнөн күүстээх да соччонон бэйэтин кыаҕын аһары барар кыахтаах. Онон мин сүрүн соругум эһигитини кытта бииргэ үлэлиирбэр бу үс баалы эһиэхэ иҥэрэрбэр сытар-диэн баран сэттэ сыыппараттан уонна диэри хос сурааһын тардан кэбистэ.
    Ол кэнниттэн кэккэлэччи тэҥҥэһэн турар саллааттары кэрийэ хааман иһэн икки миэтэрэ курдук уһуннаах дон казактарыттан төрүттээх Громыхало диэн пограничник уолу муннун тоҕо сырбатан кэбистэ.Уола соһуччута бэрт буолан,таалан тура түһэ туран баран, атыыр оҕус курдук орулаабытынан старшина диэки хардыылаан эрдэҕинэ, киһитэ самбо албаһын туттан бэйэтин нөҥүө быраҕан бетон ньууругар таас иэнинэн түһэрдэ.Уол балачча өр ыарытыйан бетон үрдүгэр сытта. Маннык киһи кэтэспэтэх ,үөйбэтэх хамсаныытын көрсөннөр уолаттар “һуу-һаа” буолан эрдэхтэринэ,старшиналара кытаанах куолаһынан хамаандаталаан оннуларыгар туруортаан кэбистэ.
    -Бу саҥа тэриллэр байыаннай чаас сэрии толоонугар сэриилэһэр көннөрү чаас буолбатах, бу эһиги курдук анал бэлэми барбыт, бары өттүнэн бэлэмнээх өстөөҕү кытта сирэй-сирэйгэ көрсөн өлөрсөн-өһөрсөн тыыннаах тахсан кыайыы өрөгөйүн ситиһэр ” анал бэлэмнээх “чаас байыастара буолуохтааххыт.
    Ол инниттэн мантан антах бэйэҕит өйгүтүн-санааҕытын.эткитин хааннытын куруутун өстөөх сиригэр сылдьар курдук турукка үөрэтиэхтээххит.Сип-сибилигин ,бу дьиэ муннугуттан ити олбуор кэнниттэн туора киһи эйиигин быһаҕынан анньан ,бэстилиэтинэн ытан эрэриттэн көмүскэнэргэ бэлэм сылдьыахтааххыт. Бу Громыхало курдук бэйэҕит бөдөҥ-садаҥ быһыыгытыгар эрэнэн сэрэҕэ суох туран биэриэ суохтааххыт. Кини бүгүҥҥү буруйа диэн тас көрүҥүн,таҥаһын-сабын көрүммэтэҕэ буолар.
    Мантан антах хас биирдии сыыһа хамсаныыгытыгар ханна да буоллун ,бу курдук “хаан” устуулаах накаастабылы туһанар буолуохпут.Онтон көмүскэнэргэ бары куруутун бэлэм сылдьыахтааххыт.Итинник эмискэччи саба түһүүттэн сатаан көмүскэннэххитинэ, ол эһиги анал бэлэмнээһинник туруга үрдээбитин көрдөрүөҕэ. Онтон итинник муннугуттан хаан кэлиитин күн аайы буолуохтаах түгэн курдук көрүөхтээххит. Хаан диэн уу диэн боростуой өйдөбүл хас биирдиигитигэр иҥэриллиэҕэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    14 апреля 2020
     

    Онтон Громыхало өйүн-түйүн булан, хамсаан эрдэҕинэ Кошкин уолга тиийэн сиртэн оронон турарыгар көмөлөстө. Манна өйдөөн көрбүттэрэ уоллара бэйэтэ таҥҥа сылдьар таҥаһа-саба устааб ирдэбилигэр олох эппиэттээбэт эбит.Уолуга аһаҕас,кура иһин аллараа өттүнэн ыйана сылдьар.”Саллаат сирэйэ “диэн ааттанар саппыкыта баакса сытын билбэтэҕэ ырааппыт.
    -Эһиэхэ манна “мин дембельбин” диэн өйдөбүлгүтүн киэр илгиэхтээххит.Бэйэҕит икки ардыгытыгар ”Аҕал,биэр” диэн устааб тас өттүнэн сыһыаннаһыыны төрдүттэн суох оҥоруохпут.Бары тэҥҥит. Ол оннугар ,бу аттыбар баар бииргэ сулуусбалыыр саллааппыттан мин олоҕум ,сэрии толоонугар , бу хабыр киирсииттэн тыыннаах тахсарым тутулуктаах диэн өйдөбүл баһыйа тутарын ситиһиэхпит.
    Түмүккэ өссө төгүл этэбин: -Бу анал бэлэмнээх чааска сулуусбалааһын ,эһигиттэн атын өйдөбүлү ирдиэҕэ. Манна дойдубут эн иннигэр туруорар бойобуой сорудахтарын толорууга “мин саамай аһары кыахтаах” ,”миигин ким да кыайар киһи суох” буолан мин манна сулуусбалыы сылдьабын диэн өйдөбүллэри,эһиги толкуйгутугар киллэриэхпит .Ити барыта эһигитини иннигитигэр күүтэр.
    -Онтон бүгүн доруобуйаҕыт туругун көрдөрүөххүт.Ол кэнниттэн сыыйыллыбатахтар илдьэ сылдьар докумуоннаргытын уонна мэтээллэргитин,уордьаннаргытын миэхэ туттарыаххыт.Киэһээ саҥа таҥҥар формаҕытын,утуйар таҥаскытын ылыаххыт.
    Ити кэнниттэн бары бары кус чоппуускаларын курдук “ийэлэрин-аҕаларын” кэнниттэн батыһан быраастар хамыыссыйалара кинилэр доруобуйаларын туругун көрөр дьиэтигэр тиийдилэр. Ити курдук ааҥ маҥҥай доруобуйаларын туругун бэрэбиэркэлээһини барар буоллулар. Манна кэлэн көрбүттэрэ ,хас да саллааттар бөлөхтөрө бааллар. Бары “ийэлэрин-аҕаларын” батыһа сылдьаллар.Кинилэр тиийэн биир бөлөх кэнниттэн уочараттаан кэбистилэр.Өйдөөн болҕойон көрдөххө бөлөхтөрү тус-туспа аармыйа араас көрүҥүттэн муспуттар. Онон бу чааһы тэрийиигэ туох ааттаах Сэбиэскэй аармыйа бары бары бойобуой көрүҥҥэриттэн саллааттары муспут буоллахтарына дойду таһымынан улахан болҕомто ууруллубут эбит-диэн Тимир бэйэтигэр түмүк оҥоһунна. Ол сылдьан Тимир биир эмэтэ саха уола баар буолаарай?- диэн ол бөлөхтөрү болҕомтолоохтук көрүтэлээтэ. Кини курдук хаптаҕай сирэйдээх аҕыйах саллаат баар. Сирэйдэрин -харахтарын олоруута,эттэрин-сииннэрин быһыыта,тутта-хапта сылдьаллара атын курдук. Ол иһин дьонун тас өттүлэриттэн көрөн атыҥыраата. Сэрэххэ биир-хостон, атын хоско аасыһан иһэн “Уруй-айхал”-диэн тыл быктартаан көрдө. Хайалара да “сахаҕын” дуо?-диэн аймана түспэтэ. Арааһа бары Орто –Азия республикаларыттан сылдьаллар эбит диэн түмүккэ кэллэ.
    Манна Тимир соһуйуон иннигэр ааҥ-маҥҥай уҥуохтарын үрдүгүн бэрэбиэркэлээтилэр.Ирдэбил быһыытынан миэтэрэ сэттэ уон биэс сантиметртан үрдүк уҥуохтаах буолуохтааххын эбит. Ол ирдэбили Тимир кыл мүччү ааста. Ити тас өттүнэн сүүрбэ аҕыскын ааһа илик буолуохтааҕын эмиэ ирдэнэр эбит. Бу манна быраастар эппиттэринэн сүрүн өйдөбүлүнэн сэрии толоонугар эт-хаан да,күүс-уох,өй-санаа өттүнэн бу кэмҥэ сайдар эбиккин Сүрүн болҕомтону психологическай туруккун кэтээн көрүүгэ болҕомтолорун уурдулар.Бу өттүгэр киһи үөйбэтэх бэрэбиэркэтин аастылар.
    Урут көрдөрбүт быраастарын хамыыссыйаларыттан атына диэн, бу сырыыга быраастарын хамыссыыйата сүрүн болҕомтотун киһи өйүн-санаатын тургутан көрүүгэ уурда. Хас биирдии бырааска киирдэхтэрин аайы боппуруос бөҕөтүгэр эппиэттэттилэр,кэпсэтии бөҕөтүн ыыттылар. Биир хоско туох идэлээх бырааска киирэн тахсыбыттарын уолаттар бэйэлэрэ да ыараҕыттылар. Быраастара киһи күлүөх курдук боппуруостарыгар эппиэт көрдөөтө.”Албынньыккын билэр аппараат” нөҥүө боппуруостарга эппиэттэтэн көрдө. Ити тас өттүнэн билиилэрин , төбөлөрө төһө таһымнааҥын билэр-көрөр тургутуулары,докумуон толоруутугар сырыттылар.Үөрэхтэрин таһымын эмиэ көрдүлэр.Орто,үрдүк анал үөрэхтээхтээхтэри өрө туталлара көһүннэ.
    Онтон атын өттүгэр доруобуйаларын туругар боппуруос турбата.Кинилэр эрдэ сулуусбалаабыт чаастарыттан доруобуйаларын туругун туоһулуур эт-хаан өттүнэн туруктарын хаартыскаларын эрдэ хомуйан ылбыттар. Онон билэ -көрө олороллор эбит.

    Ити быыһыгар олус үрдүк уҥуохтаах,ыйааһыннаах уолаттары маннык анал бэлэмнээх чаастарга ылбаттар эбит. Ити ирдэбилгэ түбэһиннэрэн Громыхалоны уһулан кэбистилэр. Тимир толкуйугар инньэ гыналлара эмиэ да сөп курдук Громыхало курдук бөдөҥ уолаттар ,хайдах гынан “БТР” иһигэр киирэн батыахтарын төбөтүн иһигэр киллэрбэт. Ол гынан түмүгэр , кинилэр бөлөхтөрүттэн хас да уол сыыйыллан хааллылар.
    Ити күн киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн утуйар таҥастарын “каптерщик” саллааттан ылан ,кэлэр-барар дьон хонор сирдэриттэн арахсан,байыаннай чаас турар сирин тас өттүгэр тахсан олохтоох сирдэрин буллулар.
    Уруккута эписиэрдэр олоро сылдьыбыт биэс этээстээх дьиэлэрин устудьуоннар олорор биир уопсай көрүдүөрдээх дьиэлэрин курдук оҥорон кэбиспиттэр. Инньэ гынан хас биирдиилэригэр хоһу биэрдилэр.Хос иһигэр тимир орон,тумба,таҥас ыйыыр ыскаап , аһыыр остуол уонна олоппос баар.
    Ыал дьоҥҥо кыараҕас курдук гынан баран, соҕотох киһиэхэ сөп.Бэйэҥ туспа хорҕойор сирдээҕин санааҕа астык..Кини хоһун аттыгар доҕоро “Купол” түстэ .Онон уолаттар үөрүүлэрэ сүрдээх.Кинилэр туһаналларыгар хас этээс аайы көрүдүөр биир уһугар тус-туһунан хосторго уопсай туалет , дуустаах суунар сир, ону кытта ас астанар куукуна баар .
    Киэһээ,утуйаары сырыттахтарына,старшиналара кэлэн хас биирдиилэригэр тургутуулары ааһар , быстах кэмҥэ туһаналларыгар харчы биэрдэ уонна биэдэмэскэ илии баттатта.Бородуукта атыылаһар маҕаһыыннара ханна турарын ыйан биэрдэ.Мантан антах кинилэри саллааттар остолобуойдарыгар аһаппаттарын эттэ. Бэйэҕит айаххытын,бэйэҕит быһаарынаҕыт диэн түмүк тылын эттэ.
    Тимир уонна Купол бу иннинэ устудьуон олоҕун амсайбыт дьон быһыытынан бу сонуну ыарырҕата истибэтилэр.Бэйэлэрин бэйэлэрэ көрүнэргэ үөрэммит дьон быһыытынан түүннэри ол маҕаһыынна баран сарсыарда аһыыр астарын ылан кэллилэр.Урукку сулуусбалаабыт саллаат олоҕуттан,олохторо арыый атын сокуоннардаах буоларын тута өйдөөтүлэр.
    Кэлин билбиттэрэ үгүстэрэ дьиэлэриттэн быһа ыҥырыллыбыт буолан,бэйэни бэйэ көрүнүүтүгэр ыарырҕаппыттар эбит.
    Манна сыҥҥьалан кэмин бэйэҥ бас билэр баайын буоларынан,бэйэҥ хайдах дьаһанарын көҥүл .Онон киэһээҥҥи уонна сарсыардааҕы бэрэбиэркэ диэн эһигиттэн ирдэниллибэт.Бирикээһи кытта билсэн тураҕыт ханнык күннэргэ туох тургутуулары бараргытын билэҕит. Онон бу ирдэниллэр тургутуулары аһара барабын диэн толкуйдаах буоллаххына,баҕар күнүстэри да утуй диэн өйдөбүлү бэҕэһээ старшиналара биэрбитэ . Ол гынан баран ким баҕалааҕы кытта сарсыарда алтаттан,киэһээ уон биир чааска дылы дьарыктаныам диэн тыл быктарбыта.
    Тимирдээх ,Купол сарсыарда тураат ,тоҕо биһигини ити курдук көҥүл босхо ыытан кэбиһэр буоллахтарай?-диэн толкуйдуу-толкуйдуу,санааларын атастаһа-атастаһа дьиэлэриттэн тахсан, төһө даҕаны саҥа сиргэ ууларын хана утуйбатахтарын иһин сарсыарда ирдэниллибит бириэмэҕэ баар буолуохтаах сирдэригэр тиийдилэр.Тиийбиттэрэ старшинаны кытта чаастарын хамандыыра Токарев турар. Оруобуна алта чааска кэккэлэччи туруоран аааттарынан бэрэбиэркэни ыыттылар. Кинилэр бөлөхтөрүттэн сорох уолаттара суохтар.
    -Туох сыаллаах-соруктаах бу анал бэлэмнэниилээх чаастар тэриллэн эрэллэрин , эһиги билэҕит.Манна сулуусбалааһын сокуона биир!Ханнык да түгэҥҥэ бэйэҕитигэр ирдэбилгитин сымнатыа суохтааххыт.Сип –билигин миэхэ саба түһэн өлөрүөхтэрэ диэн өйдөбүл эһиги төбөҕүтүгэр куруутун баар буолуохтаах.Ол оннук саба түһүүлэртэн тыыннаах тахсарга куруутун өйгүтүн-санааҕытын,эткитин-хааҥҥытын бэлэм гына илдьэ сылдьыахтааххыт. Бэҕэһээ мин бирикээспин толорон,старшина Кошкин эһиэхэ соруйан э атын ис хоһоонноох кэпсэтиини ыытан турар.Ол түмүгэр сорохторгут бэйэлэригэр ирдэбиллэрин сымнатан манна бүгүн кэлбэтэхтэр. Өссө төгүл этэбин,бу чааска балаһыанньаттан көрөн,бэйэлэригэр ирдэбиллэрин сымнатар саллааттар наадалара суохтар! Онон манна кэлбэтэх саллааттарга бүгүн чаастарыгар ,эбэтэр дьиэлэригэр ыытар туһунан бирикээс таһаарыам –диэт чиэс биэрээт ыстааб диэки бара турда.
    Соҕотох хаалаат старшина Кошкин “Тэҥҥэһин! Чиккэйин” –диэн хамаанда биэрээт,эрээт устун хааман иһэн хас да уол атахтара,атын уолаттар атахтарыттан чорбойон туралларын быһыта үктээн ааста.Олор истэригэр Купол түбэстэ.Бэҕэһээҥҥи “көрдөрүү” иитиитин кэнниттэн бары да бэйэлэрин көмүскэнэргэ бэлэм турбуттара да ,атахпытын быһыта үктүөхтэрэ диэн хайалара да төбөтүгэр оҕустарбатаҕа.
    Ити кэннитэн ,уолаттар соһуйуохтарын иһин: –Ким манна хорсун быһыыны көрдөрөн, Сэбиэскэй сойуус дьоруойа буола кэлбит саллааттар икки хаамыы иннигит диэки хаамын- диэн хамаандалаата.
    “Купол” иннин диэки хаамаары гыммытыгар : –Купол ! Ыксаама ! Бэҕэһээҥҥиттэн манна кэлиэхпититтэн ыла, биһигини онно-манна үктэтэ сатыыллар.Кэтэһиэххэ!- диэн Тимир уолун кулҕааҕар сибигинэйэн тохтотон кэбистэ.
    Үс уол хамаанданы толорон эрээт иннигэр таҕыстылар.Онуоха уолаттарга старшиналара ынан кэлэ-кэлэ ,биир илиитинэн уолактарыттан ылаат,уҥа илиитин тарбахтарын бэстилиэт курдук тутан баран сирэйдэригэр анньыалаата:
    -Бу маннык ,эһиги курдук толкуйдаах дьону ,өйдөрүн-санааларын тоһутабыт. Бу анал бэлэмннээх чааска саллаат Александр Матросов бүлүмүөт уотугар бүөлүү саба түспүтүн ,лүөтчүк Талалихин курдук өстөөх көтөр аалын тараанныыр “дьоруойдар” наадалара суохтар.Мин чахчы итэҕэбин ,эһиги дьоруой буолуоххут,ол гынан өлөн баран. Ол иһин эһигини кытта,бу турар уолаттары дойдубут туруорбут соругун толотторо ыыппаппын.Ол эһиги харса суох быһыыгыт түмүгэр бу өр кэмҥэ анал бэлэми барбыт саллааттары,биир түгэнинэн суох оҥорторбут. Кыайыы- диэн эн тыаһа,улахан айдаана суох эн иннигэр туруоруллубут соругу толордун уонна тыыннаах эргилиннин! Ол кэнниттэн атын соругу толоро бардын. Ол буолар өрөгөй чыпчаала.

    0
  • Баба5а баатыр
    15 апреля 2020
     

    Онон ааҥ-маҥҥай эһигиттэн ирдэнэр ирдэбил,эһиги кыраҕы харах,туохха да үктээн биэрбэт “сэрэх” саллаат буолуохтааххыт. Бэйэҕит “күлүккүт “ курдук дьон буолуохтааххыт.Ону мин эһиэхэ иҥэриэхтээхпин.Ол иһин манна аармыйа атын салаа көрүҥҥэриттэн талыллан кэлбит атын бөлөхтөрү кытта куруутун “эн-мин”дэһиэххит,тургутуһан көрүөххүт.Сотору-сотору утарыта көрсүһүннэрэн “сэрии” толоонун тэрийиэхпит.Онон бэйэ бэйэ5итин илиигитинэн-атаххытынан быһыта охсуһуоххут. Онно куруутун бэлэм сылдьыахтааххыт.Ол кэлин эһигиттэн ханнык баҕарар сорудаҕы толорон баран тыыннаах эргиллэргитигэр төрүт буолуо.
    Онон маҥҥайгы тутуһар сүрүн өйдөбүлбүт: - “ Ким сэрэхтээх-ол тыыннаах хаалар”-диэн буолар.Онон манна сулуусбалыыр саллааттар мин манна биирдэ“укуол биэрэргэ туһаныллар шприц “буоларга буолбатах, үгүс саамай уустук соруктары толорорго ,олох саамай үрдүк бэлэмннээх,бары өттүнэн сайдыылаах,олус түргэн толкуйдаах “бойобуой” массыыналар буоларга кыһаллыахтааххыт.
    Анал бэлэмнээх чааска сулуусбалыыр саллааты “атаҕа” быыһыахтаах. Ол курдук Афганистан сэриитигэр буолбут быһылааннар көрдөрөллөрүнэн ,бойобуой сорудах толоруллубутун кэннэ, эһигини ортотунан алта чааһынан өстөөхтөр эккирэтэн кэлэн ситиэхтэрэ уонна өлөрө-өһөрө сатыахтара.
    Онон иккис тутуһар өйдөбүлгүт:-Эһиги ыт атах буолуохтааххыт!”Мин бэйэм Афганистаҥҥа сэриилэспит түгэммиттэн кэпсээтэхпинэ:- Өстөөх тыылыгар байыаннай эбийиэги үнтү тэптэрэн баран “душманнартан” биһиги биир күнү быһа куотан сүүрбүппүт.Онно биир уолбут сэниэтэ эстэн,биһигини кытта тэҥҥэ хамсанар кыаҕа суох буолбутугар, туох баар ордубут ботуруоннарбытын,тоҕо тэбэр тэриллэрбитин киниэхэ хаалларан баран,биһиги бөлөхпүтүн бу ситэн кэлбит өстөөхтөрү тохтоторго хаалларбыппыт. Ол уол кырдьык Сэбиэскэй сойуус дьоруойа буолбута. Онон эһиги чөмчөкөҕүт иһигэр,биһигиттэн саамай мөлтөхпүт Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа буолар диэн өйдөбүл баар буолуохтаах.
    Сүүрүү ирдэбилэ боростуой,муҥ кыраайбытынан сүүрбэппит, “наҕыллык” сүүрэбит ! Онтон “наҕыллык” сүүрүү-манна өйдөбүлэ- бойобуой сорудаҕы толоро сылдьан бөлөх, куруутун киһи хаамыыытыттан түргэнник “сиэлэ” сылдьыахтаах! -диэн , бу сүүрүү кэмигэр холкутук биир түргэнинэн “сиэлэ” сылдьыахпыт дии санааман,мин бииргэ сүүрсэ сылдьан бойобуой соруктары туруортуом. Онон быыһыгар уулаах мэһэйдэри,миинэлээх хонуулары туоруохпут,бадараан устун сыыллыахпыт,бойобуой сорудаҕы толоруу кэмигэр көстөр түгэннэри барытын ырытыахпыт.
    ”Суруллубатах сокуон” ирдэбилинэн бөлөх уон килимиэтиргэ “марш-бросок! оҥороругар биир чаас бириэмэ бэриллэр.Атыннык эттэххэ,эһиги бу турар сиргититтэн сүүс килимиэтир ыраах сиргэ уон чааһынан тиийиэхтээххит.Ити сүрүн ирдэбил ханнык да түгэҥҥэ уларыйбат. Ол иһин манна бөдөҥ-садаҥ уолаттар сөп түбэспэттэр.
    Онон сулуусбаҕыт хас биир күнэ боростуой сүүрүүттэн саҕаланыаҕа,бу күннэргэ тургутуу кэмигэр нуормаҕыт биэс килимиэтир,онтон кэлин тургутуулары ааһан “куруутун манна сыһыарыллыбыт” саллааттарга уоннуу килимиэтир буолуоҕа.
    Ол гынан баран бүгүҥҥү тургутууга биэс килимиэтири муҥ кыраайгытынан сүүрэн кэлэн туттарыаххыт.Хас биирдии тургутуу кэнниттэн бааллары туруоруохпут,ол хас биирдии тургутуу кэнниттэн ылбыт баалларгытын эбэн уопсай түмүк оҥорон, өй-санаа,эт-хаан өттүнэн таһымҥыт туругун көрдөрүүтүн таһаарыахпыт.Ол көрдөрүүгүтүнэн бу бөлөхтөн уон үчүгэй көрдөрүүлээх саллааты талан ылан манна салгыы сулуусбалата хаалларыахпыт.
    Билигин мин эһитини тоҕус чааска дылы босхолуубун.Онуоха дылы иллэҥҥит. Кэтэн кэлэр фуормаҕыт спортивнай.
    Аара кэлэн иһэн Купол Тимиргэ:
    -Тимир! Эн миигин билэҕин.Мин ууга балык курдук харбыахпын сөп.Эт-хаан сайдыытын тургутан көрүүттэн олох куттаммаппын.Онтон бу курдук күн аайы “бөрө” курдук уоннуу килимиэтири сүүрэри олох ыарырҕатабын.Мин мотуруоспун –диэн улаханнык саллыбытын эттэ.
    -Купол! Эппитин курдук, мин эйиигин олус үчүгэйдик билэбин.Мин бу күннэргэ ылбыт билиибинэн санаабын атастаһар буоллахпына, Манна саллаат,мотуруос көннөрү чааска сулуусбалыырыттан атын ирдэбил турар эбит диэн толкуйдаатым.Оҕо сылдьан эн биһи сэрии толоонүгар көстөр түгэннэр курдук быһыылары хаста да көрсөн турабыт.Онно эн сытыы өйүн хаста да биһиги олохпутун быыһаан турар.Онон манна ирдэниллэр сүрүн ирдэбилгэ эн төбөн олоруутун таһыма сөрү сөпкө түбэһэр дии саныыбын.Онтон эт-хаан сайдыытын туругар эн биһигини барыбытын баһыйарын чуолкай.Онтон онно уһун сиргэ сүүрүү биир быстах ирдэбил буолар.Ити ирдэбилгэ орто дьон көрдөрүүтүн көрдөрөрүн чуолкай.Онон ити боппуруоска санааҕын оонньотума. Атыттарга холоотоххо “хаан” бырааттыылар буоллахпыт.Иккиэбит,соҕотох киһи курдук буолуохпут дуо?Бэйэ-бэйэбитин өйөһө сырыттахпытына ким да биһигини кыайбат.-диэн доҕорун уоскута истэ.
    Ол быыһыгар маҕаһыын аттыгар кураанах “дьаабылыка” дьааһыктара сыталларыттан биир хаптаһыны туура охсон ылла.Ону көрөн Купол Тимиртэн:-Ити хаптаһын биһиэхэ туохха нааданый?=диэн ыйытта.
    -Бэҕэһээ биһиги маҕаһыынтан сүөгэй ылбыппыт . Ол онтон мин эйиэхэ сахалар төрүт астарын “күөччэх” оҥорон амсатыам.Ол онно бу хаптаһынтан “күөччэх” оҥорорго туттуллар “ытык” диэн тэрили оҥостуом.
    Онуоха уола “күөччэх” диэн тылы сатаан саҥарбакка “Куечех” диэн баллыгырыы истэ.Ону истэн Тимир доҕорун “ө” буукубаны табатык саҥарарга үөрэтэ сатаата да, уола кыаммата,хайдах дорҕоон таһаарбытай да,ол курдук саҥара сырытта.
    Ити курдук үөрэ-көтө кэпсэтэ-кэпсэтэ олорор сирдэригэр тиийэн кэллилэр. Ити кэнниттэн суунан-тараанан баран сарсыардааҥҥы аһылыктарын аһаатылар.Иккиэн даҕаны аччыктаабыттара сүрдээх. Бэрт иҥсэлээхтик биир бухаанка килиэби “күөрчэххэ” буккуйа-буккуйа охсон кэбистилэр.
    -Тимир! Бу “күөччэх” диир аскытын ,эһиги сахалар ынах арыытын оннугар туттар эбиккит.Ити “дьаабылыка” барыанньатын булкуйбутун минньигэһиин !-дии –дии астыммытын биллэрэн улахан тойон тарбаҕын чочонното турда.
    Бу сырыыга болдьоммут бириэмэҕэ “спортивнай городок” диэн ааттанар сир аттыгар көрүстүлэр.Биир уоллара бэрт кылгас кэмҥэ хойутаан кэлбитигэр, старшиналара бары ходьох гыныахтарыгар дылы “маат-куут” бөҕөтүн түһэрдэ. Бу иннинэ бары даҕаны араас чаастарга сулуусбалаан кэлбит саллаат уолаттарга кытта соһуччу буолла.Үгүстэрэ нуучча уолаттара бэйэлэрэ да итинник майгыга-сигилигэ үөрэммит ,иитиллибит уонна улааппыт уолаттар айахтарын атан кэбистилэр. Уон үс этээстээх маатыра баар буоллаҕына,ону өссө аһары барда диэбит курдук өйдөбүл ойон кэллэ.Оннооҕор ону-маны бэйэтэ этинэн-хаанынан билбит “Купол” кытта салынна.
    -Тимир! Мин старшина үөхсүүтүн олох “симфония” музыката тыаһыырын курдук истэн турдум. Мин олох күүстээх сүүрүгэр оҕустаран онно-манна сырыттым ини,сылдьыбатым ини.Ол гынан баран гынан баран мин норуотум фольклорун итинник баһылаабыт киһини ааҥ бастаан көрүстүм.Олох үрдүк таһым!-диэн Тимиргэ кулҕааҕар сибигинэйдэ.Онуоха Тимир сөпсөһөрүн биллэрэн төбөтүн тоҥхох гынан ылла.
    Ити кэнниттэн старшиналара уолаттары биир кэккэнэн туруортаат:
    –Бу асфальт суол устун сүүрүөххүт. Бу “спортивнай городогу” эргийэ барыаҕа. Онон киһи муҥмат. Биир эргиирин уһуна килимиэтиргэ тэҥҥэһэр. Онон биэстэ эргийиэххит!-диэн киирии тылы этээт сүүрэргэ хамаанда биэрдэ.
    Уолаттара омуннара сүрдээх.Олох кымньыыламмыт ат курдук түстүлэр. Ол уолаттар кэннилэригэр Купол олорсоору гыммытын Тимирэ тута истэ:
    -Купол! Биһиги сүүрэр сирбит кылгаһа суох.Онон ити курдук муҥ кыраайынан сүүрэр сатабыла суох.Бэҕэһээ старшина эппитин курдук “бэдьэйэн” сүүрүөххэ- диэн уолун “муоһалыы” истэ.
    Сир аҥарын устатыгар дылы олох бүтэһик, биир да уолу көрбөккө истилэр. Ол аайы Купол Тимиргэ кыҥкыйдыыр:
    -Уолаттары кытта бииргэ сүүрбүппүт буоллар, сүүрэр сирбитин түмүктээҥ эрэр буолуо этибит-диэн санаатын атастаһа истэ.
    Онтон ол саҥатын дорҕооно ситэ бүтэ илигинэ биир уолу ситэн ыллылар.Уоллара олох эстэн хаалбыт. Бэрт нэһиилэ хааман иһэр.Кинилэри ымсыырбыттыы көрөн хаалла.Ол кэнниттэн иннилэригэр сылдьар уолаттары биир-биир ситэн истилэр. Ол иһэн аны Купол сэниэтэ эстэн хараҕын сүүһүн аннынан көрөн кэбистэ,аҕылаан түөһэ үп-үллэҥҥэс. Аҕылыырын быыһыгар салгынын эҕирийэ сатыыр да,салгына тиийбэт.
    - Тимир! Атахтарым мас курдук буоллулар,бэйэбин истибэттэр.Мантан антах бэйэҥ сүүр.- диэн бэрт нэһиилэ сүөдэҥҥээн сүүрбүтэ буолан иһэн тыл быктарда. Онуоха Тимирэ суол кытыытыгар үүнэн турар талахтан биир лабааны тосту тутан ылла.Онтукатыттан чыпчахай оҥостон баран уолун быһыта сынньан,ыҥаҕы кэнниттэн үүрэр курдук,үтүрүйэ истэ.
    -Билигин тулуй. Сотору иккис атын туругун киириэ.Эн этин-хаанын бу билиҥҥи туруккар киирэр гына уларыйан биэриэ.Оччоҕо чэпчиэ! –диэн уолун санаатын көтөҕөр тыллары эттэ.
    Ити кэнниттэн өр-өтөр буолбата,Тимир эппитин курдук, Купол сүүрэрэ түргэтээн-сэниэлэнэн барда. Аны Купол Тимири хайҕыырыттан соло булбат:
    -Тимир! Олус да өйдөөх уолгун.Уруккуттан наар өйдөөхтүк толкуйдуугун. Эн эппитин барыта таба буолан иһэр.Тоҕо оннугуй?- диэн ыйытта. Онуоха Тимирэ ону-маны саҥарбакка ис ,ол оннугар бу тургутууну хайдах толороргун толкуйдаа диэн саба саҥаран кэбистэ.Бүтэһик эргиир түмүк аҥарыгар иннилэригэр биир эрэ уол хаалла.
    -Дьэ,Купол! Мантан-антах бэйэҥ баҕаҥ быһыытынан соҕотоҕун сүүр. Мин ити иннибитигэр сылдьар уолу ситтэхпинэ сатанар- диэн баран, иннин диэки түһүнэн кэбистэ. Ол түмүгэр Тимир санаатын ситэн биэтэккэ тахсыыга уолун ситэн иннигэр таҕыста.
    Онтон Купол биэс-алта уол кэнниттэн кэлэн орто көрдөрүүлээхтэргэ киирдэ.Старшиналара бүтэһик уол кэлээтин кытта , кэккэлэччи туруортаат :
    -Билигин , бойобуой сорудаххыт ирдэбилигэр уларыйыы киирбитинэн, өссө үс килимиэтири эбии сүүрүөххүт. Бу сүүрүүттэн аккаастанабын диир саллааттар үс хамыы инники тахсаргытыгар хамаандалыыбын-диэбитигэр ,түөрт уол устуруой иннигэр таҕыстылар.
    Ол тахсыбыт уолаттарга старшиналара:
    –Эһиги салгыы барар тургутуулартан босхолоноҕут! Онон кэнсэлээриийэҕэ тиийэн докумуоннаргытын ылын-диэн дьаһал биэрдэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    15 апреля 2020
     

    Бу сырыыга бары даҕаны бэрт нэһиилэ хамсанан “бэдьэйэн” сүүрдүлэр. Биэтэккэ тахсыыга бары бииргэ кэриэтэ, “эмдэй-сэмдэй” арахсыылаах күргүөмүнэн бииргэ таҕыстылар.
    Бу кэнниттэн, ама бүттүбүт ини дии санана турар уолаттарга старшиналара :-Аны икки килимиэтиргэ сүүрэҕит-диэн дьаһал биэрдэ. Маҥҥайгы сүүрүүгэ бэйэлэрин кыахтарын эһэр гына тоҕо түһэн сүүрбүттэрэ таайан, сэниэлэрэ эстэн хаалбыт уолаттарга ыарахан сорук буолла.
    -Биһигини тургутан көрөллөр!Бу тургутууну мин ааһыахтаахпын - диэн өйдөбүл баһыйа тутан,өй-санаа күүһүнэн салайтаран бары сүүрэ таҕыстылар. Ол кэнниттэн бары ким хайдах кыахтааҕынан быа курдук субуллан түмүктээтилэр. Биэтэккэ тахсыыга барыларын ырааҕынан быраҕаттаан инники Тимир таҕыста.
    Старшина Тимири бэлиэтии көрөн,аттыгар кэлэн:-Хантан сылдьаҕын?Казаххын дуо?-диэн ыйытта.
    -Суох.Мин сибирякпын.Сахабын.
    -Сулуусбалаабытым тухары,биир да Саханы көрсө иликпин. Сурах эрэ хоту истэбин. Бииргэ сулуусбалаабыт уолаттарым кэпсииллэринэн,эһигини төбөлөөх,өһөс ,бэйэлэрин эт-хаан өттүнэн кыанар омук курдук кэпсииллэр. Тус бэйэм, эн бииргэ сүүрбүт уолун сэниэтэ эстибитигэр көмөлөспүккүн сөбүлүү көрдүм. Эйиигиттэн атыттар бары бэйэлэрин тустарыгар сүүрдүлэр.
    Ол туран эмискэччи Тимир төбөтүн табар курдук уҥа илиитинэн охсон саайда. Урукку өттүгэр боксанан дьарыктаммыта таайда быһыылаах,Тимир бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла.Төбөтүн кыҥҥас гыммытыгар, старшина сутуруга сыҥааҕын аттынан сиирэ-халты охсуллан ааста.Ол кэмҥэ бэйэтэ туора ыстанаат икки илиитин сутуруктарынан сыҥааҕын көмүскэнэрдии тутунна.
    Ону көрөөт старшина :-Маладьыас. Мин эһигиттэн бэйэбин кытта бииргэ сулуусбалыыр саллааттары талан, бойобуой сорудахтары толорорго анал бэлэмнээх бөлөх тэриниэхтээхпин. Бэйэм онно хамандыырынан ананыллыахтаахпын. Онно миэхэ эн курдук бэлэмнээх саллааттар наадалар. Боксанан дьарыктана сылдьыбытын дуо?-диэн ыйытта.
    -Үөрэммит уонна улааппыт дойдубар , Нюрбаҕа бокса үчүгэйдик сайдыбыт сирэ. Инньэ гынан боксаҕа маҥҥайгы разряды толорбутум.
    -Олус үчүгэй.Атын тургутуулары туйгуннук ааһаргар баҕарабын!
    Бу күн манна кэлбит уолаттарга олус ыарахан күн буолла. Сүүрүү кэнниттэтн тута күүһү-уоҕу тургутан көрөр тэриллэргэ тиийэн уопсай эт-хаан сайдыытын бэрэбиэркэлиир тургутууну аастылар.Манна оҕо эрдэҕиттэн цирка эҥэр сылдьыбыт буолан Купол күннээтэ. Ол курдук кылгас быыппастыгас сүүрүүгэ Купол биир уолу кытта саамай үчүгэй бириэмэни көрдөрдө. Ол оннугар уолаттар Тимири олох кэнники миэстэҕэ тэбэн кэбистилэр.
    Онтон күүһү быһаарар тургутууларга Тимир маҥҥайгы толкуйугар туорай маска тардыннараллара, ону-маны ыарахан тэриллэри көтөхтөрөллөрө буолуо дии санаабыта,букатын атын буолан таҕыста.Старшиналара олох кинилэр көһүппэтэх,үөйбэтэх хамсаныыларын оҥоттордо.
    Ол курдук ааҥ-маҥҥай чохчос гынаат,сиртэн күүскэ тэбинээт өрө ыстанан тахсан баран,төбөн үрдүнэн илиин ытыстарын бэйэ-бэйэтигэр охсуһуннарда,ол кэнниттэн туорай маска илдьэн ким төһө өр ыйаастан турарын бэрэбиэркэлээтэ.
    Ити кэнниттэн сиргэ тайыннараат биир түгэнигэр илиин сутуруктарыгар,атын түгэнигэр ытыстарын тарбахтарыгар тирэнэн туран бэйэҥ ыйааһыннын төһөтө анньынаргын тургутта.
    Бүтэһиккэ туорай мастан тардыһыннаран туран атахтаргын хаста өрө тэбэн таһаараргын уонна атахтаргын муннуктуу тэбэн баран ,төһө өр тутаргын көрдө. Манна Купол уолаттартан олох чорбоччу турара,ордуга көстөн таҕыста. Бу тургутууну көр-оонньуу курдук ,онтон Тимир барытын эриэ-дэхси ааста.
    Бары даҕаны олус илиһиннилэр.Сынньалаҥ бэриллибитигэр бары туора тахсан хонууга бурдуктаах куул курдук сууллан түстүлэр.
    Ол сытан Тимир Куполтан ыйытар: -Ити Аполлон курдук эттээх-сииннээх,үллэ сылдьар быччыҥҥардаах уолу көрөҕүн ? Бу тургутуулар иннилэригэр :- Ким кыайыай? –диэн мөккүөргэ харчыга уксуу буолбута буоллар ,мин ити уолу ылыам этэ. Олох туруору күүһүнэн кимтэн да ордук күүстээх-уохтаах уол сылдьар диэбитим. Онтум уопсай түмүккэ көрдөрүүтэ оннооҕор миигиттэн кытта мөлтөх. Тоҕо оннугуй?
    -Тимир!Ити уолун аҥардас этин-сиинин быһыытын тупсарарга сыал-сорук туруорунан эрчиллибит .Үллэ сылдьар быччыҥ,бу киһи күүстээх диэн өйдөбүлү биэриэ суохтаах.Кини анал хачайданыы-дьарыктаныы түмүгэр итинник көрүҥҥэммит диэн өйдөнүллүөхтээх.Онтон дьиҥҥээх күүһүн уҥуохтаргын холбуур сибээскэлэрин уонна иҥиирин туругар сытар. Нуучча циркатын биир маҥҥайгы төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ Александр Засс диэн киһи , мин эппит этиибин дьоҥҥо итэҕэтэн турар. Кини уҥуоҕунан кыра,тас көрүҥүнэн дьонтон туох да ураты быһыыта суох киһи , дьон көрүүтүгэр тимир сыаптары,суон канаттары быһыта ,халыҥ кинигэлэри тырыта-ойу тардыталаан уонна ыйааһыннаах сымара таастары оннуларыттан хамсаталаан көрөөччү дьону улаханнык салытыннартаан турар. Ол иһин норуот кинини атын дьон оҥорбот хамсаныыларын оҥорорун иһин “железный Самсон” диэн тапталлаах ааты иҥэрэн турар.
    Бу киһи дьиҥҥээх күүс киһи быччыныгар буолбакка,киһи иҥиирдэригэр сытар диэн саҥа өйдөбүлү биэрбитэ уонна ону сайыннарыыга букатын атын дьарык көрүҥүн арыйбыта.Түргэн хамсаныылар түмүктэригэр киһи быччыҥа сайдар. Онтон киһи дьиҥҥээх күүһэ-иҥиирин сайдыыта,уһуннук киһи кыаҕын тас өттүнэн күүһү утарсыыга сытар диэн өйдөбүлтэн тирэнэн быанан,курунан,сыабынан туһанан күүһү хачайдыыр эҥин араас хамсаныылары айан турар.
    Холобура: -Тимир! Бу курдана сылдьар кургун ыл, икки өттүтэн тут уонна быһа тардаары икки илиигинэн ууннары тарт уонна уонча мүрүүтэ тутан ,күүрэн тур. Атыннык эттэххэ биирдэ тоҕо түһэн хамсаныыны оҥорбокко, эткэр-хааҥҥар уһун кэмҥэ күүһүн муҥур кыаҕынан утарсыы күүһүн биэрэҕин-оччоҕо быччыҥын тас өттүнэн, иҥиирин сайдар .
    Тимир уола эппитин үтүктэн барда. Ол гынан баран олох кылгас кэмҥэ күүрэн турда.
    Купол ону көрөн:
    - Бу хамсаныыгын сырыы аайы төһө кыалларынан бириэмэтин уһатан иһэргэ кыһаллыахтааххын! Онтон атахтарын иҥиирдэрин сайыннарыаххын баҕарар буоллаххына,ити таас дьиэ истиэнэтигэр көхсүгүнэн сыһын уонна икки атаххынан сиртэн тирэнэн баран истиэнэни суулларардыы анньан тур. Дьиэн сууллуо суоҕа гынан баран,бэйэҥ кыаҕын тас өттүнэн төһөнөн өсөһөн уһуннук тулуйуон да ,ол оччонон күүһүн-кыаҕын улаатыа.Итинник дьарыгы “биир сиргэ турар” дьарык көрүҥэ диэн ааттыыллар. Мин ону цирка үлэһиттэрин оҕолоро буоларым быһыытынан, олох кыра оҕо эрдэхпиттэн ити хамсаныыларынан дьарыктаммытым. Ити тас өттүнэн “Джамп” диэн омуктар айбыт ыстаҥалаан бэйэ этин-хаанын сайыннарар дьарык эмиэ баар. Ол өйдөбүллэрин бу байыаннайдар эт-хаан сайдыытыгар төрүт хамсаныылар быһыытынан ылбыттар. Онон сүнньүнэн инники дьарыктарга ити хайысхаларынан эппитин-хааммытын эрчийэр эбиппит диэн түмүк оҥорон олоробун. -диэн кэпсээнин түмүктээтэ.
    Тимир Купол кэпсээнин бэйэтигэр олох чугастык ылынна. Кини оҕо сылдьан саха норуотун күүстээх дьонун туһунан кинигэни ааҕан турар.Ол тас өттүнэн чугас дьонун кэпсээннэриттэн урукку кэмҥэ Манчаарыттан саҕалаан баран ,Күүстээх Уйбааҥҥа ,Кыыл уолугар,Бөҕө Тараҕайга тиийэ , бары даҕаны саха дьоно тэтиэнэх дьон буолалларын оҕо эрдэҕиттэн истэн кэлбитэ.Ону бэйэтин көлүөнэтин дьонугар тэҥҥии көрө-көрө ,олох итэҕэйбэт этэ.Дьон омуннаах кэпсээнэ дии саныыра.Ону билигин итэҕэйиэх курдук. Тоҕо диэтэххэ,ол-бу аныгы күүстээх тэриллэр суох эрдэхтэринэ,бэйэни көрүнүү аҥардас хара ытыс илиинэн оҥоһуллар кэмигэр,биһиги төрүттэрбит сайыннары-кыһыннары от-мас үлэтигэр сылдьан иҥиирдэрин хачайдаан - сайыннаран аҕай биэрдэхтэрэ. Итинтэн сиэттэрэн толкуйа-санаата күннээҕи олоҕуттан тэйэн,олох даҕаны дойдутун-Сахатын сирин,чугас дьонун балтытын,доҕотторун эргитэ саныы сытта.
    Ол туругуттан старшинатын ыһыыта-хаһыыта таһаарда.Уолаттар бары бэрт нэһиилэ хамсанан ,кэккэлэччи кэлэн турдулар. Олох кылгас кэм иһигэр эттэрэ-хааннара көһүйэн хааланнар, бары өрө тыылланнаан ыллылар. Сирэй-харах олоруута мөлтөх. Тыллара-өстөрө даҕаны соччото суох.
    Ити курдук туруктаах маҕаһыын аттынан ааһан истэхтэринэ ,ол дьиэ күлүгүттэн атын бөлөх уолаттара ойон таҕыстылар да,кинилэри үнтү сыбаабытынан бардылар. Тимири ,киниттэн халыҥ көрүннээх уол түннэри көтөн ааста.Онтон ол уол охтон сытар киһиэхэ үрдүгэр түһэн эрдэҕинэ,Тимир бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалла, бэрт түргэн хамсаныынан уҥа илиитин тоҥолоҕун сиргэ тирэннэрээт иккис илиитинэн ол илиитин сутуругун анныттан харбаат ,киһитигэр утары уунна. Уола ол сутурукка түөһүнэн сааллаат,ыарыытыттан түөһүн туттубутунан, сиргэ сытынан кэбистэ.
    Тимир ойон туран тула өттүн көрүммүтэ. Кини бөлөҕүттэн икки-үс уолу охторбуттар. Олох аттыгар Куполы икки уол үнтү сабыы сылдьаллар,Атаһа ол охсуулартан көмүскэнэриттэн бокуой ылбакка сылдьар.Онтон атын уолаттар тустуу былаастаах сиргэ охсуһа-туста сылдьар курдуктар.Ол быыһыгар утары бөлөхтөн хас да уол тула сүүрэ сылдьан сиргэ сытар дьону быһыта тэбиэлииллэр.Тимир өр толкуйдуу барбакка аттыгар турар уолу кулгаах тааска охсон суулларан түһэрдэ.Биир-бииргэ хаалаат Купол утаралаһааччытын үнтү кумалаан кэбистэ.Омуннарыгар салгыы охсуһа бараары гыммыттарыгар ,бөлөхтөр салайааччылара үнтү хаһытааннар охсуһа сылдьар уолаттары тохтотон кэбистилэр.
    Бу сырыыга муннуларын тоҕута оҕустаран сирэйдэрэ хаан билик ,онон –манан тоҕута тардыллыбыт ,имиллэн буор-сыыс буолбут таҥастаах дьон устуруойга турдулар.
    -Урут эппитим курдук,эһиги манна куруутун өстөөх тыылыгар сылдьар курдук сананыахтааххыт.Ханнык да түгэҥҥэ бэйэҕит болҕомтоҕутун мөлтөтүө суохтааххыт.Соһуччу буолар түгэннэргэ куруутун бэлэм буолуохтааххыт.Ол кэнниттэн хамаандалаан Тимири устуруой иннигэр таһаарда.
    -Бүгүҥҥү бойобуой түгэҥҥэ чугаһытыллыбыт бэрэбиэркэҕэ сөптөөх бэлэмнээҕин көрдөрбүтүнэн старшай сержант Поповка!, бэйэм ааппыттан махталбын биллэрэбин.Биһиги бөлөхпүтүттэн кини эрэ бэйэтин утарылаһааччытын охторон ,атын дьоҥҥо көмөҕө тиийэн бөлөхтөр икки ардыларыгар охсуһууга тэҥ балаһыанньа үөскүүрүгэр кыах биэрдэ.Ити уолаттар манна үөрэх барбыттара биир ый буолла.Онон бэлэмнэрэ эһигиттэн таһыччы үрдүк. Ол гынан баран бэйэм бөлөҕүм бэлэмин таһымыттан астынным.Үнтү кырбамматыбыт.Тэҥ утарсыыны оҥордубут.
    Онтон Тимиргэ бэйэтигэр туһаайан:- Өйдөөн көрбөккө хааллым. Эн утарылаһааччыгын туох албаһы туттан хамсанар кыаҕын суох оҥордуҥ?-диэн ыйытта.
    -Мин Сахабын! Мин төрүттэрим ,киһи үрдүгүнээҕэр кылгас мас уктаах батыйанан эһэни бултуулларыгар, эһэттэн куттаммакка утары хааман сирэй-сирэйгэ киирэллэрэ.Оннук түгэҥҥэ эһэ кыыһырбыт омунугар киһини саба баттырдыы түстэҕинэ,булчут батыйатын угун сиргэ тирээт,уһугун эһэ түөһүгэр туһаайара. Оччотугар эһэ бэйэтин ыйааһынынан ол батыйаҕа курдаттыы дьөлө түһэрэ. Батыйа диэн эһиги өйдөбүлгүтүгэр мас уктаах үҥүү.Уратыта диэн быһыыта быһах курдук уонна биилээх.
    Итинник албаһы кыргыс үйэтигэр биһиги боотурдарбыт өстөөхтөрүн суоһарыыга эмиэ тутталлар эбит.Бу сырыыга батыйа оннугар илиин сутуругун утары тутан өстөөҕүн түөһүн алдьатаҕын.Ити албаһы миэхэ аҕам үөрэппитэ.Онон мин кинини охсо да сатаабатым,өстөөҕүм бэйэтин ыйааһынынан кэлэн түһэр күүһүн туһанным.
    =Биһиги Аҕа дойду сэриитигэр туттуллубут кыра бөлөҕүнэн сэриилэһэр албаһы салгыы сайыннарарга,кини тус састаабын хаачыстыбатын үрдэтэргэ сорудах ылан ону толорорго үлэлии сылдьабыт.Ол онно өстөөҕү кытта сирэй-сирэйгэ киирсэн суох оҥорорго туттуллар албастар көрүннэрин кэҥэтэргэ ,бары омуктарга баар албастары барытын хомуйабыт. Онно .эн албаскын эбэн киллэрэн биэриэхпит!.

    0
  • Баба5а баатыр
    15 апреля 2020
     

    Ити кэнниттэн бары этэҥҥэ олохтоох сирдэрин буллулар.Купол саҥарар да сэниэтэ суох буолбут,кэлээт оронугар оҕунна.Ону көрөн Тимир уолун үнтү мөрөйдөөн сууннара ыытта.Бэйэтэ таҥаһын уларытынна,боростуойдук илиитин-сирэйин суунаат,гаас оһоххо бэрт түргэнник чэйин оргута оҕуста,куурусса сымыытын алдьатан ис уоһаҕынан арыыга луугу кытта буккуйан буһарда.Ол кэнниттэн уола кэлбитигэр аһылыкка ыҥырда.
    -Тимир! Эн икки иҥиирдээх киһи курдуккун!Сылайбатын,сатабылын да бэрт.Барытын туох оҥоһуллуохтааҕын өтө көрөр курдуккун. Сарсыарда,киэһээ туох аһылыгы аһыыргын толкуйдаан бородууктаҕын бэҕэһээ ылбыккын.Биһиги бөлөхпүт уолаттара саҥардыы маҕаһыынна ас ыла бардылар.Сөҕөбүн эрэ.
    -Ол эппиэтэ боростуой. Мин толкуйбар аһары итии сайыннаах уонна олус тымныы кыһыннаах сиргэ , түргэнник уларыйа турар айылҕабыт, сыыһа-халты хамсаныыны бырастыы гыммат буолан, биһиги Саха дьоно хас хамсаныыбытын барытын, айылҕа хаамыытыттан сирдэтэн табатык хамсанар курдук дьүөрэлиибит.Онтукан эйиигин инникигин толкуйдуу сылдьарга үөрэтэр.Оннук такыллыбытын күннээҕи олоххор эмиэ дьайар. Баҕар өһүргэниэн гынан баран,бэйэм толкуйбар бу сиргэ саамай өйдөөх омук Саха! диэн сыанабыл биэрэбин. Ахсааммыт эрэ аҕыйах. Бу сиргэ баар омуктартан аҥардас соҕотох Саха омук эрэ сылаас сиртэн,тымныы сир диэки олоҕун тускулун хамсатан турар,онтон атын омуктар бары төттөрү сылаас эҥэрдээх сирдэр диэки хамсаабыттара. Эппиэтэ боростуой сылаас сир олоҕо чэпчэки,ол гынан баран бу эҥэр эн-мин дэһэн,бэйэ-бэйэни тургутуһан, сэймэктэһэн-кыргыһан эрэ баран ким күүстээх ол оннун булар ,онтон мин төрдүм дьоно уһун сылларга муус-хаһаа сиргэ сатабыл, мындыр өй күүһүнэн олохторун оҥостон олорбуттара. Онон саха хаһан да - ханнык да түгэҥҥэ, атын омукка төбөтүн олоруутунан сабырыйтарбат.Чэ.бу куолу хааллыҥ.Эн манна аһыы олор. Мин суунан кэлиэм.
    Суунан баран кэлбитэ,уола суох.Хоһугар утуйа барбыт.Бүгүҥҥү күн тустаах дьоҥҥо сыламталаах күн ааста.Бары да кыахпытын ыллара сыстыбыт.Атын уолаттар ,охсуһуу кэмигэр эчэйии ыланнар киһи сатаан кэпсэппэт дьоно буолбуттар.Бэрт нэһиилэ салланнаһа,иитиллибиттэринэн “маат-куут” бөҕө буола сылдьаллар.
    -Биһиэхэ,туохха нааданый? Маннык олох- үнтү сынньыллар.Дьиэлиибит!-дэһэллэр.
    Ити уолаттар курдук Тимир дойдутун ахтылҕана баһыйа тутан,баҕар сөбүлээбэтэхпинэ дойдулуом диэн бу түгэҥҥэ дылы кэтэх санаалаах сылдьыбыта. Ол гынан баран ,оронугар сытан утуйбакка ону-маны саныы-толкуйдуу сытта.
    Бу иннинэ Тимир “анал бэлэмнээх чааска” сулуусбалааһын диэн өйдөбүлүн ситэ өйдөөбөт эбит буоллаҕына,бу күннэргэ билсэн баран миигиттэн “кыргыс” киһитин иитэллэр эбит диэн түмүк оҥостубута. Онтон боотур буолан аҕа ууһун көмүскүүр ытык иэс мэнээк киһиэхэ тиксибэтин өйдөбүлэ Сахаларга уруккуттан баар. Эн аҕан ууһа атын аҕа уустартан чорбойуон,үөһээ сылдьыаҥ баҕарар буоллаххына үгүс күүстээх боотур дьоннордоох буоларгын олоҕун тускула ирдиирэ. Ол иһин аҕа ууһун кырдьаҕастара хас уол оҕону барытын оҕо эрдэхтэриттэн эрдэ сылыктаан туохха дьоҕурдааххынан көрөн иитэллэрэ. Оннук сылыктаан талан ылбыт оҕолорун ол бу быстах үлэлэргэ чугаһаппакка,оҕо эрдэхтэриттэн “кыргыс” үөрэҕэр такыйаллара. Ол курдук Сахалар хас биирдии аҕатын ууһа урукку дьалхааҥҥаах кэмнэргэ атын урдуустар саба түһүүлэриттэн көмүскэнэргэ “кыргыс” үөрэҕин барбыт “боотур” дьоҥҥордоох этилэр. Ол дьону кэлин булка-алка чугаһатан салгыы сайыннараллара.
    Ити тас өттүнэн инники олоҕун суолун солонорго саҥа үктэнэн эрэр туох да тирэҕэ суох эдэр киһиэхэ, тус олоххор маҥҥайгы хардыылары оҥороргор олорор сир, бэйэҕин көрүнэргэр хамнас биэрэр өйдөбүллэрин өрө тутан ,барытын эргитэ ырытан баран, мин олоҕум суолун төрдө мантан саҕаланар эбит диэн толкуйга кэлэн, олох бүтэһиктээхтик манна салгыы сулуусбалыы хааларга быһаарынна.
    Сарсыҥҥы күнүгэр эмиэ уон килимиэтиргэ сүүрэн күннэрин саҕалаатылар.Бу сырыыга бөлөххө баар уолаттар ахсааннара лаппа аҕыйаабыт.Бу сарсыарда хаалбыт уолаттар бары холкутук илин-кэлин түсүһүүтэ суох,эппиттэрин курдук “бэдьэйэн” сүүрдүлэр.Онон бэҕэһээҥҥи курдук быста эстибэтилэр.Ону көрө сылдьан старшиналара бэҕэһээ оҥорбут күүс хачайдыыр дьарыктарын хамсаныыларын хас да төгүл хатылатта. Хас биирдии уол кыанарынан ,кыаҕынан элбэхтэ толоро сатаата. Сэниэтэ эһиннэҕинэ ханнык эрэ эргииргэ тиийэн тохтоон истэ. Инньэ гынан сэниэлэрин эһэн кэбистэ. Кэлин тиһҕэр доҕорун Куполы кытта иккиэн эрэ хааллылар уонна илии тутуһан илин-кэлин түһүспэккэ тэбис тэҥҥэ түмүктээтилэр.
    Ол кэнниттэн старшиналара хамаандалаан эти-сиини дьарыктыырга аналлаах саалга аҕалан ,боксерскай ринг иннитигэр аҕалан туруортаата. Онно рингэ иһигэр биир эдэрси киһи боксерскай перчаткалаах,төбөтүн көмүскүүр бэргэһэлээх салгыны кытта охсуһа сылдьар.
    - Бүгүн бирикээс быһыытынан ,эһигиттэн ордук бэлэмнээх өстөөҕү кытта сирэй көрсүүгэ бэйэҕитин көмүскэнэргэ илиигитинэн-атаххытынан охсуһарга төһө бэлэмнээххитин тургутан көрүөхпүт.Эһиги иннигитигэр хас да омук бойобуой охсуһууларын көрүннэригэр Сэбиэскэй Сойуус чемпиона,биһиги чааспытыгар охсуһуу ньыматын үөрэтээччи капитан Григорьевы кытта киирсиэххит. Кини бу сырыыга өстөөх оруолун толоруо. Онон соруккут боростуой .Кини эһигини утары киирсэр бойобуой туругун суох оҥоруохтааххыт,-диэн старшиналара бу саалга тугу гына кэлбиттэрин быһааран биэрдэ.
    Тимир уҥуоҕунан барыларыттан кыра буолан киирсэр уочаратыгар саамай бүтэһиккэ тэбилиннэ. Капитаннара кинини кытта тургутуһа киирбит уолаттары олох өр гыммакка сорохторун илиилэринэн охсон,онтон арыыйда бэлэмнээх уолаттары атахтарынан тэбиэлээн быһыта сынньан истэ.
    Ол аайы Купол Тимир аттыгар туран : - Биһигиттэн ким даҕаны маннык бэлэмнээх киһини кытта утарсар кыаҕа суох. Күн аайы дьонтон үнтү сынньыллар, туох ыт олоҕор түбэстибит-дии-дии Тимир сирэйин-хараҕын көрөр. Өр-өтөр буолбата Купол уочарата кэллэ.Купол цирка артыыһа буолан ,арыт киһитин үрдүнэн ойон,арыт төбөтүн оройунан сиргэ төкүнүйэн киһитин охсоруттан-тэбэриттэн балачча өр сыыһа-халты оҕустара-тэптэрэ сырытта. Ол гынан баран биир түгэҥҥэ ринга муннугар хааттаран хаалан үнтү сынньылынна.
    Тимир төһө да бэйэтин олоҕун тускула кинини бэйэтин көмүскэнэргэ эҥин араас көҥүллэммэт албастары туттан охсуһарга үөрэппитин иһин, бу маннык олох үчүгэй бэлэмнээх киһини кытта сирэй-сирэйгэ киирсиигэ хотторорун көрөн турара.Хайдах гынан кыайарын буолбакка ,кырбанартан туох албаһы туттан куотабын диэн толкуйдуу турда. Онтон Купол бэрт нэһиилэ хамсанан , айаккалаан кэлбитигэр.
    -Купол! Мин ити киһини кытта күөн көрсө таҕыстахпына. Эн, ринга бу муннугун тутан турар остуолбатын чиккэччи тардан турар быатын мүччү ыытан кэбиһээр! -диэн доҕоругар дьаһал биэрдэ.
    Тимир уочарата кэлбитигэр рингэҕэ ойон тахсан биир муннугар турунан кэбистэ.Кини көрдөҕүнэ киһитэ күн аайы дьарык оҥостор дьаллыга быһыылаах,биир да хааппыла көлөһүн тахсыбатах,суоһурҕанан быһыылаах салгыны хаста күүскэ охсуталаан,өрүтэ ойон тахса-тахса тэбиэлээн көрдө.
    -Охсуһууну саҕалаан!-диэн хамаанда бэриллээтин кытта киһитэ охсуталаабытын,Тимир боксанан дьарыктана сылдьыбыт киһи быһыытынан, көмүскэнэн илиитигэр охсуулары ылан сымнатан биэрдэ.Тимир хамсаныылара,аҥҥараа киһи хараҕар атын уолаттарга тэҥҥээн көрдөҕүнэ туспатык көһүннэ быһыылаах:
    -Буоксанан дьарыктана сылдьыбытын дуо?-диэн ыйытта.Тимир саҥардыы эппиэттиэх курдук эрдэҕинэ,Купола быатын дьэ төлө тутта. Онуоха ринганы тутан турбут атах “оһууҥкаттан” ытыллыбыт буулдьа курдук көтөн кэлэн капитаны кэлэн көхсүгэ саайан суулларан түһэрдэ.Ону кэтэһэ сылдьыбыт Тимир түгэни мүччү туппакка киһитин үрдүгэр олоро түстэ да икки илиитинэн сабаабытынан барда. Бары соһуччута бэрт буолан аппайан саҥата суох туран хааллылар,онтон дьэ өй ылан кырбаммыт уолаттар ыһыы-хаһыы түһэрэн Тимири өйүү сырыттахтарына, старшина “маат-куут” бөҕөтүн түһэрэн охсуһа сылдьар дьону араартаан кэбистэ. Ол кэмҥэ капитаннара бэрт чэпчэкитик ойон турда,туох да буолбатах.
    - Сытыы толкуйдаах саллаат эбиккин! Бу рингэ нөҥүө төһөлөөх элбэх саллаат ааспыта буолуой! Эн курдук ким да хамсана илигэ.Хайҕыыбын.Биһиги чааспытыгар сулуусбалыыр саллаат толкуйа өстөөҕү кытта киирсэр кэмигэр бойобуой түгэнтэн сиэттэрэн кыайыыга тиэрдэр тобулу олус түргэнник толкуйдуохтаах. Манна эйиигин утары ,эн курдук бэлэмнээх өстөөх утары турарынан охсуһуу сокуона боростуой:
    -Хаһан даҕаны өстөөххүн кураанах илиигинэн охсума, илиин анныгар баар өстөөҕү суоһарарга аналлаах тэрили барытын туһанан киирсиэхтээххин. Онон атыннык этэр буоллахха өстөөҕү кытта охсуһаргар,туох да быраабыла суох. Тугу баҕарар: - Таас,бытыылка бытархайа.сапернай лаппаакы,быһах,бэстилиэт у.д.а. тэриллэри туһаныаххын сөп!
    Холобура:
    -Эн кимниин эрэ остолобуойга олороҕун.Остуолга оргуйбут уулаах чаанньык,ону кытта ону сып-сылаас чэйдээх ыстакаан турар.Охсуһуу саҕаланна.Эн кини сирэйигэр чэйгин ыһаҕын!Ол кэнниттэн илиитинэн сирэйин саптан турар киһини чаанньыгынан оройго биэрэҕин,охто сытар киһиэхэ ордубут оргуйа сылдьар уугун үрдүгэр кутаҕын! Эн төһө да бэйэҥ оргуйбут ууттан эчэйии ылбытын иһин, бу киһи эйиигин утары киирсэр кыаҕын суох оҥордун!
    Маннык түгэҥҥэ “Киһи үрдүгэр-киһи баар”-диэн норуот сытыы тылын хаһан да умнубаппыт. Боростуой киһи өйдөбүлүгэр олох сөп түбэспэт өйдөбүлү этэбин. Ол гынан баран эһиги бэйэҕит курдук үрдүк таһымнаах бэлэмнээх өстөөҕү утары киирсэргэ бэлэмнэниллэр саллааттаргыт ! Онон итинник өйдөбүлү иҥэриэхпит. Онтон атын буолбат.Өстөөххөр утарсар кыаҕы биэрдэххинэ,кини бэйэтэ эйиигин күн сириттэн суох оҥоруоҕа!
    Бүгүн миигин кытта киирсибит саллааттарга уопсай сыанабыл биэрэр буоллахха,хас да уол эт-хаан өттүнэн бэлэмнэлииилэрэ олус үчүгэй.Ордук чорботон старшай сержант Тимир Попову бэлиэтиибин. Мин манна кэлэн үлэлээбитим тухары , кимтэн даҕаны охсулла-кырбана иликпин.Онтон кини атын хамсаныыны оҥорон,сытыы толкуйдаах байыас буоларын көрдөрөн кыайыыны ситистэ. Биһиги тэрийэр чааспытыгар кини курдук түргэн толкуйдаах, үчүгэй төбөлөөх саллааттар талыллыахтаахтар. Эһиги иннигитигэр турар тургутуулары ааспыт саллааттар, бойобуой охсуһууга миэхэ кэлэн дьарыктаныаххыт-диэн баран саалга дьарыктана сылдьар атын уолаттарга барда.
    Ити кэнниттэн старшиналара устуруойдатан баран уолаттары эт-хаан сайыннарар саалтан таһааран, тополь хойуутук үүммүт мастарын быыһынан ,биир ыллык суолу батыһыннаран байыаннай чаас турар сирин тас өттүгэр таһаарда. Манна балачча кэтит сирэйдээх үрэххэ кэлэн иннэ түстүлэр.Ону көрөөт уолаттар кинилэри бу сырыыга туох күүтэрин сүрэхтэринэн сэрэйдилэр,отур-ботур бэйэлэрин икки ардыларыгар тыл кыбытыһан киирэн бардылар. Куполы кэлэн үтэн-анньан көрөн бардылар.
    -Дьэ,мотуруос!Эн күнүн бүгүн үүммүт.Аны бары ити ууга киирэн чоомполонор буоллубут.
    Ол быыһыгар түөстэрин охсунар уолаттар эмиэ бааллар:
    -Биһиги Волга өрүһүн уолаттарабыт. Харбааһыҥҥа биһиги даҕаны киниттэн хаалсыахпыт суоҕа - дэстилэр.
    Сэрэйбиттэрин хоту буолла.Старшиналара биэрэк кытыытыгар барыларын кэккэлэччи туруортаат билигин тугу гыныахтаахтарын быһааран биэрдэ.
    -Бу сырыыга уулаах мэһэйи туорууга тургутуулары барыаххыт . Ол тургутуу үс түһүмэхтээх буолуо.Маҥҥайгы түһүмэх түргэн харбааһыҥҥа,иккис түһүмэх уу анныгар ким төһө уһуннук сылдьарыгар, үһүс түһүмэх ким төһө ыраах сири умсарыгар - диэн сорук туруорда.
    Бу тургутууларга Купол күннээтэ,инники күөҥҥэ сырытта. .Мотуруос аата мотуруос уонна оҕо эрдэҕиттэн Хара муора кытыытыгар улааппыт оҕо буолан ууга үөрүйэҕэ көстө сылдьар.Онтон Тимири түргэн харбааһыҥҥа олох кэнники миэстэҕэ тэбэн кэбистилэр. Умсууга уонна уу анныгар төһө өр сылдьыыга ортокуларга киирсэн бэйэтиттэн астынна.
    Ити күн итинник ааста. Сарсыҥҥы күнүгэр эмиэ уон килимиэтиргэ сүүрдүлэр.Ол кэнниттэн ытыыга уонна үрдүккэ дьабайыыга тургутуулары аастылар. Бу икки тургутууну бииргэ ыыттылар.Үс этээстээх дьиэни үтүктэн , ол үрдүгүн саҕа үрдүктээх быысканы хаптаһынынан бүрүйэн туппуттар.Биир өрүтэ бүтэй. Утары истиэнэтигэр онон манан түннүктэри ойута быспыттар. Эн иннигэр туруоруллубут сорук быһыытынан үөһээттэн ыйанан турар суон быаттан тардыһан бүтэй истиэнэ устун чарбачыһан быыска үрдүгэр тахсаҕын,онтон уҥуоргу өттүнэн эмиэ оннук быанан ыйаастан түһэн иһэн хас түннүк аайы киһи мэтириэтэ сыал буолан турарын бэстилиэтинэн ытаҕын .Бу сырыыга Тимир бириэмэтигэр кэлин соҕус тэбиллибитин да иһин ытыытыгар барыларыттан ордук көрдөрүүлээх буолан инники күөҥҥэ тахсан кэллэ. Сыалы таба ытыыны ордук чорботтулар.

    0
  • Баба5а баатыр
    15 апреля 2020
     

    Түмүккэ старшиналара устуруойдатаат :
    -Бүгүн эрдэ түмүктүүбүт.Мантан киэһэ иллэҥҥит.-диирин кытта кытта уолаттар үөрэн өрө ньамалаһа түстүлэр.
    -Олус эрдэ үөрдүгүт.Билигин саамай сүрүн уонна бүтэһик тургутуугут хаалла. Сарсынҥҥаттан үс хонукка туох да аһа –уута суох, оттоох-мастаах,уулаах-бадарааннаах сиргэ бэйэҕитин хайдах көрдөрөргүтүгэр тургутууну барыаххыт. Эһигини иккилии киһи гына араартыахпыт уонна бу быыскаттан үс хонукка айаннаан кэлэр сиргитигэр массыынанан илдьэн түһэртиэхпит . Айанныыр сиргит барыта байыаннайдарга сыһыарыллан турар сир. Онно ис дьыала чаастарын саллааттара араас байыаннай эбийиэктэри манаан көрө-истэ сылдьаллар. Кинилэри утары биһиги сотору-сотору күрэхтэһэбит,онон сирдэрин үчүгэйдик билэллэр уонна биһиги саллааттарбытын эккирэтиһэргэ үөрүйэхтээхтэр.
    Уопсай бирикээс быһыытынан,эһигини тутарга-хабарга сорудахтаахтар. Сүрүн хамаандалара ,эһиги кэннигититтэн алта чаас буолан баран ыттааах эккирэтиэхтэрэ.Манна бу быыскаҕа кэлэн тахсаргытын билэллэр.Онон кинилэр өттүлэриттэн ити үрэх уҥуоргу өттүнэн,эһигини аһарбат гына бүөлүү саллааттары туруортуохтара. Сирэй сирэйгэ көрүстэххитинэ,эһигини утары чэпчэки сэрии сэбин туттар бырааптаахтар. Онон кинилэр этэр модьуйууларын эҥкилэ суох толороргут ирдэнэр. Онтон эһиги анал чааска ылылла иликкитинэн ,туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох барыаххыт. Сиргит үксэ бадараан –кута сир буолуо. Ыраас ууну бүтэһик күннүт түмүгэр бу үрэххэ таҕыстаххына биирдэ булуоххут. Онон эһиэхэ олохтоох сир ойуута ,куомпас уонна биир уулаах фляга эрэ көҥүллэниэҕэ.Онтон үөрүөх эрэ кэриннээххит. Ону кэлин өйдүөххүт. Бирикээс таҕыстаҕына маннык хамсаныыны устаап ирдииринэн үстүү ыйга биирдиитэ саллаатка сэрии кэмигэр туох ирдэниллэрин барытын бэйэҕитин кытта илдьэ сылдьан сүүрүөххүт..Сылдьар кэмҥит уһаан уон хонукка тиийииэҕэ. Толорор сорудаххыт да уларыйыаҕа Ону бэйэҕит толкуйдаан көрүн .
    Онон бүгүн күүскэ аһаан,сарсыҥҥыга бэлэмнэнин .Сарсыарда алта чааска олорор сиргититтэн айанныыбыт. Ким хойутаабыт-туоратыллыаҕа.-диэн баран биир-биир устуруойтан таһаартаан “сэрэхтээх” буолуу сурунаалыгар илии баттатта уонна фляга туттартаата.
    Эрдэ бүттүбүт диэн үөрбүттэрэ. Маҕаһыынтан астарын атыылаһан,хаһан астанан аһаан-сиэн чампаланыахтарыгар дылы күннэрэ бүтэн хаалла.
    Купол сотору-сотору кэтэҕин тарбанар:
    -Хайдах үс күн тугу да аһаабакка сылдьыахха сөбүй? Мин биир аһылыгы куоттардым даҕаны,сэниэм эстэр.Онтон ити ыттартан хайдах куотабыт? Утарсааччыларбыт сирдэрин биһиэхэ холоотоххо үчүгэйдик билэллэр Ыттаах дьон ,эккирэтээччилэрбит хайдах да түргэнник хамсан син –биир күнүнэн ситэллэр.Эн кинилэри утары сыгынньах илиигинэн,кинилэр эйиигин аптамаатынан ыталлар.Олох тэҥэ суох утары көрсүһүү. Хайдах оннук түгэҥҥэ кыайыылаах тахсыаххыный?Өйдөөх дьон быһыытынан,эрэйдэммэккэ эрдэ бэринэн кэбиһиэххэ-диэн доҕоро Тимир үөйбэтэх өттүттэн куолулаан барда.
    -Купол! Эн миигин үтэн-анньан көрүмэ. Эн миигиттэн атынын диэн ,ити кыра оннук-маннык малларгын хомуннун да даҕаны дойдугар элэс гынан хаалыаххын сөп.Онно тиийдин даҕаны төрөппүттэрин тэрийбит циркатыгар ытыс үрдүгэр түһэрэн ылан көрсүөхтэрэ,олорор дьиэлээххин.,ити идэҕэ сөп түбэһэр үөрэхтээххин,онон инники олоххун хайдах баҕарар ииттинэр кыах толору баар.Онтон миэхэ итинник суолу бэйэм толуннахпына сатанар.Мин дойдубар идэбинэн үлэ уонна олорор сирим да суох.. Манна бу чааска сулуусбалыырым миэхэ саамай сөп түгэн-үлэлиир миэстэ,олорор сир уонна үчүгэй хамнас биэрэллэр. Үс сыл дуогабарынан сулуусбалаан баран сөбүлээбэтэхпинэ дойдубар барыаҕым. Ийэм уҥуоҕар балтыбын көрө-истэ сылдьарга андаҕайбытым. Онон ити ити ытык иэспин толордохпуна сатанар. Ол иһин ону барытын эргитэ толкуйдаан баран бүтэһиктээхтик манна сулуусбалыы хааларга быһаарынным.
    Мин төрүттэрим былыр уһун кыһыны аччык аҥардаах туорууллара Аҥардас булугас өйдөрүнэн,сатабылларынан,олох айылҕа оҕолоро буолалларынан бэйэлэрин көрүнэн кэлбиттэрэ . Дьиҥҥээх хоргуйууну кинилэр көрдөхтөрө.Онтон мин саха буоларым быһыытынан үс хонук устата аһаабакка сылдьары тулуйуом диэн бигэ эрэллээхпин уонна булчут удьуора буоларым быһыытынан байанайым да “мичик” гыныа дии саныыбын. Тайҕа сиргэ кыыл-көтөр баар ини, бултаһыахпыт .
    Онон ,эн мин курдук дьаһан! Бу биилкэни ортотунан тосту тутан баран балыкка тутттуллар кылынан эрий, саамай түмүгэр күрүчүөгү иил уонна фляган иһигэр уган кэбис.Уу баар буоллаҕына балыктыахпыт,кустуохпут,онтон ойуурга кыра харамайдарга туһах иитиэхпит. Күннээҕи аһылыкпытын булуохпут уонна ити салгынынан үрүллэр саарык иһигэр мохуорка табааҕы кут ,уу киирбэтин курдук төрдүн баай уонна эмиэ фляга иһигэр уган кэбис.Сүрүн өстөөхпүт ыттар буолуохтара ,суолбутун тумнарарга туһаныахпыт –диэн уолун дьаһайда.

    -Тимир!Эн мин сыыс тылларбар болҕомто уурума.Дьылҕа хаан биһигини иккистээн мээнэҕэ көрсүһүннэрбэтэҕэ буолуо! Мантан антах бииргэ сырыттынан диэн эрийэ тэппит буолуохтаах.Онон бу тургутууну ситиһиилээхтик ааһар курдук бэлэмнэниэххэ.
    Сырыы аайы сөҕөбүн ! Мин даҕаны бэйэҥ суолгар мохуорка куттахха ыт эн суолгун ылбат диэн өйдөбүлү билэр этим да,эн курдук дьаһанар өй мин төбөбөр хаһан да киириэ суоҕа этэ. –диэн этэн сөхпүтүн билиннэ.
    Ити курдук оҥостон баран утуйарга бардылар. Бу күннэргэ сындалҕаннаах күҥҥэр буоланнанар.төбөлөрүн сыттыкка уураат муннулара тыаһаабытынан киирэн барда .
    Арай Тимир түһээтэҕинэ сааскы ылааҥы күҥҥэ, күн уотун күүһүн билинэн айылҕа үрүҥ тунал суорҕаныттан босхолонон, от-мас тиллэн, дойдутун саамай күүтүүлээх сибэккитэ ньургуһун тоҥ сири дьөлө үүнэн тахсыбыт дьөрбөлөрө алаас сирэйигэр үүнэн ,сир –дойду өҥүн-дьүһүнүн уларытан эрэр кэрэ кэмигэр аҕатын кытта сааскы кус булдугар бултуу сылдьар эбит.Арай күн уота утары турар ойуур мастарын оройугар тыган эрдэҕинэ аҕатын саҥата:- Тоойуом Тимир! Кус көтөр кэмэ буолла .Тур-диэн уһугуннара турар эбит.Тимир уһуктаат бириэмэтин көрбүтэ биэс чааһы ааспыт.Ойон турда.Илиитинэн-атаҕынан күүскэ хамсанан этин-хаанын уһугуннарда.Суунар сиргэ тиийэн сөрүүн ууну төбөтүгэр куттан бэйэтин чэбдигирдэн өйүн-санаатын чөмөхтөөтө.Уоһун-тииһин сууна охсоот , көрүдүөр устун кэлэн иһэн хостор ааннарын тоҥсуйан уолаттары уһугуннартаата.Ол кэмҥэ Купол бэйэтин хоһуттан сулбу ойон таҕыста,чуут Тимири түҥҥэри көтө сыста.
    -Тимир! Күөрчэхтэ оҥор!-диэн көрдөһөр-ааттаһар икки ардынан тыл быктараат ,суунар сир диэки сүүрэ турда.
    Купол суунан-тараанан баран хоско киирбитэ.Тимир аһа бэлэм.
    -Тимир! Эһиги Саха омуга элбэх эрэйи-муҥу муннугутунан тыырбыт омук быһыылааххыт.Мин дьонум үүттэн сүөгэй,арыы эрэ оҥороллорун билэллэр.Онтон эһиги күөрчэх оҥостору сатыыгыт. Бэрт боростуой хамсаныынан арыыны-сүөгэйи солбуйар аһы оҥорон таһаараҕыт. Онтон бу дьаабылыка барыанньатыгар буккуйбутун,олох даҕаны ити маҕаһыыҥҥа саҥа атыыланан эрэр “йогурт” диэн астара, эһиги төрүт аскыт эбит. Бу маннык боростуой ытык диэн тэрили хайдах толкуйдаабатахтара буолла –дии-дии ытыгы эргитэн урбатан көрдө.Ол быыһыгар айаҕа иллэҥ буолбат.Сылаас үүттэх чэйи иһэ-иһэ,биир бухаанка килиэби охсон кэбистилэр.Уола тотон иһин имэрин-имэрин буолла.
    - Купол! Үс күн сатыы айаннаан кэлэр сирбитигэр илдьэр буоллахтарына кырата алта чаас айанныырбыт буолуо,онон түргэнник аһыырга сыырдаах .халбаһыылаах бутербродта оҥостуохха -диэн уолугар дьаһал биэрдэ.
    -Тимир! Эн капитан эппитин курдук.сытыы толкуйдааххын! Хайдах барытын инникини өтө көрөҕүн?
    - Купол!Эн миигин солуута суохха киһиргэтимэ.Бу сытыы өй түмүгэ буолбатах.Мин төрүттэрим миэхэ биэрбит үөрэхтэрэ дии саныыбын.Киһини табатык хамсанарга.эрэй үөрэтэр.Онтон мин дьонум тыйыс олохтоох буолан , хас биирдии хамсаныылара барыта тыыннаах хаалар туһугар оҥоһулларынан кинилэртэн иникини өтө көрө сатааһын ирдэниллэр.Оннук өй-санаа хааммар иҥэ сырыттаҕа.
    Онтон аныгы киһи быһыытынан толкуйдаатахпына,куорат киһини буорту оҥорор. Сүрүннээн куорат киһитин үгүс өттө ,харчы-үп хабалатыгар киирэр. Харчыттан ордук баай суох дии саныыр.Ол иһин атын киһи өйүнэн-санаатынан олорор.Тойон тылын кэтэһэр. Онтон алаас киһитэ.бэйэтэ сирдээх,дьиэлээх,сүөһүлээх-астаах , ханнык да түгэҥҥэ бэйэтин көрүнэр кыахтаах , кимтэн да толлубакка сылдьар,көҥүл толкуйдаах дьиҥҥээх баай киһи кини буолар дии саныыбын.
    Ол иһин омук быһыытынан күүстээхпит диэн толкуйдуубун!

    0
  • Баба5а баатыр
    15 апреля 2020
     

    Уолаттар ит курдук санааларын атастаһа-атастаһа таһырдьа тахсыбыттара,автобустара кэтэҺэн турар эбит.Болдьоммут алта чааска автобус айаҥҥа турда.Бу түгэнтэн старшиналара олус үөрдэ.Санаата көнньүөрэн ону- маны кэпсиир:
    -Бүгүҥҥү тургутуугут бэҕэһээ эппитим курдук бүтэһиккит.Ол кэнниттэн тургутууларга хайдах көрдөрүүнү толорбуккутунан ,хас биирдиигитигэр тус туһунан анаабыл сурук суруллар.Ол анаабыл суруктар түмүктэринэн байыаннай чаас хамыыссыйатын быһаарыытынан ким ханнык хайысхалаах анал бэлэмнээх бөлөххө ананара быһаарыллар.Ол өттүн мин бэйэм да билбэппин.Эһигиттэн үгүскүт мин бөлөхпөр кэлиэххит. Бэйэҕит тус .баҕа санааҕытынан үс эбэтэр биэс сылга анал бэлэмнээх чааска сулуусбалыырга дуогабар түһэрсиэхпит.
    -Онтон бүгүҥҥү сорудаххыт туһунан эттэххэ.. Соруккут боростуой массыына тохтообут сириттэн үс хонук иһигэр үрэх аттыгар турар быыскаҕа ,кимиэхэ да көстүбэккэ тиийиэхтээххит. Эһигитини утары ис дьыала чааһын саллааттара ,эһигини өстөөх курдук көрөн, ыттаах кэннигититтэн эккирэтиһиэхтэрэ.Түмүккэ үрэх аттыгар тоһуурга эмиэ туруохтара. Урукку өттүгэр куруутун кинилэр кыайыылаах тахсаллара. Биир да саҥа кэлбит саллааттар бөлөхтөрүттэн, бу сорудахха быыскаҕа ким даҕаны тиийэ илик. Онон дьэ кытаатын.
    Сир быһыыта сүрүннээн иҥчэҕэй,бадараан - кута аҥардаах,ол быыһыгар кураанах үрдэл сирдэрдээх, онно сорох сирдэринэн кумах,суолга кутуллар таас хостоммут сирдэрэ баар буолуохтара. Биир өттүгүтүттэн үрэх уута,онтон атын өттүн эһигини тула массыына суола төгүрүйүөҕэ. Онон мунуо суохтааххыт. Бу байыаннайдарга сыһыарыллыбыт сир,онон сибээстээн туора,байыаннайа суох дьон суох буолуохтара.Онон бэйэҕитигэр эрэ эрэнэҕит.
    Билигин миигиттэн бу сир каартатын уонна куомпас ылаҕыт – диэн баран онтукатын иккилии киһиэхэ биирдиини түҥэттэ.Итинтэн айаннарын кэлин өттүн Тимирдээх,Купол каартаны үөрэтэн таҕыстылар. Уолаттар үгүстэрэ түгэнинэн туһанан нимиччи утуйан кэллилэр. Тимир толкуйдаабытын курдук күн аҥара айаннаан туһааннаах сирдэригэр “Карьернай” бөһүөлэк диэн сиргэ тиийдилэр.Бөһүөлэктэрэ бэрт кыра сүүсчэкэ эрэ дьиэлээх , “режимнай” –суол оҥоһуутугар тааһы үнтүрүтэр үлэнэн дьарыктанар хаайыылаахтары тутар сирдэрэ эбит.
    Бөһүөлэк түгэҕин диэки балачча үрдүк күрүөнэн эргиллибит сиргэ уонча иккилии-түөртүү этээстээх таас дьиэлэр тутуллубуттара көстөр.
    Маннык түгэн бу дойдуга туораттан дьон кэлиитэ сэдэхтик буолар эбит. Кинилэри бөһүөлэк иллэҥ дьоно бары көрүстүлэр.Улахан аҥардара бэйэлэрин курдук эдэр саллаат уолаттар.Кинилэри үөрэ-көтө тыл бырахсан көрүстүлэр. Ол гынан баран манна үгүс бириэмэ биэрбэтилэр. Биир эписиэр икки саллааттаах кэлэн,хамаандалаан биир уһун хаптаһынынан бүрүллүбүт бараактыҥы сарайга киллэрдэ. Онно старшиналара үөс-батааска биэрбэккэ.устуруойдатаат,бэрт кылгастык тыл эттэ.
    -Бүгүн ,эһиги оруолгут бу “режимнэй” сиртэн куоппут хаайыылаахтар оруолларын толоруоххут.Онон бу чааска эмиэ итинник түгэҥҥэ хайдах таба хамсанарга “үөрэх” ыытыллар.
    Эрдэ этиллибитин курдук,эһиги соруккут ол эккирэтииттэн мүччү түһэн быыска турар сиригэр тиийиэхтээххит..Эккирэтээчилэри кытта сирэй-сирэйгэ көрүстэххитинэ ,аҥардас кыһыл илиигитинэн бэйэҕитин көмүскэнэргит көҥүллэнэр. Онтон кинилэр өттүлэригэр “буулдьанан ытыы” эрэ бобуллар.Онон кинилэргэ түбэстэххитинэ , соруйар сорудахтарын истэргитигэр дьаһал биэрэбин.Аптамаатынан,маһынан быһа охсуохтарын,ыстыыгынан дьөлө анньыахтарын уонна ытынан быһыта ытыттарыахтарын сөп. Бу сэрэтиини иһиттибит диэн ,ону туоһулаан тус илии тылгытын сэрэтэр дьаһал кумааҕытыгар баттыыгыт уонна туора туох да тэрилэ суох мантан араҕыстылар диэн өйдөбүлгэ бэрэбиэркэни ааһаҕыт.Бэрэбиэркэни кинилэр ыыталлар- диэн дьаһал биэрдэ.
    Бэрэбиэркэни бэр түргэнник уонна судургутук ыыталлар эбит.Ону-маны уктар мал мөһөөччүгүттэн уларыттар спортивнай таҥастарын үс хаамыылаах сиргэ бэйэлэрин утары ,ол кэнниттэн биир хаамыы сиргэ флягаларын,каарталарын уонна компастарын уурдардылар . Ону барытын икки саллаат ,биир эписиэр салалтатынан кэлэн бэрт болҕомтолоохтук бэрэбиэркэлээтилэр. Ол кэнниттэн бэйэлэрэ кэтэн турар таҥастарын уһулан мал уктар мөһөөччүктэригэр угуннулар. Туруусуктаах эрэ хааллылар.Ол үрдүнэн илиилэрин ,атахтарын тарбахтарын икки ардын, айахтарын атытан,хоннохторун аннын барытын көрөн-истэн,тутан-хабан бэрэбиэркэлээтилэр.
    Ити кэнниттэн старшиналара хамаанда биэрээтин кытта уолаттар түргэнник таҥҥа оҕустулар бары күргүөмүнэн сарай иһиттэн ойон таҕыстылар да,иннилэригэр турар ойуур диэки түһүнэн кэбистилэр.
    Ону көрөн турар саллаат уолаттар:
    -Сүүрүҥ! Сүүрүҥ! Биһигиттэн ханна да куотуоххут суоҕа.Син биир ситиэхпит.Үөрэхтээх ыттардаахпыт ,ханна да хамсатыахтара суоҕа – диэн хаһыытаһа хааллылар. Ойуурга киирээт бары бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсэн кэбистилэр. Куполлаах , Тимир саамай бүтэһик хаалан хааллылар.Онтон Купол ыксыыр да ыксыыр,куолаһа титирэстии-титирэстии саҥарар:
    -Тимир! Ааҥ-маҥҥай эн биһигини тутар буоллулар.Дьоммутуттан хаалсымыахха.Сүүрэн иһиэххэ.Устуруой иннигэр таһааран баран ,биһигини ыйа-ыйа старшинабыт :- Саамай мөлтөх бэлэмнээх саллааттар бу бааллар- диэтэҕинэ сүрэ бэрт буолсу. Тимир ону маҥҥай утаа “саҥарыма ,аргыыйдык холкутук бэдьэйэн сүүрэн ис” диэбитин истибэккэ уола сотору-сотору эппит тылларын кэлиилии кэбэн этэ сылдьар.Ол иһин Тимир сөбүлээбэтэҕин биллэрэн,уолун дьаҕырыйар курдук күүскэ саҥарда:
    - Купол! Кинилэр биһигини алта чаас ааспытын кэннэ эккирэтиэхтээхтэр. Ити кэм устата бүтүннүүтүгэр муҥур кыраайгынан сүүрэр кыаллыбат. Эн биһиги нуормабыт быһыытынан биир чаас устата уон килимиэтири барыахтаахпыт.Билиҥҥи тирээн турар сорукпут ол. Ол иһин мөккүөрэ суох кэлбит сирбит хайысхатын тутан баран иннибит эрэ диэки хамсанабыт. Сотору уолаттарбытын ситиэхпит.

    0
  • Баба5а баатыр
    15 апреля 2020
     

    Сүүрэн иһэр хайысхаларын туһаайыытынан ыйдаҥаран сырдаан киирэн барда.Эмискэччи кэлимсэ мас кэрдиллибит сиригэр сүүрэн таҕыстылар. Кинилэр ойон тахсыбыт сирдэрэ үрдүк сир буолан иннилэригэр сытар сири балачча ыраахха дылы көрдүлэр. Тимир эппит тылларын бигэргэтэн уолаттара үгүстэрэ бу сиргэ сылдьаллар эбит . Ким туох кыахтааҕынан, ким эрэ инники ,ким эрэ кэнники .Күргүөмүнэн сылдьыы суох буолбут. Бары тус туһунан иккилии буолан арахсыбыттар. Ону көрөн Купол сэргэхсийдэ. Тыла –өһө ,хамсанара да атын буола түстэ.-Тимир!Эн биһи уолаттарбытын кытта тэҥҥэ айаннаһан иһэр эбиппит.
    Тылын дорҕооно бүтэ илигинэ мас кэрдиллибит кэлимсэ сирэ бүтэн,ойуур кэлэн эмиэ бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсэн кэбистилэр.
    Тимир уола санаата көтөҕүллүбүтүн көрөн тугу толкуйдуу сылдьарын доҕорун кытта атастаста.
    -Эн толкуйун төрдүттэн сыыһа. Хара маҥҥайгыттан тутуллар туһунан саныыгын! Төттөрүтүн хайдах эрэ гынан ,атыннык хамсанан туттарбатах киһи диэн толкуйдуохтааххын. Мин толкуйбар билигин биһигини эккирэтээччилэр биһигиттэн күүппэтэх хамсаныыларын оҥоруохтаахпыт.
    Холобура: Эн биһикки эккирэтээччилэрбит , эн санааҕар биһиги хамсаныыбыт хайдах буолуой?
    -Мин толкуйбар ,күрүөйэхтэр куотар хайысхалара,ханна тиийиэхтээхтэрэ биллэр! Онон эккирэтэһэргэ чэпчэки, күрүөйэхтэри тутуохтаахпын диэн өйдөбүлүнэн салайтаран төһө кыалларынан ,кыахпынан ытым кэнниттэн түргэнник сүүрэргэ кыһаллыахтаахпын..
    -Саамай сөпкө толкуйдуугун. Мин эмиэ оннук саныыбын.Сонордуурга туруоруллубут саллааттар, биһиги кинилэртэн алта уонча килимиэтир инники сылдьарбытын билэллэр. Ол иһин маҥҥай утаа туохха да аралдьыйбакка ыттарын кэнниттэн биһигини ситээри харса суох сүүрүөхтээхтэр.
    Оҕо сылдьан аҕабын кытта куобахха бултка тахсыбыппыт.Ол саҕана куобах наһаа элбэх этэ.Саҥа түспүт хаары илдьи тэпсэн кэбиспиттэр.Бииртэн биир куобах суола таарба курдук үрүт-үрдүгэр кэлэр.Ол онно аҕам куобах майгытын көрдөрбүтүн олох умнубаппын .Эккирэппит куобахтарбыт биһигиттэн куотан баран,баран иһэр хайысхабытыттан олох туора ыстаналлар.
    Онуоха аҕам этэр :-Ити куобах туруорбут сирбитигэр,бэйэтин ыырыгар төттөрү барда диир.
    Ону мин олох итэҕэйбэккэ этэбин:-Эс,сип-сибилигин саалаах-саадахтаах дьонтон сүрэҕэ хайда сыһан куоппут сиригэр тоҕо төттөрү тиийиэй?
    -Айылҕа сокуона,төрдүттэн анааран көрдөххө ,киһиэхэ да кыылга да биир! Киһи хаһан баҕарар төрөөбүт сиригэр,дьиэтигэр-уотугар тардыһарын курдук,кини эмиэ бэйэтин ыырыгар тардыһар.
    Ол сылдьан биир ыккый ойууртан биир куобаҕы сыппыт сириттэн туруордубут.
    -Билигин ити куобаҕы мин суоллуом.Эн манна ити улахан тиит мас кэннигэр саһан тур-диэн баран аҕам куобаҕын суоллаан ойуур иһигэр киирэн сүтэн хаалла. Балачча өр турбутум кэннэ,куобаҕым уун-утары бу сүүрэн иһэр.Ону саата суох сылдьар буолан көрөн эрэ хааллым.Ити түгэн төбөбөр олус күүскэ хатанан хаалбыт.
    -Чэ.онон биһи ити “ куобах” албаһын туттуохпут. Ыттан хайдах да куоппаккын!Ыт мунна сыты ылара киһи муннутуттан хас эмэ сүүһүнэн төгүл ордук. Ол гынан ыт уонна кинини дьарыктыыр саллаат да таһыма араастаах. Эккирэтээччилэр ортолоругар, биир-икки эрэ ыт уһулуччу бу курдук түгэҥҥэ күрүөйэхтэри эккирэтэргэ дьарыллыбыт уонна онно сөп түбэһэр дьарыктаах саллаат баар буолуон сөп, олор инники күөҥҥэ сылдьыахтара. Онтон үгүстэрэ саҥа дьарылла сылдьар оҕо ыттар, харабылга туһаныллар ыттар буолуохтара. Ол ыттар ити инники күөҥҥэ сылдьар ыттары батыһыахтара. Онон эн биһи билиҥҥи тирээн турар боппуруоспут ити сүрүн эккирэтээччи ыттары уонна ону дьарыктыыр саллааттары албынныахтаахпыт.Ол саллааттарын толкуйа биһигини эккирэтэр маҥҥайгы түһүмэхтэригэр биир, биһигитини тиийиэхтээх сирдэрин диэки хайысханы тутуһан харса суох иннилэрин диэки түһүөхтээхтэр ,онон бу өттүгэр төһө кыалларынан биһигиннээҕэр түргэнник сүүрэн ситэн ыларга кыһаллыахтаахтар. Онон бу түгэҥҥэ болҕомтолорун сүтэрэ сылдьар кэмнэрэ буолар.
    - Купол! Ол иһин билигин бэйэбит бөлөх дьоммут суолларыттан арахсарбытыгар саамай сөптөөх түгэн, “куобах”албаһын туттан дьоммут баран иһэр суолларыттан олох атын хайысханы тутуһаммыт туора ыстаныахтаахпыт. Ол түмүгэр, эн биһи эккирэтээччилэрбитин иннибитигэр түһэрэн баран, кэннилэригэр тахсыахтаахпыт.Ол кэнниттэн кинилэри ыт моргуйуутунан сирдэтэн батыһа сылдьыахпыт.
    Эн биһи сыппытын олох суох оҥорбоппут. Ол гынан баран тумус ыт элбэх киһи күүстээх сытытынан сирдэтинэрэ чуолкай.Онон билигин манна суолбутун бутуннарыахпыт. Илдьэ сылдьар флягаҕыттан мохуорхаҕын хостоо.
    Уола мохуорхатын хостууругар сыыһа-халты туттан уутун тоҕо сыспытын көрөн Тимир бэйэтин флягатын хаппаҕын аһан баран сап түмүгэ фляга айаҕар эриллибитин көрдөрдө уонна онтукатын сыыйа тардан саарыктаах мохуорхатын боростуой баҕайытык ороон ылла.
    -Купол!Ааспыт сырыыга мин хайдах гынабын да, оннук хамсан диэн эппитим? –диэн уолуттан ыйытта.
    -Эппитин!
    -Оччотугар ,мин эйиэхэ көрдөрбүппүн суолтаҕа ылбатаххын ,сабын иһирдьэ түһэн хаалбыт.Онон хостуурга уустук.Уутун барытын истэххэ биирдэ хостонууһу.Онтон уубут билигин көмүскэ тэҥҥээх.Ол иһин эн флягаҕын тыыппаппыт.
    Мантан антах мин эппиппин барытын булгуччу толорон ис.Билигин ити кабаан хоччохойо сытарыгар атаххынан үктээ уонна төһө кыалларынан саппыкыгын ити саахха буккуй.Ол кэнниттэн мин хамсаныыбын үтүктээр.Дьоммут суоллара бу барда.Онтон биһиги төһө кыалларынан тэйиччи туора ыстаныахпыт.Бу талахтан тутуһан баран ити турар суон мас кэннигэр ойуохпут.Оччоҕо эккирэтээччилэр биһиги ыстаммыт суолбутун көрүө суохтаахтар.Эн маҥҥай ой уонна ити турар мас аттыгар күүт –диэн баран кинилэр турар сирдэриттэн балачча тэйиччи сиргэ үүнэн турар бэс маһы ыйан көрдөрдө.
    Туора ыстанан түспүт сирдэригэр атахтарын суолун Тимир отунан-маһынан тарыйан киһи көрөрүгэр биллибэт гына оҥорон баран, мохуорхатын үктэммит атаҕын суолун аайы ыста. Куполга тиийиэр дылы кутта.Ол кэнниттэн уолаттар сүүрэн иһэр хайысхаларын уларытан ,тосту туора хайысханы тутустулар.Мантан ыла холкутуйан хаамыынан айаннаатылар.
    Бу сылдьан Купол куруутун Тимири сөҕө-махтайа сырытта.
    -Тимир! Эн бу билигин манна тугу гыныахтаахпытын барытын эрдэ аннараатах дьиэбитигэр олордохпутуна толкуйдаабытын дуо?Сөҕөбүн эрэ.Хайдах маннык түгэн буолуо диэн курдары көрүөххэ сөбүй?Бу кабаан хоччохойун тэбистэрдин !Суолбутун бутуйбуппут кэннэ ,тоҕо кэстэрбиккин биирдэ тобулан өйдөөтүм. Ыттар билигин биһиги хааман ааспыт сирбитин, кабаан суолун курдук сыттыыллар дуо?Оччотугар киһи курдук ылыммат буоллахтара.
    Тимир хас биир хамсаныыта уолугар барыта сонун буолла. Купол букатын атын билбэт эйгэтигэр киирбитэ өтө көстө сылдьар.Ону бэйэтэ да билинэн ону-маны кэпсиир.
    -Мин оҕо сылдьан,муора кытыытыгар Сочига улааппытым.Онтон кэлин тулаайах хаалан баран детдомҥа иитиллэрбэр эмиэ куорат эҥэр сылдьыбытым.Онон маннык айылҕаҕа тахсыбыт ахсааннаах.Суоҕун кэриэтэ.Санаабар итинтэн-мантан эҥин араас адьырҕа кыыллар ойон тахсан үрдүбүтүгэр саба түһүөхтэрэ диэн төбөбөр оннук толкуйдар киирэллэр. Онон улаханнык салла сылдьабын.Эйиэхэ эрэ эрэнэбин.
    -Мин эмиэ куорат эҥэр улааппытым ,ол гынан баран аҕам дэриэбинэттэн төрүттээх буолан сотору –сотору айылҕаҕа сир астыы,балыктыы-бултуу тахсар этибит. Бэйэтэ маннык-итинник гын диэн сирэй такыйбатаҕын иһин,хайдах хамсанарын көрө сырыттаҕым . Элбэххэ үөрэппит эбит.Онон бу курдук ойуурга-тыаҕа сылдьары олох ыарырҕаппаппын.
    Ити курдук эн-мин дэһэ,мачайдана сылдьан бириэмэ ааһарын билбэккэ хааллылар.Күн мастар кэннилэригэр түһэн,халлаан хараҥаран киирэн барда.Инньэ гынан уолаттар хонук сир көрдөөһүнүгэр бардылар. Купол сылаарҕаабыта билиннэ.Саҥата-иҥэтэ да малыйда. Туттара-хаптара да бытаарда. Тимири батыһа сылдьар буолан хаалла.
    -Купол! Биһиги билигин төһө кыалларынан үрдэл сиргэ хонук сирбитин булуохтаахпыт.Онон бу мыраан оройугар тахсыахпыт.Төһөнөн аллараа да соччонон сииктээх.Сарсыарда туман түстэҕинэ ,киһи тоҥуо.Бүгүн уоту-күөһү оттунарбыт көҥүллэммэт уонна бу эҥэр халлааммыт да хараҥата бэрт оттуллубут уот сырдыга уонунан килимиэтиргэ көстөрүн бэйэҥ билэҕин. Эккирэтээччилэрбитигэр биһиги кэннибитигэр ким да хаалбата диэн өйдөбүлү биэриэхтээхпит.Онтон кинилэр биһиги сүрүн бөлөхтөн арахсыбыт сирбитигэр болҕомто биэрбэтилэр да,биһигини сүтэрэллэр.
    Үрдэл оройугар тахсаат Тимир мастар үрдүлэрин көрө сылдьар буолла. Сотору кэминэн хонукка сөптөөх мас көһүннэ.
    -Билигин эн бу бэс икки төрдүлэммит ат ыҥыыра буолбут сиригэр ыттан тахсан олор. Ити бүгүҥҥү түүҥҥэ хонук сирин буолуо. Мин сарсыарда кэлэн уһугуннарыахпар дылы ,төһө кыалларынан утуйа-сынньана сатаа.Мин мантан чугас хонукка табыгастаах маһы булан хонуом.
    Купол ону эрэ кэтэспиттии бэйэтин олох кыанар киһи буоларынан бэрт сылбыргатык ыттан Тимир ыйбыт сиригэр олорунан кэбистэ уонна кини сүбэтин туһанан бэйэтин маска холбуу курунан курданан кэбистэ.
    Тимир уолун Куполы уоскутаары кини хараҕын далыттан ырааппата .Эмиэ итинник курдук маһы булан хонук миэстэтин оҥоһунна.Бу сырыыга Тимир онтон мантан мас тоорохойдорун хомуйсан мас лабааларыгар кыбыта анньан бэйэтин сытан утуйар гына оҥоһунна.
    Ол сытан Тимир бу эҥэр күн-түүн хамсааһына кини Сахатын сириттэн олох атынын куруутун дьиктиргиир..Ол курдук күн имэ сүтээтин кытта ыас хараҥа буола түстэ.Үрдүгэр эҥин араас сулустар тыһыынчанан уот лаампалар курдук ыйаннылар. Халлааҥҥа ыйанан турар ойуулара да атын. Хотугу сулуһа букатын атын сиргэ көстөр. Бу сытан оҕо кэмигэр Ньурба көтөр аалын пордугар контейнер аанын быыһынан сулустары манаспытын өйдөөн, онтон сылтаан дойдутун ,төрөппүттэрин балтын, доҕотторун олоҕун барытын эргитэ саныы сытта.
    Онтон бэттэх кэлэн бу түгэҥҥэ ,Купол нуучча-нуучча курдук :-Биэс сулустаах Сочига баар гостиница оронун курдук буолбатаҕын иһин ,бу маһы миинэн олорон биир күҥҥэ хонуохха сөп –диэн хаадьыламмытыгар дылы ,саллаат бэриинэлээх ороно мантан уонунан төгүл ордугун иһин билиҥҥи балаһыанньаҕа саамай сөптөөх хамсаныы буолла диэн курдук толкуйдуу сытан Тимир сылаата таайан утуйбутун билбэккэ хаалла.
    Онтон түүн ортотун саҕана ,ким эрэ сирэйгэ сырбаппытын эбэтэр тымныы ууну бэйэтигэр куттубут курдук уһуктан кэллэ.Уутугар баттата слдьар буолан ааҥ-маҥҥай ханна утуйа сытарын умнан кэбиһэн сыыһа хамсанан ,чуут маһыттан охто сыста.Кини чуор кулҕааҕа ыттар үрэллэрин истибит эбит.Кини сэрэйбитин курдук элбэх ыт моргуйан үрэр тыаһа сүрүн бөлөх хайысхатын тутуһан кинилэри туора охсон аһары түһэ турдулар.Тимир дьэ уоскуйан салгыы олус кытаанахтык утуйда.Күн мастар кэннилэриттэн ойон тахсан сирэйигэр тыгыытыгар уһуктан кэллэ.Уолугар тиийбитэ.Уола тас таҥаһын устан баран онтукатын бэрт бэрээдэктээхтик хомуйа тутан маска сыттык оҥостубут.Онно төбөтүн сыһыары анньан баран утуйа аҕай сытар эбит.Тимир мас анныттан туран бэс туораҕынан уолун быраҕаттаан уһугуннарда.Купол хараҕын хайа тардаат айаҕын айдаана буола түстэ.Илиитинэн иһин имэринэ-имэринэ:
    -Тимир! Мин аччыктаатым.Хантан тугу булан аһыыбыт. Сайын саҥардыы саҕаламмытынан отон да,тэллэй да үүнэ илик кэмэ..
    -Купол! Эккирэтээччилэрбит биһиги туора тахсан барбыппытын билбэтилэр.Сүрүн бөлөҕү эккирэтэн иннибитигэр түстүлэр. Онон холкутуйабыт.Билигин манна күөстэнэн үссэнэн барыахпыт.
    Онуоха Купола ыстаанын сиэбин тиэрэ тарда-тарда:
    -Тимир! Эн миигин күлүү гыныма.Туохпут да суох уонна уоту испиискэтэ суох хайдах оттунуохпутуй?
    - Мин төрүттэрим ! Оннооҕор кыһын бултуу-алтыы,оттуу-мастыы сылдьан быстардахтарына , таһаҕас таһа сылдьан суолга былдьаттахтарына ону-маны булан үссэнэн тыыннаах хаалаллара. Онтон сайын ханнык баҕарар түгэҥҥэ тыыннаах хаалыахха сөп.Билигин тугу эрэ толкуйдуур инибит.
    - Тимир!Аччыктыы сылдьар киһини күлүү гыныма! Толкуйдаа,толкуйдаама! Маннык түгэҥҥэ саата-сэбиргэлэ суох, кураанах кыһыл илиигинэн тугу бултуоххунуй?
    Уола бу иннинэ күүскэ үссэнэ сылдьыбыт киһи,эмискэччи аһыыр аһа суох хаалбытыттан санаата-оноото алдьана сылдьарын көрөн:
    - Купол! Уоскуй ! Манна мырааҥҥа тахсан иһэн итиннэ биир туруору сирэйдээх сиргэ хараҥаччылар көтө сылдьалларын көрбүтүм ,олору бултаһыахпыт.Онон мин дьаһайарбын иһит. Ити сытар уһун сиэрдийэ маһы ыл уонна миигин батыс.
    Бэйэтэ эмиэ оннук сиэрдийэ маһы ылла уонна кэлбит сирдэрин хайысхатын тутуһан хаамта.Өр-өтөр буолбата кумах ылбыт карьердарыгар тиийэн кэллилэр.Ол туруору сирэйигэр Тимир эппитин курдук хараҥаччылар уйа туттан көтө аҕай сылдьаллар эбит.
    Бэҕэһээ ыксалга Купол бу диэки карьер баарын -суоҕун көрбөккө ааспыт эбит.Төбөтүн иһигэр Тимиргэ мөҕүттэ истэ:-Хайдах ити көтө сылдьар хараҥаччылары бу ураҕастарынан быһыта охсоору гынар буоллаҕай?Туох акаары толкуйай- диэн толкуйдуу истэ.Ол гынан баран уруккуттан толкуйугар баһыттарар буолан саҥата суох истэ.
    Тимир хараҥаччылар уйаларын аттыгар кэлээт икки ураҕаһын бэйэ-бэйэлэриттэн үс миэтэрэ курдук тэйиччи уурталаата уонна флягатын иһиттэн балыкка туттуллар кылын хостоон таһаарда.Ол кылын түмүгүн биир ураҕаһыгар сөллүбэт гына баайда ,онтон салгыы ол кылын иккис ураҕаһыгар илдьэн эрийэ тардан баайда.Ити курдук кыла бүтүөр дылы туора-маары ураҕастар икки ардыларыгар тарта.

    0
  • Баба5а баатыр
    15 апреля 2020
     

    Онтон ол ураҕастарын Тимир Куполы көмөлөһүннэрэн,иккиэн көмөлөөн туруору хараҥаччылар уйаларын үрдүгэр уурдулар. Кинилэр хамсаныыларыттан үргүбүт хараҥаччылар төттөрү уйаларыгар киирээри көтөн кэлбит күүстэригэр бэйэлэрин ол кылларга быһыта түһэн уолаттар атахтарын анныгар сууллаталаан түстүлэр.
    Ону көрөн Купол омуннуруу бөҕөтө буолла.
    -Тимир! Мин эйиигин миигиннээҕэр отой мас акаары эбит диэн толкуйдуу испитим .Ити хараҥаччы курдук түргэнник көтөр чыычааҕы маннык ураҕастарынан хайдах быһыта охсон сууллараары гынар буоллаҕай диэн толкуйдаабытым.Маннык боростуойдук бултуохпут дии санаабатаҕым. Олус сытыы өйдөөххүн !
    -Мин ити тылларгар сөпсөспөппүн! Баҕар,эн толкуйгар буолуо .Ол гынан баран мин өбүгэлэрим мындырдара,кинилэр уһун сылларга илдьэ кэлбит сатабыллара мин маннык хамсанарбар төрүт буолаллар дии саныыбын. Былыр – былыргаттан уу харамайын балыгы бултуурга илими туһаналлар,ону эн билэҕин. Ол өйдөбүлүн туһанныбыт.Атыны тугу да эргитэ толкуйдуу сатаабакка ити көтө сылдьар чыычаахтары балык курдук көрөҕүн. Онтон эйиэхэ балык кыла эрэ баар буоллаҕына,ити толкуй бэйэтэ тахсан кэлэр.
    -Онтон эн-биһи билигин сылдьар түгэммитигэр, дьиҥҥээх илими оҥостуу бириэмэ кылгаһынан кыаллыбат уонна ол илими биирдэ эрэ туһанарын быһыытынан суолтата суох буолан тахсар. Ол иһин боростуойдук ити ураҕастарга ити балык кылын туора-маары тартын да бэйэтэ илим буоллаҕа ол. Онон итиннэ киһи сөҕөрө-махтайара суох.
    -Эн билигин ити кылгын хомуй уонна ити булпутун астыырга бэлэмнээ.Мин онуоха дылы күөстэнэргэ уот оттуом. -диэн баран мас сыыһын хомуйса барда.
    Уот отторго тугу туһанарын барытын бэлэмннээн баран :- Купол! Кэл манна,күөстэнэргэ табыгастаах сир манна баар –диэн уолун ыҥырда.
    Купол кэлэн баран Тимиртэн ыйытта:- Испиискэтэ суох.Хайдах уот оттунабыт?
    -Аныгы үйэҕэ уоту испиискэтэ суох хайдах баҕарар ылыахха сөп. Бу маннык хамсаныыны эмиэ аҕам үөрэтэн турар. Мэ бу “хаатыҥка” боробулуохатын лоскуйа баар, карьертан ыллым.Биир илиигэр бу хайа тааһын лоскуйун ыл уонна боробулуоха төрдүн ити сымара тааска ууран баран харса суох илиигэр баар тааскынан үнтү сыс.Ол кэнниттэн бу мас көөбүлүн таарыйаар-диэн баран Тимир кумах сиргэ уот отторго оҥхой оҥорбут сирин түгэҕэр бэс мас эмэҕиттэн бэлэмнээбит көөбүлүн чөмөҕүн ыйда.
    Купол боробулуохатын көөбүл чөмөҕөр таҕайаатын кытта,онтуката буруолаан киирэн барбытыгар Тимир күөттээн салгыны эҕирийэн ыла-ыла уоһунан ол буруолаабыт көөбүлү үр да үр буолла. Онтуката сотору кэминэн күөдүйэн өрө умайан таҕыста.Онтукайыгар кыра бытархай мас сыыһын ,хаппыт бэс мас лаабаларын тоһута тутан уурталаан өссө күөдүтэн биэрдэ.
    Тимир хас биир хамсаныытын болҕомтолоохтук көрө сылдьыбыт Купол төбөтүн быһа илгистэ сыста.
    -Тимир! Мин былыргы дьон уоттарын умуллумаары түүннэри-күнүстэри маныылларын туһунан история уруогуттан билэбин. Ол гынан баран бу курдук эмискэччи миигин айылҕаҕа бырахтахтарына, бу курдук тимири үнтү сынньан күөс уот оттунуохха сөп диэн өйдөбүл төбөбөр хаһан да киириэ суоҕа этэ .Эһиги сахалар былыр-былыргаттан тыйыс олохтоох буолан кыһалҕаттан бэйэҕит олоххут тулалыыр эйгэтин ымпыгын-чымпыгын барытын баһылаабыт дьиҥҥээх айылҕа оҕолоро эбиккит- диэн сөхпүтүн биллэрдэ.
    -Ити этииҥ саамай сөптөөх.Мин да толкуйбар эмиэ оннук.Төрүөхпүттэн куорат эҥэрдээх буолан, төһө да атын омуктары кытта эн-мин дэһэн улааппытым иһин, бэйэм норуотум сыдьааҥа буоларым быһыытынан бэйэбэр ыйытыы бэринэр этим:
    -Тоҕо куруутун мин толкуйум атын оҕолор толкуйдарыттан атыный,туспаный?-диэн наар толкуйдуурум.
    -Бу мин этэр этиибин атын оҕолор, мин эппитим кэннэ биирдэ эрэ ылыналларый? Мин эппит этиим үксүгэр тоҕо таба буоларый-диэн соһуйар этим.Ону бу улаатан ону-маны эргитэ толкуйдуур буолан баран түмүк оҥордоххо эппиэтэ боростуой эбит.
    -Мин дьонум ,Сахам норуота кырдьаҕас ,төрүт омук эбит бу сиргэ!Атыннык эрийэ тэбэн тэҥҥээн эттэххэ:
    - Атын омуктар ,ол иһигэр эһиги нуучча омуга ,бары кыра оҕо сааһыгар,онтон мин дьонум кырдьаҕас оҕонньор сааһыгар сылдьар омук буолар эбит. Онон олоҕор элбэх кыһалҕаны.эрэйи көрсүбүт аҕа саастаах омук буоларынан, инники хамсаныыларыгар табатык хамсана сатыыр толкуйдаах.Ол салгынын кута,муудараһа кини хас биирдии сыдьааныгар оҕо эрдэҕиттэн бэриллэр.
    Онуоха Купол дьээбэлээх уонна эҕэлээх баҕайытык ыйытта :
    - Оччоҕо эһиги сахалар омук быһыытынан оҕонньор сааһыгар тиийбит омук буоллаххытына, сотору кэминэн омук быһыытынан эстэн сүтэр буоллаххыт !?
    - Ити философскай боппуруос. Омук дьылҕата син-биир киһи олоҕун курдук. Ханнык эрэ омук уһун үйэлээх,сорох кылгас үйэлээх. Омук олоҕун хаамыыта,киһи сааһа сылынан кээмэйдэнэрин курдук буолбатах. Онтон мин омугум уһун үйэлээҕэ олохпут хаамыытынан бигэргэтиллэ сылдьар. Онон сир үрдүгэр ханнык омук төһө уһун үйэлэниэхтээҕэ,ууга маһынан суруллубукка тэҥҥээх.
    Ол быыһыгар ким эрэ эдэр дохсун сааһыгар эн-мин дэһиитттэн охторун курдук,сир үрдүгэр олохпут хаамыыта кыахтаах государстволары эн-мин дэтэн бэйэ-бэйэлэригэр утарыта турууларыгар тириэртэ.Онтон онно бэйэ-бэйэбитин үнтү сынньыһан бардахпытына,ким ордон тахсара биллибэт.Билиҥҥи аһары күүстээх киһини-сүөһүнү өлөрөр тэриллэр баалларынан,бары кыра-улахан омукка алдьатыылаах дьайыы оҥоһуллара чуолкай.Итинник түгэҥҥэ мин дьонум кытыы сиргэ олороллорунан син-биир ордон хаалыахтара.Ол чуолкай. Онтон эйэлээх суолунан салгыы олохпут сайдан бардаҕына,сир үрдүгэр бары биир омук буолуохтаахпыт.Оччотугар итинник түмүккэ бары омук тэҥҥэ хааман,сайдан тиийиэхпит.Онтон онно тиийбит омук хайдах сирэйдээх,хайа тылынан саҥарар буоларын Айыы таҥара билэн эрдэҕэ!
    Чэ, бу куолу хааллыҥ. Бүгүҥҥү олохпутугар төҥҥүөххэ.Билигин эккирэтээччилэрбит биһиги иннибитигэр сылдьаллар.Онон маҥҥайгы ыттары буккуйар сорукпутун ситистибит. Эккирэтээччилэрбит биһиги дьоммутун барытын итигэстээн баран, бүтэһик кэрчиккэ биһигини туппакка сылдьалларын билиэхтэригэр дылы бэйэбит үктээн биэрбэтэхпитинэ ,холкутук сылдьар кэм баар. Каартаны көрдөххө мантан антах бадарааннаах-куталаах сиринэн барыахпыт. Билигин тыаһа-ууһа суох дьон суолун булан баран ,батыһабыт.
    Ити курдук уолаттар ону-маны кэпсэтэ-кэпсэтэ ,аччыктаабыт дьон быһыытынан бултаабыт бултарын маска үөлэ-үөлэ уотка үтэн тото-хана үссэннилэр.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Бу кэнниттэн Тимир бэйэтин саннын саҕа үрдүктээх ураҕаһы ылан баран, ол төрдүгэр хаатыҥка боробулуохатын ордугун тааһынан сырбатан киллэрдэ. Ол тимир төбөтүн сымара тааска ууран баран Куполынан уһуктанар гына үнтү сыстарда. Ол аайы Купола кыра оҕо курдук үөр да үөр буолар.
    -Тимир! Билигин биһиги былыргы маҥҥайгы дьон таһымыгар түстүбүт.Үҥүү оҥоһуннубут.Аны улахан кыыллартан бэйэбитин көмүскэнэр кыахтаахпыт уонна ону кытта кинилэри бэйэлэрин даҕаны бултуохпутун сөп,-дии-дии дьөлүтэ анньар курдук хамсанан ылла.
    Ол кэнниттэн уолаттар топпут дьон быһыытынан үөрэ-көтө төттөрү хааман кэлэн, бэйэлэрэ арахсыбыт суолларыгар холбостулар.
    -Купол!Бу көрдүҥ ыттаах дьон кэлэн ааспыттар-дии-дии ыттар хаалларбыт суолларын көрдөрдө.
    -Мантан ыла бу үрдэлтэн таҥҥары быыска турар үрэҕин диэки таҥҥары сүүрэбит.Дьоммут биьигиттэн 70 килимиэтир, онтон эккирэтээччилэрбит 40 килимиэтир иннибитигэр сылдьар буолуохтаахтар.
    -Тимир! Ону эн эмиэ хантан биллин?
    -Ити олох боростуой. Эйиигиттэн чааска уон килимиэтири сүүрэргин ирдиир буоллахтарына ону суолтан арахсыбыт уонна эккирэтээччилэр хаһан кэлэн ааспыт кэмнэригэр төгүллээтэххэ тахсан кэлэр. Боростуой математика суоттабыла.
    Ол кэнниттэн суолу батыһан иннилэрин диэки түһүнэн кэбистилэр.Өр-өтөр буолбата ,эмискэччи Тимир тохтуу түстэ. Онуоха Купола саҥата суох Тимир сирэйин-хараҕын көрдө.
    -Купол! Көр эрэ ыттаах дьоммут суолларын. Тоҕо эрэ биһиги дьоммутун суоллаабакка эрэ туора тахсан бардылар?
    Онтон каартатын ылан көрдө.Ол кэнниттэн Куполга туһаайан эттэ:
    -Өйдөннө. Маны көр эрэ.
    Каартатыгар тарбаҕынан ыйа-ыйа уолуттан ыйытта:
    -Биһиги баран иһэр туһаайыыбытыгар,иннибитигэр туох баарый?
    -Иннибитигэр күөл баар .Тула өттө куталаах диэн ойууламмыт.Ол утары эмиэ күөл ойууламмыт.
    - Оччотугар биһиги дьоммут күөлгэ иннээт ,ууну эргийэ барыахтаахтар уонна ол икки күөл икки ардынан эрэ айанныыр кыахтаахтар.Ону бу эккирэтээччилэрин билэр буоланнар быһа түстүлэр.Эн-биһи кинилэри батыһыах.
    Онтон сотору соҕус буолан Тимир эттэ:
    -Эккирэтээччилэрбит икки тумус ыттаахтар эбит.Бу кэлэн иккис бөлөх холбосто,-диэн баран уолугар туораттан ыттаах дьон суоллара кэлэн холбоспутун ыйда.
    -Онон биһиги билиҥҥи сорукпут боростуой .Бу курдук кинилэри кэннилэриттэн батыһан иһэбит.
    Ити кэнниттэн балачча сүүрбүттэрин кэнниттэн сирдэрэ-уоттара,тулалыыр эйгэлэрэ уларыйан барда. Бэс маһынан килэмси үүммүт ойуурдара суох буолла. Онон-манан бэс мастар быстах-быстах арыы сирдэргэ үүнэн тураллар.Ол икки арда хаһан эрэ ойуур баһаара баран,умайан хаппыт мастар туора-маары түспүт сирдэригэр кубулуйда. Ол быыһа талаҕынан үүнэн ,ыккый ойуурга майгынныыр. Күөллэр кытыыларыгар,иҥчэҕэй сиргэ кэлбиттэрэ билиннэ. Ол курдук хааман иһэр сирдэрэ үктэннэх аайы саппыкыларын анныттан уу таммахтара бырдаҥалыыр буолан барда. Үөн-көйүүр элбээтэ. Бырдах уонна кумаар ыһан кэбистэ.Купол ити үөннэри кытта талаҕынан сиппиир оҥостон баран бэйэтин сапсынарыттан бокуой булбат буолан барда. Олох кылгас кэмҥэ хараҕын халтаһата сүллэччи иһэн таҕыста,сирэйэ да баллайда. Ыксаабыта билиннэ.
    -Тимир! Мин бу үөннэртэн сөрү-сөп буоллум. Эппин-сииммин барытын дьөлө кэйдилэр.Хааммын барытын супту омурдулар. Туох кыһалҕатыттан,маннык сордоннохпунуй? Эккирэтээччилэргэ икки илиибин үөһээ ууммутунан тахсан бэринэбин.-дии-дии бэйэтин тарбан-тарбан буолла.
    Онтон Тимир бэйэтэ этэригэр дылы,хас көлүөнэ төрүттэрэ кини иннигэр бу курдук оттуу-мастыы сылдьан бырдахха уонна кумаарга сиэппиттэрэ биллибэт.Ол уһун кэм устата эттэрин –хааннарын тулуйарга үөрэттэхтэрэ. Онтукатын көмүскэлэ баар быһыылаах уолун курдук аһары кыайтарбакка иһэр.
    Уола ыксаабытын көрөн Тимир эттэ:
    -Билигин оччоҕо тутуһан иһэн суолбутуттан туораан ,ити бэс мастар үүнэн турар сирдэригэр тахсыахха. Онно тыын ыла түһүөхпүт.Ити үөннэртэн көмүскэнэргэ айылҕа биэрэр эмин көрдүөхпүт.
    Онуоха Купол итэҕэйбэтэхтии :
    -Тимир! Ити эн мин санаабын күүһүрдээри бу үөннэри утары айылҕа биэрэр эмэ баар диэн эттин дуо?-диэн ыйытта.
    - Эн итэҕэйбэтин сөп. Мин билигин эйиэхэ маҕаһыыҥҥа атыыланар бу үөннэри утары охсуһар убаҕас-маас эми эйиэхэ хантан да булан биэрбэппин. Ол гынан баран мин төрүттэрим олохторун устатын тухары айылҕа хамсааһынын барытын кэтии-үөрэтэ сылдьыбыт дьон быһыытынан ,киниттэн бэйэтиттэн олох эҥин араас дьайыыларыттан көмүскэл көрдүүллэрэ.Ол курдук киһини өлөрөр-сутуйар уонна төттөрүтүн эмтиир-оһорор тэриллэр барыта айылҕаҕа бэйэтигэр баар.Онон билигин итиннэ оттоох-мастаах сиргэ тахсан баран , кымырдаҕастар уйаларын көрдүөхпүт.Онтон кымырдаҕастар сүһүрдэр дьааттара ити үөннэргэ куһаҕаннык дьайар.
    - Тимир! Эн этэрин эттин даҕаны, мин билигин даҕаны төрүт итэҕэйбэккэ турабын.Хата ол оннугар эйиигин сөҕө сылдьабын,бу үөннэр баалларыгар-суохтарыгар төрүт даҕаны кыһаллыбат курдуккун,тоҕо оннугуй?
    - Ол эппиэтэ боростуой.Урут эппитим курдук,эн оҕо –эдэр омук киһитэҕин,онтон мин кырдьаҕас омук удьуорабын.Онтон мин төрүт дьонум үгүс сыллар усталарыгар эттэрин-хааннарын маннык үөннэргэ сиэтэннэр, эттэригэр-хааннарыгар кинилэр дьайыыларыгар утары охсуһар эттиктэр үөскүүллэр,олор көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэн иһэллэр.Ол иһин мин тулуйсабын.
    Ити курдук кэпсэтэ-кэпсэтэ тустаах сирдэригэр тиийэн кэллилэр.Өр-өтөр буолбата, кымырдаҕастар уйалара бугул от курдук үллэн турар сирин буллулар. Манна кэлээттэрин кытта, Тимир эппитин бигэргэтэн сип-сибилигин муннугар-айаҕар киирэ сатыыр бырдахтара,этин –хаанын тобулу ыстаабыт-оморбут кумаардара олох биллэ көҕүрээтилэр. Мантан Купол улаханнык соһуйда.
    -Тимир! Мин мантан ханна да хамсаабаппын. Манна олоро-сынньана түһүөххэ.
    - Купол! Уоскуй. Эн саннаан хоту,манна олорон сынньана түһүөхпүт. Миигин ити үөннэр эмиэ сөрү сөп оҥордулар.
    Эн билигин мин хамсаныыбын барытын үтүгүн. Ити кэнниттэн Тимир кымырдаҕастар уйаларын оройун тоҕо анньан кэбистэ уонна онно бэйэтин тас таҥастарын уһулан ол үрдүгэр бырахта.Бэйэтэ баккынан уонна маайканан хаалан хаалла.Ону көрөн турбут Купол улаханнык салынна.
    -Тимир ! Мин эн курдук сыгынньахтахпына,бу үөннэр мин эппин-хааммын бүтүннүү супту оморор буоллахтара.Саллабын .
    Онуоха Тимир үнтү мөргүйдээн туран уолун таҥаһын уһултарда ,бэйэтин таҥастарынан уолу саба бырахта уонна Купол таҥастарын ылан кымырдаҕастар уйаларыгар уурда.
    Сынньана таарыйа ,утаппыт буоланнар флягаларыгар баар ууларын бурдурҕаччы иһэн тобохтоон кэбистилэр.
    Ол кэнниттэн Тимир уолун таҥаһын ылан баран,ол таҥаһынан Куполы төбөтүн оройуттан ,атаҕар дылы , сирэйин –илиитин барытын сотто. Бэйэтэ эмиэ ол курдук сотунна уонна таҥастарын кэтэн кэбистилэр. Айаҥҥа туруннулар.Сотору кэминэн ыттаах дьон суолларын булан ону батыһан аргыый бэдьэйэн сүүрэн истилэр.
    Ол сүүрэн иһэн Купол сыгынньах илиитин иннин диэки ууннаҕына.туох да үөн-көйүүр олорботун Тимиргэ көрдөрөр:
    -Мин бу үөннэр утары охсуһар эми эмтиэкэттэн эрэ атыылаһыахха сөп диэн өйдөбүллээх этим.Бу кымырдаҕастар сүлүһүннэрэ бу үөннэргэ олус күүскэ дьайар эбит. Биир да үөн мин эппэр-хааммар олорбот –дии –дии Тимир диэки махтаммыттыы көрүлээтэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Онуоха Тимирэ эттэ:
    -Олус эрдэ үөрүмэ. Киэһээҥҥэ дылы туох майгыннаах сиргэ –уотка тиийэрбит биллибэт.Тулалыыр эйгэбит уу-бадараан дойдуга уларыйан эрэр.Үөнмүт-көйүүрбүт өссө элбиирэ буолуо.Онтон көмүскэнэргэ үҥүүгүнэн ити хатыҥҥа үүммүт тэллэйи быһыта анньан ыл. Биһиги төрүттэрбит кыстыктан сайылыкка көстөхтөрүнэ сүөһү-сылгы сааҕын оттон, буруо көмөтүнэн бырдахтан бэйэлэрин, дьиэ сүөһүтүн көмүскүүллэрэ.Онтон оттоох-мастаах сиргэ тиийдэхтэринэ, ураһаларын иһигэр итинник хатыҥ тэллэйин, килиэби чараастык кырбыыр курдук быһыталаан баран маска дьөлө анньаллар. Ону буруолаттахтарына. Ити үөн-көйүүр эмиэ сүтэр. Онтукалара ити билиҥҥи кумаары буруо таһааран үүрэр тэрилгэ майгынныыр,күүскэ күөдүйэн умайбат.Күнү быһа буруолуу туруон сөп. Ити тэллэйгин ууга илиппэт курдук дьаһай, утуйарбытыгар туһаныахпыт.
    Тимир эппитин курдук тулалыыр эйгэлэрэ уу-бадараан дойду буолан барда. Тобуктарыгар дылы ууну кэһэ сылдьар буоллулар. Уруккутун курдук онон –манан ойуурдаах кураанах сирдэр бааллар. Ол икки арда бүтүннүүтэ отунан үүммүт кута аҥардаах дойдуга кубулуйда.Уолаттарга үчүгэйэ диэн хайа хайысханы тутуһабыт диэн боппуруос турбат. Ыттаах дьон суолун батыһан иһэллэр.Эккирэтээччилэр сирдэрин олус үчүгэйдик билэллэр эбит. Үксүн быһыта түһэн айанныыллар.Онтон кинилэр бэйэлэрин уолаттарын суолларын көрдөхтөрүнэ, уолаттар туора-маары хамсаналлара көстөр. Муналлар-тэнэллэр быһыылаах. Хайысхаларын уларыт да уларыт буолаллар. Ону барытын Тимир Куполга кэпсии истэ. Ол иһэн эмискэччи тохтуу түстэ.
    -Купол! Кэл эрэ манна. Кими эрэ туппуттар. Бу охсуһуу суола баар.-диэн баран ,балачча сир үнтү тэпсиллибитин ыйда.Ити кэнниттэн сотору-сотору уолаттары туппут суолларын көрдүлэр.Ол аайы тутуллубут уолаттары маныыр саллааттардаах, туора хайысханы тутуһуннаран массыына суолугар таһаартыыллар эбит.Күн түөртүүр диэки тиийиитигэр Купол сэниэтэ эстэн бэрт нэһиилэ тэйбэннии сылдьар,саҥата –иҥэтэ суох Тимири эрэ батыһа сылдьар буолан хаалла.
    Ону көрөн Тимир үссэнэргэ быһаарынна.Ол иһин хайысхатын уларытан ойуурдаах кураанах сир диэки хаамта.
    -Купол!Биһиги дьолбутугар ардаҕа суох күннэр тураллар. Онон күн күүһүн туһанан уот оттунан күөс өрүнүөхпүт.Үссэнэн сэниэ киллэриниэхпит. Билигин күүскэ аһаатахпытына сатанар. Мантан антах холкутук уот оттон күөстэнэр кыах суох буолуо. Сарсыҥҥы күҥҥэ баҕар-баҕарыма эккирэтээччилэрбитин кытта сирэй көрсөбүт.Тиийиэхтээх сирбитин быһан турар буолуохтаахтар.Ону хайдах эрэ мүччү түһэр туһунан толкуйдуохтаахпыт.
    Уола саҥарар да сэниэтэ суох быһыылаах,төбөтүнэн кэҕис эрэ гынна уонна кураанах сиргэ үктэнээт тиэрэ баран түстэ, сынньанарга сананна. Онуоха Тимир уолун төһө да аһыннар дьаһайан уу чиэрбэтэ көрдөтө ыытта. Бэйэтэ уһун синньигэс ураҕас булан ол төбөтүгэр кыл быатын баайда ,төрдүгэр күрүчүөгүн ииллэ.Күрүчүөгүттэн отучча сантымыатыр сиргэ бэс туораҕын баайда.Бэйэтэ да астынна.Ааттаах үчүгэй балыктыыр күөгү буолан таҕыста.Уола сорудаҕын толорон үөрэн-көтөн кэлбитин эйиигин балыктата ыытаары олоробун диэн тугу толкуйдуу олорорун атастаста.
    -Эн муора кытыытыгар үөскээбит, уу эҥэрдээх мотуруос буоларын быһыытынан ити турар күөлгэ киирэн балыктаа. Таҥаскын манна уһул , итиннэ мас лабааларыгар салгын охсор гына ыйыы бырах уонна ити мотуруос ис маайкатын төрдүн ыбылы баайан мөһөөччүк оҥоһун.Туппут балыккын онно угаар.Мин манна онуоха дылы уот оттуом.
    Уола күөгүтүн илиитигэр ылан көрөн баран:
    -Тимир!Мин эйиигин хас маннык түгэн буолан истэҕин аайы ,эйиигин убаастыырым улаатан иһэр.Эн наһаа булугас толкуйдаах, барытын сатыыр дьоҕурдаах уолгун. Бу күөгүн маҕаһыын күөгүтүттэн туох да атына суох. Бу хаппыт бэс туораҕыттан уу үрдүгэр устар тэрилин кытта оҥорбуккун!
    Онуоха Тимир уолун быһа түһэн:
    -Билигин түмүгэ суохха, сымыйанан хайгаабыта буолума.Ити көстөр күөлгэ киирэн балыктаар. Балык туттардаххына оччоҕо хайгаар-диэн уолун тохтотон кэбистэ.
    Онтон сиэбиттэн саарыгы хостоон баран:
    - Билигин бу саарыгы ыл. Итиэннэ итиннэ төһө кыалларынан толору гына уута баһан таһаар .
    Бу сырыыга Купол улаханнык соһуйда:
    -Тимир!Ууну ити саарыкка тоҕо куттардын.Уу хаһаанарга флягалары ылбыппыт,онно уубутун хаһааммаппыт дуо?
    - Ууну саарыкка хаһаанаары буолбакка, уот отторго туһанаары куттарабын. Билигин сүрүн сорукпут уот оттооһун! Онно ити уулаах саарыкпытын ,улаатыннарар таас курдук туттуохпут.
    Купол тирээн турар кэмҥэ сынньалан уонна аһылык боппуруоһа турбутунан санаата көтөҕүллүбүт киһи быһыытынан сорудаҕы толоро элэс гынан хаалла.
    Бу кэмҥэ Тимир уоту күөттүүргэ анаан от-мас сыыһыттан хомуйан чөмөх оҥордо. Онтукатын уола аҕалбыт уулаах саарыгын нөҥүө күн уотун ыытан,.күн сардаҥалара чөмөхтөһөр туочукатын чөмөҕөр туһаайда. Өр-өтөр буолбата чөмөҕө буруолаан барда.Онтукатын уоһунан салгын үрэн күөттээн биэрдэ уонна чөмөҕүн үрдүгэр кыра бытархай мас сыыһын, хаппыт мас лабааларын тоһута тутан уурталаан күөдьүтэн биэрэн уот ылла. Ол уота күөдүйэн умайан кыаҕын ылбытын кэннэ онно хатынын тэллэйдэрин синньигэс мастарынан дьөлүтэ анньыталаан баран уотка таҕайан уматан баран аһыыр миэстэлэрин тула хас да сиргэ туруору анньыталаан кэбистэ.
    Онтукалара буруолаатын кытары үрдүлэригэр хара былыт курдук көтө сылдьар үөннэрэ-көйүүрдэрэ суох буола түстэ.
    Купол Тимир хамсаныытын туораттан көрө сылдьан сөхпүтүн биллэрэн:
    -Тимир ?Эйиэхэ уот отторго испиискэ ,зажигалка олох наадата суох киһитэ эбиккин.Тугу баҕар туһанан уот ылар эбиккин.Мин даҕаны физика уруогар улаатыннарар тааһы туһанан уот оттуохха сөбүн үөрэтэн турабын,ол гынан баран бу курдук саарыкка уу кутан баран ону туһанан уот ылабын диэн өйдөбүл мин төбөбөр хаһан да киириэ суоҕа.Онтон бу курдук бырдаҕы-кумаары үүрэллэрин олох ааҥ-маҥҥай көрөбүн.
    -Купол! Манна ону маны кэпсэтэр бириэмэ суох.Онон киирэргин түргэн соҕустук балыктаа.Уот күөдүйэр буолла.
    Купол оччону-баччаны иһиттим истибэтим диэбиттии элэс гынан хаалла.Онтон сотору кэминэн:
    -Тимир! Балык баар. Үгүс. Ханнык балыгым билбэтим. Муораҕа маннык балык суох. Өрүскэ баар тугунок балыкка майгынныыр. Күөгүбүн бырахтаҕым аҕай тутар-диир саҥата иһилиннэ.
    Ол саҥатын истээт Тимир хатыҥ үүнэн турар сиригэр тиийэн баран, үҥүүтүн төбөтүнэн хатыҥҥа уһун сурааһыны хайа сотто. Ол соппут сурааһынын кэтитинэн хатыҥ туоһун саралыы тардан ылла. Онтукатын түөрт муннуктуу икки аҥы хайа тарта.
    Ол кэнниттэн ол туостартан муннуктарын бүк тутуталаан баран онтукатын уһуктаах мас сыыһынан тобулута анньан бэйэ-бэйэтигэр туттартаан баран, икки тус-туспа балык буһарарга иһит оҥордо. Уотун икки өттүгэр төбөлөрүгэр ачаахтаах мастары булан тобулута аста .Онтукатыгар сөп түбэһэр туорай мас булан үрдүлэригэр уурда. Ол кэмҥэ уола бу мэлэс гына түстэ. Мотуруос ис ырбаахытыттан оҥорбут мөһөөччүгэр балачча үгүс балыгы туттарбытын Тимиргэ аҕалан көрдөрдө.
    Тимир сэрэйбитин курдук мунду балык эбит:
    -Купол! Билигин итинтэн балык миинэ уонна маска үөлэн буһаран балык сиэхпит. Онуоха Купол соһуйбут киһи быһыытынан өрө көрө түстэ :
    -Тимир! Ити балык миинин туһунан оонньоон эттин ини. Балыкпытын туох иһиткэ-хомуоска буһаран миин оностуохпутуй?
    Онуоха Тимир:-Онтон бу тугуй? Иһит буолбатах дуо? -диэн баран били туостан оҥорбут икки иһитин көрдөрдө.
    Онуоха Купол олус дьиктиргээн туран Тимир оҥорбут иһиттэрин эргитэн-урбатан көрдө:
    -Тимир! Мин сыыһа өйдөөбөт буоллахпына,эн бу туостан оҥорбут иһиттэрбэр балык миинниибин диэтин дуо? Итинтикэн умайан тахсыбат дуо?
    -Эн этэр өйдөбүлгэр тугу куолулуу олоруохпунуй. Туох барыта түмүгүнэн быһаарыллар. Манна эмиэ сатабыл быһаарар. Сүрүн албаһа диэн, уот күүстээх кэмин аһаран баран,чоҕо таҕыстаҕына онно балыкпытын үтүөхпүт уонна мииммитин буһарыныахпыт. Уот чоҕо тахсан эрэр. Эн “муора “ киһитэ үтэһэнэн дьарыктан ,онтон мин ити иһиттэргэ балык миинэ оҥоруом.
    Ити дьаһалы истээт,Купол балыгы үөлэр маһын оҥостубутунан киирэн барда. Купол балыгы үтэри олох баһылаабыт дьарыга эбит.Бу сырыыга туох да сүбэтэ-амата суох барытын бэйэтэ оҥоро сырытта.Онтон Тимир били туос иһиттэригэр уу баһан таһааран баран ,балык туттарар кылынан туос иһиттэригэр ыйыыр быа оҥордо .Ол ыйыыр быатыттан туорай маска иилэн баран туос иһиттэрин уот чоҕун үрдүгэр ыйаата.Бэрт сотору кэминэн туос иһиттэргэ уулара оргуйан тахсыбытыгар мундуларын төһө батарынан укта. Ону барытын туораттан Купол олус болҕомтолоохтуук кэтии-маныы сырытта.Кини көрдөҕүнэ уот үрдүгэр ыйанан турар туос иһиттэр түгэхтэрэ эрэ хоруоран хараарда.
    Ол онтон кини олус диэн соһуйан саҥа аллайда:
    -Биһиэхэ Сочи куоратка хатыҥ туоһун үөлүллүбүт эти буһарар чоҕу күөдүтэргэ аналлаах тырыыҥка оннугар туһаналлар.Ону эн билсэр дьонноох эрэ буоллаххына булаҕын. Онон туоһу уотка таҕайдын да умайар диэн өйдөбүллээх этим.Тоҕо ити умайбатый?
    -Купол! Ол биричиинэтэ боростуой ,бэйэҥ билэҕин уу сүүс кыраадыска оргуйарын ,онон сирдэтэн туостан оҥорбут иһиккин чоххо бэйэтигэр сыһыары аспакка ,уута оргуйарын курдук сөптөөх ыраахха тутаҕын ! Оччоҕо аһаҕас уот суоҕар , туос иһит уута баарын тухары умайан тахсар кыраадыһыгар тиийбэт.Ону эн билигин илэ хараххынан көрдүн.Мин даҕаны аҕам оҕо сырыттахпына бу курдук эт миинэ буһаран иһэрдибитигэр улаханнык соһуйан турабын. Онон мин эйиигин олус үчүгэйдик өйдүүбүн.Өссө төгүл этэбин! Бу хамсаныыларбын ,бэйэтэ толкуйдуур дии санаама.Мин норуотум үгүс бу курдук олох кыһарыйар түгэннэриттэн мүччү түһэргэ мунньуммут баайа.Онтукатын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэн иһэр.Онон бэйэм санаабар сахам дьоно эһиги нуучча омуга дэриэбинэлэргитин быраҕан куорат эргин көспүккүт курдук ,куорат эҥэрин эҥэрдэспэтэҕинэ ити норуота муспут баайын хаһан баҕарар бэйэтин кытта илдьэ сылдьыаҕа дии саныыбын. Чэ,аспыт буста. Үссэниэххэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Аччыктаабыттарын дьэ билэн ,астара буһаатын кытта иккиэн саҥата суох аһыыр айдааныгар бардылар.Балыктарын миинэ төһө тууһа суоҕуттан сылбархай ууну санаппытын да иһин , ону билиммэккэ сэниэлэрэ эстибит дьон быһыытынан түгэҕэр дылы иһэн,үөлбүт мундуларын биир-биир итэгэстээн ылан ,сып-сымар курдук тутан сиэн кэбистилэр.Икки-үс үтэһэ балыгын киэһээҥҥи аһылыкка диэн хааллардылар.
    “Киһи иһэ тотто да,тойон оҕото” буолар диэбиттэригэр дылы,уолаттар үссэнээт букатын атын дьон буола түстүлэр.Сэнииэ киирэн ,сирэйдэрэ сырдаан ,тыллара-өстөрө элбээн барда.
    -Тимир! Мин Хара муора кытыытыгар үөскээбит буолан наар балык эҥэрдээх аһы-үөлү аһаан улааппытым.Ол гынан баран бүгүҥҥү курдук минньигэс балык астары аһыы илик эбиппин,-дии-дии иһин имэрин да имэрин буолла.
    - Сөпкө этэҕин,маҕаһыын балыгыттан,бэйэҥ сылбаҕын быһан туран бултаабыт , ас астаан буһаран сиир балыгын амтана букатын атын буолар.Мин манна балык аһылыкпын ахтаммын,дьиэ харамайдарын хотоҥҥо тутан иитэллэрин курдук ,балыктарын пиэрмэҕэ иитэр сирдэриттэн балык атыылаһан астанан баран олох астымматаҕым. Эмиһинэн эмис баҕайы этэ гынан баран амтана уонна миинэ мүлүк баҕайы этэ.
    - Билигин ити үтэһэлээх балыктаргын флягаҕар бытарыта-бытарыта уган кэбис. Киэһээ хонукка эккирэтээччилэрбитигэр уот отуннахпытына түүн хараҥаҕа көстөр гына ыкса тиийэбит.Онон киэһээ тугу үссэнэрбитин билигин толкуйдаатахпытына сатанар.Мин бэйэм флягабар уу ылыам. Каартаҕа көрдөххө мантан антах тиийиэхтээх биэрэкпитигэр дылы кута-бадараан дойду курдук.Онон ханна тиийэн ,хайдах хонукпутун оҥосторбут биллибэт.

    Тото-хана аһаабыт дьон быһыытынан уолаттар эрчимнээх соҕустук хамсанан эккирэтээччилэрин суолун буланнар,ону батыһан салгыы бара турдулар.Суоллара уустугуран киирэн барда. Сорох сирдэргэ курданалларынан ууну сэлэн бардылар. Тула өттүлэрэ килэгир уу эҥэрдээх ,онон –манан бөлкөй от үүммүт сирдэрэ бысталана-бысталана кэлэр. Хааман иһэр сирдэрэ кута аҥардаах дойду буолан хаалла. Сиргин дьөлө үктээтэххинэ хонноҕун анныгар дылы ууга бар гына түһэҕин. Маннык сиргэ айанныырыттан Тимир бэйэтэ кытта ыарырҕатта.Сирин-уотун билбэт киһиэхэ ыарахан дойду эбит. Ол иһин суолу көрдөххө .уолаттартан үгүстэрин бу эҥэр тутуталаабыттар,кутаҕа тимириэхпит диэн куттанан туруталаан биэрбит курдуктар.Тимир бэйэтин толкуйугар эмиэ маннык сиргэ кэлэн баран , суола кутталламмытынан салгыы айанныырыттан туттунуо этэ.Онтон уола Купол сирэйэ-хараҕа турбут,сэрэхэчийэн Тимир үктэнэн ааспыт эрэ сиринэн хаамар.
    Тимир ааҕыытынан кинилэртэн атын икки уол хаалла.Онон Тимир тугу көрбүтүн-билбитин уолугар кэпсии истэ. Онтон кинилэргэ дьону батыһан иһэр буоланнар, суолбутун ханан талан сиэлэбит диэн боппуруос турбат.Эккирэтээччилэр ханан барбыттар да,ону батыһан иһэллэр.Хата кинилэр дьоллоругар кута курдук сирдэрин сүрүн өттүн аастылар, кэһэр уулара чачааһаан эмиэ тобуктарынан буолла, тула өттүлэрэ онон-манан мастанан киирэн барда.Онон төһө да сылайдаллар,санаалара көнньүөрдэ.Күн киириитэ.хонук сирдэрин көрдөөн киирэн бардылар.
    Оттоох-мастаах арыы тыа баарын буланнар онно хонорго быһаарыннылар.Уу-маар эҥэрдээх дойду буолан сирдэрэ сииктээх, киһи хонууга утуйуо суох.Ол иһин Тимир уолун дьаһайан мас хомуттарда.Бэйэтэ түөртүү тэҥ үрдүктээх мастары төбөлөрүн бэйэ-бэйэлэригэр холбуу тута-тута кылынан баайталаан, тоҕус устуука лаабыс атаҕын оҥортолоото. Онтукаларын үстүү устууканан үс аҥы арааран баран үрдүлэринэн туора суон соҕус туорай мас уурталата.
    Олор үрдүлэринэн кэккэлэччи устатынан бэйэлэрин уҥуохтарыттан арыый уһун мастары тэлгэттилэр. Ол мастар үрдүлэригэр талах лаабатын тоҕута тыытан уурдулар. Бэрт кылгас кэм иһигэр икки киһи хонор ороно бэлэм буола түстэ.
    Орон бэлэм буолаатын кытта Купол ороҥҥо олоро түстэ.Онтон тиэрэ түһэн сытан боруобалаан көрдө.
    -Хайа хайдаҕый?-диэн Тимир ыйыппытыгар, тойон тарбаҕын үөһээ чочоннотон бара,нууччатын хаана киирэн көр-күлүү аҥардаах:
    -Күндү доҕоттор уонна күөх айылҕаны сөбүлээччилэр! Эһигини биһиги икки сулустаах “Күөх халлаан анныгар” диэн хонор –сынньанар сирбитигэр ыҥырабыт.Эһигини айылҕа,үөн-көйүүр ортотугар,ыраас салгынынан тыына-тыына, халлаан сулустарын аахтара! Талах лабаата тэллэхтээх,салгын суорҕаннаах сымнаҕас ороммутугар хонукка ыҥырабыт. Күннээҕи түбүктэртэн тэйэнник, дуоһуйа сынньаныахтара диэн бигэ эрэллээхпит-дии-дии икки илиитинэн хамсанан Тимирин ыҥырда.
    Онуоха Тимир туох да да буолбатаҕын курдук,күннээҕи сыралҕаннаах айан кэнниттэн хонук кэллэ диэн санаата көтөҕүллүбүтэ биллибэт- мас сирэйдээх кэлэн ороҥҥо олорон кэбистэ.
    Ону көрө сылдьан Купол:
    -Тимир! Эһиги сахалар сүрдээх тыйыс,кытаанах омуккут.Бүгүҥҥү күҥҥэ сынньалан кэмэ кэллэ диэн үөрүү кыыма сирэйгэр ханан да суруллубата,саатар ымах да гынан ылбатын- диэн бэйэтигэр илдьэ сылдьар санаатын доҕорун кытта атастаста.
    -Купол! Биһиги чэпчэки олоххо олорботох,бэйэҥ этэргэр дылы тыйыс айылҕалаах сиргэ олохсуйбут норуоппут. Ол иһин хас биир хамсаныыбыт барыта бу олоххо тыыннаах хаалбыт киһи диэн өйдөбүлтэн оҥоһуллар. Үгүс өттө эрдэттэн толкуйданар.Онон миэхэ бу көстүү ,соһуччу көстүү буолбатах. Мин маннык бэйэ оҥоһуутун оронугар утуйарбыт буолуо диэн каартаны көрөн үөрэтээт толкуйдаабытым. Ити курдук инникини өтө көрө сатыыр буоламмыт,биһиги сахалар сатабыллаахпыт. Онон хас биир хамсаныыбыт биһиэхэ буолуохтаах буолуохтааҕын курдук өйдөнөр.Онтон эйиэхэ бу тургутууга хас биирдии хамсаныыбыт барыта саҥа,бу иннинэ эн көрсүбэтэх көстүүн буолар ,онон барыта эйиэхэ сонун,дьикти-кэрэ.Ол иһин тулалыыр эйгэни бэйэҕэр ылынарын миигиттэн туспа.
    Онтон сахалыы иитиилээх киһи,хаһан даҕаны сыалын ситэ илигинэ бэйэтин туругун кимиэхэ да биллэриэ суоҕа. Бэйэтин иһигэр бүөбэйдии сылдьыаҕа. Онтон барыта этэҥҥэ буоллаҕына саха киһититтэн ордук кэпсээннээх,ырыалаах-тойуктаах үөрүнньэн киһи суох буолуоҕа. Ол курдук мин норуотум кыһын ортото-дьыл оройугар уонна саҥа дьылы көрсө самаан сайын кэлиитигэр ыһыах ыстахтарына хастыы да хонукка тойуктуохтарын,сээркээн сэһэнньит да буолуохтарын сөп.
    Онон сарсын эккирэтээччилэрбитигэр туттарбакка, мүччү түһэн сыалбытын ситтэхпитинэ.Ким үөрүнньэнин быһаарсыахпыт.Билигин үссэниэххэ.Сарсын ыарахан күн күүтэр.
    Ити курдук уолаттар бэйэлэрин икки ардыгар кэпсэтэ-кэпсэтэ балыктарын тобоҕунан истэрин тотордулар. Сылаалара таайан, үгүс кэпсэтиитэ суох утуйарга бардылар.
    Сарсыарда Тимир уһуктубута,киһи тула өттүн сатаан көрүммэт үүт тумана түспүт.Төбөтүн эргитэн көрбүтэ,уола сыралҕаннаах күннэр кэннилэриттэн сылайбыта таайан олох кытаанахтык утуйа сытар.Уһугуннараары гынан баран: -Чэ.бээ !Утуйа түстүн-дии санаата.Ол иһин каартатын ылан сирин-уотун үөрэтэн барда.Ол олордоҕуна олох кылгас кэм иһигэр күн күүһүттэн үтүрүттэрэн сымыйанан эппит курдук тумана халлааҥҥа көтөн хаалла.Уолун уһугуннарда.Купол бэриинэлээх ороҥҥо утуйбатах киһи быһыытынан айаккалаан-ойокколоон турда.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    -Тимир! Этим-сииним бүтүннүү көһүйэн хаалбыт.Онон эппин-хааммын уһугуннарарга кыратык хамсаныылары оҥордохпуна сатаныыһы –диэт илиилэрин туора-маары күүскэ хамсатта,атаҕар олортоон ылла да,сиртэн күүскэ тирэнээт бэйэтин халлааҥҥа иннинэн-кэннинэн эргитэн баран сиргэ атаҕар тура түһэтэлээтэ.
    Бу сырыыга Тимир сөхпүтүн биллэрэн уолун сымнаҕастык санныга таптайда:
    -Киһи барыта биир халыып буолбатах.Эн бу хамсаныыларгынан атын дьонтон туох уратылааххын уонна туохха талааннааххын көрдөрдүн. Ити эн хамсаныыларгын, бэйэм туспар миигин өлөрөөрү да гыннахтарына да сатаабаппын. Бу олорон иһэр олохпор бэйэтин лаппа кыанар , сиртэн мээчик курдук тэйиэккэлиир киһини ,мин эйиигин эрэ көрүстүм.
    Мин толкуйбар бу “удьуор хаана” көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллиитэ көстөр.Эн төрдүн циркачтар буоланнар ,маннык таһымҥа тиийдэҕин.
    Онуоха Купол хайҕаммыт киһи быһыытынан түөһүн мөтөтөн, икки илиитин быччыннарын күүрдэн көрдөрдө.
    -Тимир! Эн этэрин сөп курдук. Мин бэйэбин өйдүөхпүттэн эҥин араас талааннаах,араас хайысхаларга үлэлиир циркачтар ортолоругар улааппытым.Төрөппүттэрим “силовой акробаттар” этилэр. Миигин бэйэлэрин кытта куруутун бииргэ илдьэ сылдьыбыттара.Онон эт-хаан сайдыытын өттүгэр күүскэ сайдыбытым.Ол гынан баран мин эн курдук эргиччи сайдыым-билиим суох.Бу курдук айылҕаҕа соҕотоҕун хайдах да сылдьыам суоҕа этэ.Бу мин эйгэм буолбатах.
    -Купол! Бэйэ-бэйэбитин хайҕаһан бүтүөххэ. Бүгүн туруоруллубут сорукпутун ситиһэрбит-ситиспэппит быһаарыллар күнэ. Бөөлүүн чуумпуга ыт үрэрин иһиттим. Эккирэтээччилэртэн олох чугас сылдьабыт. Билигин кинилэргэ олох ыкса киириэхпит. Кинилэр үрэх биэрэгэр ханан саллааттары туруорбуттарын, хайдах бэрээдэктээхтик харабыллыылларын кэтээн көрөн чуннуохпут.Ол кэнниттэн кинилэр тоһуурдарын хайдах мүччү түһэрбитин толкуйдуохпут. Онон тирээн турар сүрүн сорукпут ,кинилэр кыраҕы харахтарын далыгар киирэн биэриэ суохтаахпыт. Атыннык эттэххэ талаҕы кытта талах,маһы кытта мас, сири кытта сир буолуохтаахпыт.Онон бэйэбитин айылҕаны кытта биир гына силбэһэр инниттэн талахтар лабааларынан симэниэхпит. Онтон кинилэр чуор кулҕаахтарыттан куотар инниттэн, мин эйиигин тыаһа суох хаамарга үөрэтиэм.
    -Тимир!Мин бу тургутууга эйиигин кытта бииргэ сылдьан баран бэйэбэр түмүк оҥоһуннум. Биһиги куорат дьоно, билигин өбүгэлэрбит өр сылларга айылҕа эйгэтигэр олорбут кэмнэригэр туһаммыт билиилэрин-көрүүлэрин,сатабылларын биир-икки көлүөнэ иһинэн сүтэрэн эрэр эбиппит.Мин ийэм өттүнэн эбэм-эһэм эмиэ дэриэбинэттэн төрүттээх дьон этилэр. Олор билиилэрэ-көрүүлэрэ миэхэ олох сыстыбатах.Бу курдук дьиҥҥээх айылҕаҕа тахса сылдьыбыт да ахсааннаах.Олохпун бүтүннүү куорат эҥэр, элбэх киһи ортотугар ,кинилэр туох өйдөбүллээхтэринэн олорон иһэр эбиппин. Онон эн этэрин курдук, бу тургутууга көрсүбүт түгэннэрим барыта миэхэ соһуччу , сонун. Олох билбэт эйгэбэр сылдьабын. Атыннык олох кылгастык эттэххэ,айылҕа-олох төрүт өйдөбүллэрин олох билбэт эбиппин.Онтон бу тургутууга бэйэм курдук иитиилээх уолу кытта түбэспитим буоллар.Биһигини ааҥ-маҥҥай туппут буолуо этилэр. Ону олох саарбаҕалаабаппын.
    Ону өйдөбүллэри барытын эргитэ толкуйдаан баран , маннык түмүккэ кэллим. Билигин тустаах балаһыанньаны хайдах да эргитэн урбаннытпыттарын иһин,эн-биһи бу тургутууга инникилэр ахсааннарыгар сылдьабыт. Онон биһиги иннибитигэр турар соругу толордубут дии саныыбын.Ол иһин салгыы тугу эрэйдэнэбит , хайдах сатанарынан салааттар кэтээн турар сирдэрин түбэспит хайысхабытынан туоруу сатыахха. Туттахтарына туттунар.Бүтэһик тутулларбытынан , эн-биһи бэйэбит бөлөхпүтүгэр ордукпут.
    - Купол! Эн хайдах солуута суох тыллаһан бардын. Ханнык баҕарар түгэн бүтэһик түмүгүнэн быһаарыллар.Эн биһи анал бэлэмнээх чааска байыас буолаары бу тургутуулары бара сылдьабыт.Оннук чааска сулуусбалыыр саллаат быстах өйдөбүллэринэн салайтарыа суохтаах. Онон бу тургутууну биһиги таһыммытын бэрэбиэркэлииллэр диэн өйдөбүлтэн тэйэн , дьиҥҥээх сэрии хонуутугар сылдьабыт диэн өйдөбүлүнэн салайтаран, иннибитигэр туруоруллубут соругу хайаан да толоруохтаахпыт. Кыайыы!Эбэтэр хотторуу!Өрөгөй!Эбэтэр умса түһүү! Иккиттэн биирэ!
    Онтон тохтуу түһэн баран,тоҥ баҕайы куолаһынан толкуйдуу сылдьар санаатын эбии чиҥэтэн биэрдэ :
    -Мин бэйэм толкуйбар,биһигини туттахтарына ону хотторуунан ааҕабын.Бэйэм мөлтөх өрүттэрбин олус үчүгэйдик билэбин.Ол курдук мин ууга олох мөлтөхтүк ,ыттыы эрэ харбыыбын. Онтон иннибитигэр уу мэһэйэ турар. Онон бу тургутуу бүтэһик кэрчигэр эн оруолун олус улахан.Онон туруоруллубут соругу толорор инниттэн, иннибитигэр сытар үрэҕи туораан иккиттэн биирбит хайаан да ол быыскаҕа тиийиэхтээх.
    Билигин халлаанн боруҥуй кэмин туһанан тоһуйааччыларга төһө кыалларынан ыкса киириэххэ. Ааҥ-маҥҥай чуҥҥаан көрүөхпүт,онтон тугу гынарбытын быһаарыныахпыт.
    -Тимир ! Эн тугу барытын олус киэнник барытын эргитэ көрөн толкуйдуугун. Эн санааҕын атастаспытын кэннэ толкуйдаатахха , мин кырдьык бу тургутууну оонньуу курдук көрө сылдьабын. Онон биһигини тута иликтэринэн бэйэбит бөлөхпүтүгэр инники күөҥҥэ сылдьабыт диэн толкуйдуурум билиҥҥи түгэҥҥэ ситэ эппиэттээбэт эбит. Эн сөпкө этэр эбиккин, бөлөх иннигэр туруоруллубут соругу ,эн биһи эрэ тутуллубакка сылдьарбытынан, бу түгэҥҥэ эн-биһи эрэ толорор кыахтаах эбиппит. Онон соругу толорор инниттэн туох кыалларын барытын оҥоруохтаахпыт.
    Онтон тус бэйэм толкуйбар ууга харбааһыҥҥа ,миигин куотар киһи ахсааннаах буолуо.Хайдах толкуйдуургунан дьаһай.
    Ити кэнниттэн уолаттар халлаан боруҥуй кэмин туһанар инниттэн айаҥҥа туруннулар.Ол иһэн Тимир ,Куполы хайдах тыаһа суох хаамарга үөрэтэ истэ.
    -Биһиги сахалар сүрүн төрүт аспыт сорох өттүн бултаан булунабыт.Ханнык баҕарар көтөрү,кыылы кинилэр чуор кулҕаахтара истибэттэрин курдук хамсанар ,кинилэр сытыы харахтарын далыгар киирбэт курдук сатаан саһар сатабыллаах эрэ буоллаххына бултуугун.Онон тыаһа суох хаамыаххын баҕарар буоллаххына,икки хараххыттан биирдэстэринэн атахтаргынан туохха үктэнэргин көрө иһиэхтээххин.Сүрүннээн бу биһиги түгэммитигэр , кураанах сиргэ от-мас сыыһа тэлгэммит сиринэн хааман иһэн, атаҕын анныгар сытар маһы тосту үктүө эбэтэр уулаах сиргэ харса суох ууну үнтү кэһэн айанныа суохтааххын.Ити сүрүн быраабыла.
    Ити кэнниттэн этэр өйдөбүлүн салгыы сайыннаран :
    -Онтон олох тыаһа суох хаамыаххын баҕарар буоллаххына, көннөрү кэмҥэ хаамарын курдук атаҕын тилэҕинэн сиргэ бүтүннүүтүнэн лаппаччы үктэниэ суохтааххын .Ол оннугар түгэниттэн уонна бэйэҥ сатабылгыттан көрөн бэйэҥ ыйааһыннын ааҥ-маҥҥай атаҕын тилэҕэр эбэтэр тумсугар биэрэҕин, онтон атаҕын тилэҕин аргыый хамсатан ыйааһыннын төттөрүтүн атаҕын төбөтүгэр эбэтэр тилэҕэр уларытаҕын.Төһө кыалларынан хааман испит хардыын устатын кырата икки төгүл аччатаҕын ,оччотугар олох тыаһа суох хаамыахтааххын -дии дии Тимир хааман иһэн атахтарынан сири күүскэ тиҥилэхтээн ылан хайдах хаамыллыа суохтааҕын,ол кэнниттэн эппитин курдук атахтарын тилэҕин хамсатан сиргэ үктэнэн хайдах тыаһа суох хаамыахха сөбүн көрдөрдө.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Босхо бириэмэ баарын туһанан Тимир уолун айанын устата такыйа истэ.Купол маҥҥай утаа сыыһа-халты хамсанан баран,кэлин тиһэҕэр тыаһа суох хаамыы сатабылын бэрткэ сатыыр буолла.
    Ити иһэн Тимир эмискэччи тохтуу түстэ.Саҥата суох балачча өр иһиллээн турда.
    -Дьоммутугар олох чугаһаабыппыт.Ыттар үрэллэрин иһиттим уонна иннибитинэн массыына суола ааһар эбит. Онтон каартатын ылан өссө чиҥэтэн үөрэттэ.
    - Манна каартаны үөрэттэххэ. Үрэхпитигэр кэлбиппит.Ол кытыытынан биэрэги бөҕөрҕөтөн кутуу үрдэл оҥорбуттар. Ол үрдүнэн массыына суола ааһар эбит.Саба быраҕан ,бэйэм толкуйбар ол үрдэл ситиминэн быһан турар буолуохтарын сөп . Онон билигин эн манна хаалаҕын, бу сиргиттэн ханна да халбарыйбаккын. Мин кинилэргэ ыкса киирэн чуннаан көрүөм.Өр буолуом суоҕа үс чаас курдугунан кэлиэм.Ити этиллибит бириэмэҕэ кэлбэтэхпинэ.Ол кэнниттэн бэйэҥ дьылҕаҕын бэйэҥ быһаарынаҕын.
    Уола соҕотох хааларыттан салынна быһыылаах:
    -Тимир! Онтон иккиэн тоһуйааччылары чуннаабаппыт дуо?-диэн ыйытта.
    Онуоха Тимир хаҕыс соҕустук:
    -Чуннуу киирэргэ икки киһи аата икки,сыыһа-халты туттарын элбиир.Иккиэн тоһуйааччыларга ыкса киирэн хааллахпытына,бэйэ-бэйэбитин кытта кэпсэтэр да кыахпыт суох буолан халыаҕа. Ол иһин мин саһан киирэн хайдах суол устун маныы сылдьалларын көрүөм. Ол кэнниттэн манна холкутук сүбэлэһэн баран .манаачылар нөҥүө мүччү түһэ сатыахпыт.Онон табыллыбат. Онтон мин туспар ол бу буоллаҕына, манна киһи мунар сирэ буолбатах. Ол курдук бу хайысханан тутуһан иннин диэки бардаххына,дьоҥҥоох сиргэ чааһы кыайбатынан тиийиэн.
    Ити курдук Тимир уолун соруйан баран, бэйэтэ арахсан дьон атаҕын суолун тутуһан салгыы хаама турда. Өр-өтөр буолбата ыттар үрэллэрэ олох чуолкайдык иһиллэр буолла.Тимир бу кэмтэн ыла улаханнык сэрэхэчийэ туттан хамсанар буолла.Ааҥ маҥҥай тарбаҕын айаҕар укта ,ол кэнниттэн ол тарбаҕын салгыҥҥа таһааран хороччу тутан, салгын хайа диэки хамсыырын быһаарда .Салгын хамсааһына кини сытын ыттар диэки илдьибэккэ, кэннигэр хааллаларын билэн санаата көтөҕүлүннэ.Оччотугар бэйэни тулалыыр эйгэҕэ сөп түбэһэр гына көрүннэххэ уонна сир быһыытын туһанан тыаһа-ууһа суох хамсаннахха харабыл саллааттарга олох ыкса киириэххэ сөп диэн толкуйдаата .Ити иһэн талахтар лабааларын тоһута тута истэ. Ол талахтар лабааларынан бэйэтин симэннэ.
    Ити кэнниттэн сирин –уотун каартанан үөрэтэн арыый үрдүк сир манан баар эбит диэн быһааран баран, ол сирин диэки хаамта.Ол иһэн дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэтэр саҥаларын иһиттэ.Мантан антах Тимир сири кытта сир буолан хамсаата. Иннигэр бөлкөй талахтар туралларыгар сыыллан киирэн олор быыстарыгар сытынан кэбистэ уонна тула өттүн көрүннэ. Эрдэ Тимир сэрэйбитин курдук үрэх кытыытын батыһа массыына суола барар эбит. Ол бэтэрээ өттө Тимир сытар сиригэр дылы биэс уонча миэтэрэ ыраас киллэм сир .Суол кэнниттэн урэх сытар. Кинилэр тиийиэхтээх быыскалара арыый туора соҕус үрэх уҥуор турара көстөр.Киниэхэ уун утары биир сержант эппилиэттээх уолу кытта биир эписиэр турар . Кинилэр икки өттүлэринэн харах дала ылар сиригэр саллаат уолаттар ,сорохторо ыттаах бэйэ бэйэлэриттэн сүүсчэкэ миэтэрэ тэйиччи суол устун арахсан тураллара көстөр.
    Тимир эписиэри кытта сержант уол бэйэлэрин икки ардыгар тугу кэпсэтэллэрин истэргэ болҕомтотун уурда. Ол кэпсэтэллэриттэн түмүк оҥордоххо, кинилэртэн атын уолаттары барыларын туппуттар.Кинилэри ханна эрэ муна сылдьаллара буолуо диэн толкуйдуулларын уонна бу манна манаан турар тоһуйааччылар туһааннаах бириэмэлэрэ ааһарын кэтэһэ сылдьалларын биллэ . Ол курдук болдьохтоох кэмҥэ дылы манан кими да туораппатахтарына байыаннай чаастар күрэхтэһиилэригэр кыайыылаах тахсалларын уонна ол кэнниттэн кинилэргэ туох наҕараада тиксиэхтээҕин туһунан кэпсэтэллэрин иһиттэ.
    Ити курдук Тимир бэйэтигэр туруоруллубут соругун ситэн баран,бэрткэ сэрэнэн хамсанан төттөрү тоһуйааччылартан тэйэн биэрдэ. Ити кэнниттэн кэлбит суолун тутуһан уолугар кэллэ.
    Уола кинини көрөн ,миигин көрбөккө аһары барыа диэбиттии ,үөрбүтүн биллэрэн бэрт ыраахтан илиитинэн далбаатаан көрүстэ.
    -Тимир! Хайа тугу биллиҥ-көрдүҥ - диэн ыйытта.Онуоха Тимир тугу көрбүтүн,билбитин барытын кэпсээн биэрдэ. Ол кэнниттэн түмүгэр:
    -Бириэмэбит кылгаһынан ,балаһыанньа уустук. Маҥҥайгы толкуйбар сарсыарда саллааттар утуйа сатыыр кэмнэригэр уонна халлаан хараҥа кэмин туһанан төлө түһэ сатыахпыт дии толкуйдуурум сыыһа эбит.Онон билигин халлаан сырдык кэмигэр туоруурбутунан , маннык хамсаныахпыт. Мин тоһуйааччыларга чугаһаан баран баарбын биллэрэн ,кинилэр болҕомтолорун бэйэбэр тардыам. Онтон эн бу бүтэһик кэрчиккэ оруолун олус улахан,бу кэми туһанан атын туһаайыынан ыраас сири мүччү түһэн үрэҕи булаҕын,онтон ууга киирдэххинэ эйиигин ким да харбаан сиппэтин билэбин.Онон чаастар бэйэ икки ардыларыгар эн-мин дэһиилэригэр кыайыыны биһиги чааспытыгар эн аҕалаҕын. Итинтэн атын толкуйу сатаан тобулбатым. Баҕар эйиэхэ атын толкуй баар буолаарай?
    -Тимир! Мин эйиигин кытта манна алтыһыахпыттан,син онно-манна түбэстибит . Онно барытыгар эн толкуйгунан салайтаран кэллибит. Ити түгэннэргэ, эн биирдэ даҕаны сыыһа-халты быһаарыыны ылына иликкин. Эн толкуйун сырыы аайы таба буолан , түмүгэ барыта кыайыылаах түмүктээх буолар. Онон мин толкуйбар, эн билиҥҥи толкуйун эмиэ табатык толкуйдаммыт толкуй буолуо дии саныыбын.Ол иһин эн толкуйгун сүрүн хамсаныы быһыытынан ылыныахха.Ол гынан баран түмүккэ барытын бэйэҥ тэрийэн баран, өрөгөй былааҕын миэхэ тиксэрэргин өйдөөбөтүм. Ол кэнниттэн Купол :
    -Онтон мин санаабын ыйытар буоллаххына, толкуйум маннык. Бу толкуйбар мин циркач уонна Хара муора аттыгар улааппыт буолан, эт-хаан өттүнэн,ууга харбааһыҥҥа көннөрү дьонтон ордук бэлэмнээхпэр уонна бу түгэҥҥэ дьиҥҥээх бойобуой кэмҥэ курдук сэрии сэбин туһамматтарыгар тирэнэбин. Мин маннык түгэҥҥэ тоһуйааччылар нөҥүө ханнык баҕарар түгэҥҥэ курдаттыы ааһабын. Онон мин санаабар оруолларбытын уларытан, мин саллааттары аралдьытыым, онтон эн бэйэҥ толкуйгунан төһө кыалларынан биллибэттик үрэҕи туораа.
    -диэн бэйэтин кыаҕар олус эрэллээҕин биллэрдэ.
    Ол кэнниттэн салгыы :
    -Эн-биһи төһө кыалларынан тоһуйааччыларга ыкса киирэн баран, мин сирэйэ-хараҕа суох тоһуйааччыларга утары тахсабын. Миигин кэтэһэн турар саллааты кытта сирэй-сирэйгэ киирсэбин. Атын дьон көрүүтүгэр, мин киниэхэ бэриммэккэ ,тэҥ охсуһуу буола турар курдук түгэни тэрийиэм.Ону көрөн бииргэ сулуусбалыы сылдьар саллаат уолларыгар , эн толкуйдуурун курдук аттыгар кэтэбилгэ сылдьар саллааттар киниэхэ көмөҕө кэлиэхтэрэ.Бу кэмҥэ, эн миэхэ анаабыт оруолгун бэйэҥ оҥор. Мин ону көрө сылдьан, эн үрэх ортотугар тиийиэххэр дылы кинилэри аралдьытыам.Онтон көрдөрбүтүнэн үрэххэ түһүөм .Ол кэнниттэн көрүөхпүт ким миигин харбаан ситэрин! Оччотугар биһиги бөлөхпүтүгэр туруорбут соруктарын иккиэн бииргэ толорорбутугар кыах үөскүүр-диэн бэйэтин толкуйун үллэһиннэ.
        Уолун этиитэ Тимиргэ соһуччу буолла.Ол гынан баран киэҥҥик эргитэ толкуйдаатахха уолун былаана халы-мааргы ,аһары сатабыла суох былаан курдук эрээри, итинник харса-хабыра суох хамсааһын Купол өттүттэн табыллар кыахтаах эбит. Тимир уолун кыаҕын билэрэ бэрт буолан сэрии сэбин туһаныыта суох киирсиигэ, Купол төһө баҕарар киһиттэн бэйэтин туттарбакка хайдах баҕарар мүччү-хаччы туттара сылдьыан сөбүгэр бүк эрэнэр.Онтон ууга тоһуйааччы саллаат уолаттары кытта туттарбытынан да киирэн баран,харбааһыҥҥа эккирэтээччилэргэ ситтэрбэтин туһунан мөккүөр турар түгэнигэр “төбөтүн былаахыга уурарга” да мөккүһүөн сөп. Ол курдук боростуой киһиттэн эт-хаан сайдыытыгар аһары таһымнаах уол.
    Онон уолун этиитигэр сөбүлэстэ:
    -Купол! Эн этэрин биһиги билиҥҥи түгэммитигэр сөп түбэһэр курдук. Эн мээчик уонна эбисийээнэ курдук сиртэн өрө тэйэ сылдьар уолгун. Биһиэхэ утары турар саллааттар сэрии сэбин туһамматтарынан этэрин курдук бу тоһуйааччылары курдат талбыккынан, көрдөрбүтүнэн да туран туоруур кыахтаах эбиккин. Ол иһин эн толкуйгунан хамсаныахпыт-диэн бүтэһик ,түмүк быһаарыныытын эттэ.
    Ити курдук уолаттар бу тургутууга бүтэһик саамай эппиэттээх хамсаныыларын сөннөһөн , быһаарсан баран ону толоро үрэх диэки хаамса турдулар.Тимир уолун урут чуҥҥаабыт сиригэр аҕалла. Эписиэр барбыт. Сержант уол табах тарда турарын көрдүлэр. Манан Купол туорууругар саамай табыгастаах сир ,ол курдук сыһыыта үрдэл сир буолан кураанаах уонна үрэҕэ кутуу суолга сыста сытар.Саллаат уолаттартан мүччү туттарда да үрэҕэ бу сытар.
    Онтон Тимир уолуттан арахсан атын хайысханан кута-бадараан былаастаах сиринэн бэрткэ сэрэнэн суол кытыыттыгар ырааһыйа сир кэлиэр дылы үөмэн киирдэ. Сэрэйбитин курдук бу эҥэр саллааттар бэйэ-бэйэлэриттэн тэйиччи тураллар. Манна суол өҕүллэр.Ол иһин Тимир толкуйугар Купол айдааны тартаҕына,тумус ойуур ол өттүгэр турааччы саллааттар уолларыгар көмөҕө ыстаныахтаахтар.Кини ону туһанан суол нөҥүө туораан үрэххэ түһүөхтээх.Толкуй быһыытынан тумус тыа үтэн киирбит сирин атын өттүгэр турааччы саллааттар, кинини ойуурга мэһэйдэтэн ууга киирбитин кэннэ биирдэ көрүөхтээхтэр.Онон кини төһө да ыттыы харбаатар бу тоһууру мүччү түһүөхтээх.
    Итинник толкуйунан салайтаран Тимир уолуттан атын хайысханан туһааннаах сиригэр үөмэн киирэн ,оннун булунан сытынан кэбистэ.Тула өттүн көрүннэ,сирин быһыытын үөрэтэ сытта.Тоһуурга турар саллаат уолаттар бэйэлэрин эбээһинэстэригэр ээл-дээл сыһыаннаһаллара көстөр.Ол курдук кини утары турар саллаат уол охтубут маска олорон кимиэхэ эрэ сурук суруйа олорор.Онтон ол уол биир өттүгэр “Урал” массыына турар ,ол кабинатын иһиттэн саллаат саппыкылара көстөр.Утуйа да сытар буоллаҕына көҥүл курдук.Онтон ол уолтан атын өттүгэр турар саллаат уол суолтан өрүс тааһын бытархайдарынан тугу эрэ сыал оҥостон быраҕа сылдьар.
    Ити кэмҥэ Купол хаалбыт сирин диэки: - “ Кэлин,көмөлөһүн! Мин туспунан көҥө көтүү оҥоһуллан эрэр –диэн киһи хаһытыыр саҥата иһилиннэ. Ити хаһыыны истээт тааһы быраҕа уонна сурук суруйа олорор уолаттар ол диэки сүүрдүлэр. Массыына кабинатыгар сытар уоллара хамсаан да көрбөтө.Ол кэнниттэн дьон саҥата,маат-муут ол икки ардыгар “Автомат прикладынан саай”диэн тыллар иһилиннилэр. Үрэх көрдөххө эрэ суол кытыытыгар турар курдук көстөр эбит. Бу түгэни Тимир мүччү туппакка суолу туоруу охсоот үрэххэ диэри баар балачча киэҥ ыраас сири- ырааһыйаны, бэйэтин муҥутуур кыаҕынан түргэнник сүүрэн туораата. Ол сүүрэн иһэн иһиттэҕинэ,балачча тэйиччи сиртэн:
    - Манан биир өстөөх тоһууру мүччү көттө !-диэн хаһыы иһилиннэ.
    Ону кытта сэргэ:-Ыттары ыыталаан!-диэн ким эрэ хамаанда биэрэр саҥатын иһиттэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Тимир бэйэтэ мөлтөхтүк хаарбыырын билинэр буолан, тула өттүн көрүммэккэ , үрэҕи эрэ түргэнник туоруу охсубут киһи диэн толкуйдаах ууга харса суох сүүрэн киирдэ. Уу устун күүскэ “бадахчаннаан” сүүрэн иһэн ууга “бар” гына охтон түстэ да, төһө кыалларынан түргэнник иннин диэки устубутунан барда. Утары биэрэккэ бу кэлэн баран, сэниэтэ эстэн төбөтө ууга тимирэ-тимирэ күөрэйэр. Күнэ кытаран-хараҥаран ылар буолла. Атахтара “сибиниэс” буолан уу түгэҕин диэки состулар.Итинник турукка сылдьан Тимир муҥур уһугар тиийэн баран ,бэйэтин дьолугар атаҕын төбөтүнэн уу түгэҕэр сири таарыйда.Инньэ гынан харбаабакка ,бүтүннүү тимирэ сылдьан уу аннынан сир устун хааман төбөтө күөрэйэр сиригэр таҕыста. Салгыы киһи холкутук тыын ылар сиригэр тахсан баран ,салгыны бэйэтигэр хаста да күүскэ иҥэриммэхтээтэ. Ол кэнниттэн ,дьэ холкутуйан тула өттүн көрүннэ.Ол көрдөҕүнэ утары бөлөҕүн салайааччыта старшина Кошкин икки саллааттаах бу сүүрэн иһэллэр,ууттан иннибэккэ Тимири кэлэн кууһа түстэ.Үөрбүтэ сүрдээх.
    -Эн,дьокуут маладьыаскын! Биһиги чааспытыгар маннык тургутуу төрдүс төгүлүн ыытыллар.Ол тухары биирдэ даҕаны утары байыаннай чааһы кыайа иликпит.Биһиги чааспыт биир даҕаны саллаата ,эн курдук бу үрэҕи туоруу илик –дии –дии үөрүүтүттэн уолу өрө көтөҕө сырытта
    Ол туран көрбүттэрэ биир “овчарка”боруода ыт Тимири эккирэтэн бу устан кэллэ . Ол ыты биир саллаат ууну маһынан таһыйан,иккиһэ өрүс тааһынан быраҕаттаан төттөрү хайыһаннардылар.
    Онтон Кошкин үрэх уҥуор чөмөхтөһөн турар эккирэтээччилэр бөлөхтөрүгэр билэр киһитигэр:
    -Миха! Бу сырыыга кыайыы биһиги өттүбүтүгэр. Мөккүспүт мөккүөрбүт тобулун аныгыскы көрсүһүүбүтүгэр биэриэҥ-диэн хаһытаата.Ол кэнниттэн бэйэлэрин икки ардыгар кэпсэтэ-кэпсэтэ быыска диэки хаамтылар
    . Ол кэнниттэн үөрбүтүн аһаҕастык билэрэн:
    -Биһиги манна эһигини кэтэспиппит суутка аҥара буолла.Ол курдук, бэйэбит икки ардыгар утары турар чааһы кытта рациянан кэпсэтэ олоробут.Онон уопсай балаһыанньаны билэ-истэ олоробут.Бу сарсыарда икки уолбутун манна бүтэһик кэрдиискэ үрэҕи туораары гыммыттарыгар тоһуйааччылар туппуттара. Эһигини олох эрдэттэн сүтэрэн баран сылдьаллара. Ааранан дьоннут ахсаанын сыыһа аахпыккыт быһыылаах диэн мөккүөр тура сылдьыбыта. Бу күрэс илии тутуһуутун быһыытынан бүтэрэ чаас аҥара эрэ хаалла,онон бириэмэҕэ ыктаран хоттордубут дии олорбуппут.
    Ол иһин дьоммут тыллара-өстөрө кэлин туустуйан, эһигини көр-күлүү курдук “уолаттаргыт кутаҕа киирэн баран батыллан олороллор.” Ону көрдөөн булан, ороон дии олорбуттара. Онтон мин тус бэйэм,”дьокуут” булчут сыдьаана –бэйэтин дьиэтигэр-уотугар айылҕаҕа сылдьан ,ханнык да түгэҥҥэ мунуо суохтаах диэн өйдөбүллээх уонна эн тус бэлэмин таһымын тургутуулары ыыта сылдьан көрбүтүм быһыытынан бу бүтэһик тургутууну ситиһиилээхтик ааһыа диэн эрэнэр этим-дии-дии Тимири санныга таптайа истэ.
    Онтон Тимир сип-сибилигин үрүҥ тыынын мүччү тута сыспыт киһи ,ол туругуттан тахса илигинэн старшинатын тылларын кулҕааҕын тас өттүнэн ыытта.Саҥата суох хараҕын симириктээн,төбөтүнэн кэҕиннээн ,сирэйин быһыытын уларытан старшинатын кэпсээнин истэрин биллэрэ истэ.Ол истэхтэринэ быыска аттыгар “Уазик” масссыына быылы бурҕатан кэллэ да,хорус гына түстэ.Массыына иһиттэн полковник Коковихин бэйэтинэн тахсан кэллэ.Ону көрөөт старшина ,утары сүүрэн тиийэн чиэс биэрээт,дакылааттаабытынан барда:
    -Табаарыс полковник! Бу бүтэһик тургутууга,мин бэлэмнээбит бөлөхпүттэн биир киһи старшай сержант “ Дьокуут” урэҕи туораата,кинини кытта бииргэ сылдьыспыт “Купол”иккис киһим дьылҕатын билигин билиэхпит.Бүтэһигин анараа биэрэккэ тоһуйааччылары кытта сирэй-сирэйгэ киирсэ сылдьарын көрбүппүт.Онон биһиги иннибитигэр туруоруллубут сорук туолбутунан ааҕыллар.
    -Маладьыастар! Старшина Кошкин ! Эн салайа сылдьар бөлөҕүн бүгүҥҥү байыаннай чаастар күрэстэригэр кыайыыны аҕалбытынан эҕэрдэлиибин!Күн бүгүн бу тургутуу хайдах түмүктээҕэр ,араапаргын түһэр.Онтон анараа чаас хамандыыра миэхэ звоннаабытыгар ,манна эн саллаатын сыалай цирковой нүөмэр көрдөрө сылдьар диэбитэХантан итинник саллааты буллун диэн сөҕөн ыйыппыта.Ханнаный ол саллаат?
    - Мин маннабын-диэн саҥа үрэх диэкиттэн иһилиннэ.Ол саҥа диэки бары эргиллэн көрбүттэрэ ууттан “Купол”тахсан кэллэ уонна “Дьокуут” аттыгар кэлэн кэккэлэһэ турунан кэбистэ.Бу сырыыга Куполы кытта полковник Коковихин тиийэн илии тутуста:
    -Өскөтүн эйиигин өстөөх бэйэтэ сөҕөн кэпсиир буоллаҕына,ол дьиҥҥээх саллаат ! Биһиги анал бэлэмнэниилээх чаас буоларбытынан оннук таһымнаах саллааттартан туруохтаахпыт.Аҥардас биһиги ааппытын истээт өстөөх куттаныахтаах.Онтон эн бүгүн үрэҕи туорааһыҥҥа ыттаах биир отделение саллааты кытта сирэй-сирэйгэ киирсэн баран , кинилэргэ бэйэҕин туттарбакка курдат ааһыын ,бу саллаат олус үрдүк таһымнааҕын көрдөрөр.Онон эн бүгүн хорсун быһыыны көрдөрбүт саллааткын!
    -Табаарыс полковник! Манна киһи соһуйара суох.Мин төрөппүттэрим күүстээх хамсаныыны көрдөрөр акробаттар этилэр.Онон мин төрүөхпүттэн аармыйаҕа дылы олоҕум барыта цирканы кытта сибээстээх.
    Мин бу тургутуу саамай бүтэһик кэрчигэр эрэ актыыбынай кыттыыны ыллым. Онтон бу тургутуу саллааттан ирдиир хаачыстыбата үгүс. Бу иннинэ биһиги хайдах хамсаныахтаахпытын барытын “ Дьокуут” толкуйдаан-салайан кэлбитэ. Онон бары ирдэбилгэ барытыгар дьиннээх туйгун бэлэмнээҕин ,кини көрдөрдө.
    Онуоха ” Тэҥҥэһин!Чиккэйин”-диэн хамаанда биэрээт Коковихин :
    -Бүгүҥҥү күн биһиги чааспытыгар олус улахан суолталаах.Ол курдук Дойдуну көмүскүүр уонна Ис дьыала министерстволарын бойобуой чаастарын икки ардыгар күрэскэ биһиги чааспыт кыайыылааҕынан таҕыста.Онуоха тус бэйэлэрин кылааттарын киллэрбит “Дьокуутка” уонна “Куполга” уонна кинилэр бөлөхтөрүн хамандыырыгар старшина Кошкиҥҥа тус бэйэм махталбын биллэрэбин! – диэн этэн-тыынан тылын түмүктээтэ.
    Онуоха уолаттар бары:- Сэбиэскэй Сойууска сулуусбалыыбыт!-диэн доргуччу ,тэбис тэҥҥэ хардардылар.
    Ол кэнниттэн полковник Коковихин массыынатыгар баран иһэн:
    - Тургутууга кыттыбыт саллааттарга барыларыгар иккилии нуорма аһылыгы биэрин –диэн хамаанда биэрдэ.
    Уолаттар көҥүл-босхо бараат дьонтон туора тахсаат бэйэ-бэйэлэрин кытта кэпсэппиттэринэн бардылар.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    -“Купол”! Чааспыт хамандыыра эн тускунан саамай сөпкө эттэ. Сөҕөбүн эрэ.Итиччэ үгүс саллаат ортотунан көрдөрбүтүнэн туоруур көннөрү саллаакка олох кыаллыбат суол. Итинник таһымнаах саллаат биһиги бөлөхпүтүгэр соҕотоххун. Эн киллэрбит этииҥ маҥҥайгы толкуйга наһаа баламат .аһары харса суох былаан этэ.Онон толкуйдаммыт толкуйбут үчүгэй түмүктээх буолбутунан эҕэрдэлиибин! Бу тургутууну ааһан баран, эн-биһи бэйэбитин анал бэлэмнээх чааска саамай сөп түбэһэр саллааттарбыт диэн сананарбытыгар төрүт баар.
    -“Дьокуут”! Ити түмүк тылгар сөпсөһөбүн. Ол гынан баран ,эн биһи бэйэбит икки ардыбытыгар сымыйанан ону-маны куолулуур сатаммата буолуо. Бу тургутуу маннык түмүктэммитэ эн ситиһиин.Онон биһиги бэйэ-бэйэбитин бу курдук толорсо сырыттахпытына кырдьык биһигини ким даҕаны боростуой сирэй киирсиигэ кыайбата буолуо.Мин бу сырыыттан олус элбэх өйдөбүлү уонна сатабылы бэйэбэр иҥэринним.Онон эйиэхэ махталым улахан.
    Ити курдук кэпсэтэ турдахтарына:
    -Массыынаҕа олорун!-диэн хамаанда иһилиннэ.Ити кэнниттэн ханна да аралдыйбакка, бэрт сыыдамнык айаннаан байыаннай чаас остолобуойугар тиийдилэр. Остолобуой иһигэр киирбиттэрэ , бөлөхтөрүн уолаттара аһыы олороллор. Барытын истэ-билэ сылдьаллар эбит.Кинилэри көрөөт бары ытыстарын таһыннылар. Биир-биир кэлэн илии тутуһан эҕэрдэлээн аастылар. Бары сылайбыттара-элэйбиттэрэ,аччыктаабыттара сүрдээх.Уу чуумпу буола түстэ. Остолобуой иһигэр миискэ түгэҕэр ньуоскалар уонна тиис тиискэ охсуллар тыастара эрэ иһиллэр.
    Остуоллар икки ардыларынан хаама сылдьан старшина Кошкин уолаттарга бүгүн сынньалан күн буоларын биллэрдэ.Уолаттар бары үөрэн өрө хаһыытаһа түстүлэр.
    Ити кэнниттэн бары суунан-тараанан баран,күн сырдыгын аахсыбакка бары утуйарга бардылар.
    Сарсыарда күн ойон тахсыыта билиҥҥи олохторун ирдэбилинэн болдьоммут кэмҥэ таһырдьа эттэрин-хааннарын уһугуннара таҕыстылар. Кинилэри старшинаны кытта чаастарын хамандыыра полковник Коковихин кэтэһэн турар эбит.Онон бу сарсыарда саҕаланыыта үрдүк салалта кэлбитинэн дьыалабыайдык саҕаланна.Старшина Кошкин барыларын устуруойдатаат,ким баарыгар-суоҕар сарсыардааҥҥы бэрэбиэркэни ыытаат полковникка тиийэн ,кини бөлөҕөр сыһыарыллыбыт саллаат уолаттар бары баалларын дакылааттаата.Ол кэнниттэн полковник Коковихин хамаандатынан бэйэтин бөлөҕүн бас өттүгэр кэлэн турунан кэбистэ.
    Итинтэн салгыы полковник Коковихин этиитэ судургу уонна боростуой буолла.Үгүс тыла суох,тургутуулар түмүктэринэн бирикээс суруллубутун иһитиннэрдэ.Бирикээс маҥҥайгы пуунунан бөлөхтөн алта уолу хамаандалаан устуруой иннигэр таһаарда уонна манна анал бэлэмнээх чааска салгыы сулуусбалыы хаалалларын биллэрдэ .Олор истэригэр “Дьокуут” уонна “Купол” ааттаннылар. Онтон атын саллаат уолаттары мантан антах бэйэлэрин дьылҕаларын бэйэлэрэ быһаарыналларын устуруойтан босхолоон баран, көҥүл босхо ыыталаан кэбистэ.
    Ол кэнниттэн хаалбыт уолаттары кытта биир-биир илии тутуһан тургутуулары ситиһиилээхтик ааспыттарынан эҕэрдэлээтэ. Кинилэр бөлөхтөрүн хамандыырынан старшина Кошкин ананарын эттэ уонна инникитин кинилэргэ туруоруллар бары бойобуой сорудахтары бөлөх эҥкилэ суох толоруо диэн эрэнэрин биллэрдэ. Бүтэһигэр старшина Кошкиҥҥа бөлөҕү кытта салгыы дьарыктанарыгар дьаһал биэрэн баран ыстаабын диэки хаама турда.
    Ити хамаанданы толорон старшина Кошкин уопсай устуруойтан арахсан инники күөҥҥэ таҕыста уонна бөлөх иннигэр бүгүҥҥү күҥҥээҕи соруктарын туруортаабытынан барда.
    -Биһиги анал бэлэмнээх чааспыт “Альфа”, бу курдук кыра саллааттар бөлөхтөрүттэн турар. Бу түгэнтэн ыла ,биһиги бары биир тыыннаах бойобуой бөлөх чилиэнэ буолабыт. Бу бөлөхтөр хас биирдиилэрэ, кини ханна да буоллун, иннигэр туруоруллубут бойобуой сорудаҕы ханнык баҕарар түгэҥҥэ толорор таһымнаах буолара ирдэнэр . Онтон атын өйдөбүл бөлөх саллааттарыгар суох буолуохтаах. Ол курдук эһиги көннөрү саллааттан уратыгыт -олох таһыччы үрдүк бэлэмнээх саллааттар буоларгытыгар сытар. Ол курдук хас биирдиигит өй-санаа өттүнэн күүстээх,эт-хаан өттүнэн сайдыылаах эрэ буолбакка , сэрии кэмигэр ирдэниллэр сатабыллары барытын , атыннык эттэххэ хас биирдиигит элбэх байыаннай идэни баһылаабыт ,дэгиттэр сайдыылаах саллааттар буолуохтааххыт! Ити соругу ситиһэр инниттэн , тургутуулар түмүктэринэн оҥоһуллубут түмүктэргэ тирэнэн эһигитини кытта манна сыл аҥара устата хас биирдиигитигэр тус бигэргэтиниллибит үөрэх бырыгыраамматынан дьарыктаныахпыт.
    Ол курдук мин солбуйааччыбынан бары тургутууларга бэйэтин мындыр толкуйдааҕын, салайар дьоҕурдааҕын көрдөрбүтүнэн “Дьокуут” ананар уонна биһиги бөлөхпүтүгэр саанан ытыыга олус үчүгэй көрдөрүүнү көрдөрбүтүнэн кини бойобуой идэтинэн “туйгун ытыы идэтэ буолуоҕа. Онтон “Купол” мотуруос буоларынан уу эйгэтигэр толоруллар бойобуой соруктарга идэлэниэҕэ.Ити курдук бары биирдиигит өрө тутар бойобуой идэлээх буолуоххут. Ол кэнниттэн биирдэ эрэ тустаах тургутууну ааһан баран, бойобуой сорудахтары толоро тахсыахпыт.
    Мин манна старшай сержант Попову соруйан “Дьокуут” диэн ааттаатым. Ити анал бэлэмнээх чааска сулуусбалыыр саллааттартартан барыларыттан ирдэниллэр өйдөбүл. Мантан ыла бары хос аат ылыныаххыт.Эһиги дьиҥҥээх ааккытын ,эһигиттэн атын ким да билиэ суохтаах. Онтон мин хос аатым “Кот” диэн буолуоҕа, мантан антах бэйэбит икки ардыгар кэпсэтэрбитигэр,миигин ити аатынан ыҥырар буолуоххут. Онтон Кошкин диэн мин дьиннээх араспаанньам буолбатах.Ити “кот” диэн тыл оонньуутуттан тахсыбыт араспаанньа.Онон сарсыҥҥы күҥҥэ дылы аата суох сылдьар саллааттар - хос ааккытын толкуйданыргытыгар сорудахтыыбын.
    Бүгүҥҥү күн тэрээһин боппуруостарга ананар. Ол курдук ,билигин анал бэлэмнээх чааска салгыы сулуусбалыы хааларгытынан, олохтоох миэстэҕит уларыйар. Бары бииргэ,мантан чугас түөрт квартиралаах уопсай дьиэҕэ олохтонуохпут. Ол кэнниттэн тус бэйэҕитин туоһулуур докумуоннаргытын ылан баран ,бары тутуспутунан анал бэлэмнээх бойобуой чаас ыстаабыгар тиийэммит, салгыы үс сыл устата бу чааска сулуусбаны барарбытыгар Дойду көмүскэллээх буолуутун министиэрстибэтин кытта дуогабар оҥостобут. Онтон бирикээс тахсыбытынан маҥҥайгы хамнаскытын уонна эһиэхэ көрүллэр тус аналлаах сэрии сэбин уонна сулуусбалыыр –утуйар таҥаскытын ылыаххыт.
    Ол кэнниттэн “Тэҥҥэһин! Чиккэйин!”-диэн хамаанда биэрээт,чаас аҥарынан бары манна илдьэ сылдьар тус малгытын кытта баар буолалларыгар сорудахтаата. Уолаттар босхо бараат бэйэ-бэйэлэрин эҕэрдэлэһээт ,бириэмэ кылгаһынан хосторугар тиийэн малларын-салларын хомуммутунан бардылар.Саллаат мала-сала элбэҕэ суох.Болдьоммут кэмҥэ бары тиийэн кэллилэр.
    Ол кэнниттэн старшина хамаандатынан олохтоох сирдэрин буллулар. Барыта биир халыыптаах сүүрбэччэ түөртүү квартиралаах дьиэлэр биир сиргэ чөмөхтөһөн тураллар. Олортон биирдэстэригэр киирдилэр. Эрдэ старшина биир квартираҕа олохсуйбут эбит Атын саллаат уолаттар иккилии киһи буолан арахсан атын үс квартиратыгар олохсуйдулар. “Купол” уонна “Дьокуут” бииргэ түстүлэр.Уолаттар квартираларын сирийэн үөрэтэн көрөн баран,олорор усулуобуйа куһаҕана суох эбит түмүк оҥордулар.Ол курдук квартиралара икки тус-туһунан утуйар хостоох,уопсай куукуналаах,тахсан киирэр-суунар сирдээх.Кууукунаҕа ыскаап,электрическэй оһох,аһыыр остуол, олоппостор ,ас-үөл буорту буолбатын хааччыйар тэрил уонна икки киһи аһыыр иһитэ-хомуоһа ,тэрилэ толору баар . Утуйар хосторго орон , кириэһилэ,таҥас ыйыыр ыскаап , олоппос , туумба үрдүгэр ону-маны көрдөрөр дьааһык,остуол үрдүгэр сырдатар лаампа, төлөпүөн уонна истиэнэҕэ балачча улахан сиэркилэ ыйанан турар . Уолаттар утуйар хосторун үллэстэн оннуларын оҥосто сырыттахтарына төлөпүөн өрө тырылыы түстэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Төлөпүөнү “Купол” ылбыта :
    -Докумуоннаргытын ылын. Ыстаабка барабыт. Аны биэс мүнүүтэнэн таһырдьа уопсай устуруойга баар буолуохтааххыт –диэн старшина хамаандалыыр саҥата иһилиннэ.
    Устуруойдаат ыстаабка тиийдилэр.Кинилэри полковник Коковихины политическай чааска солбуйааччы подполковник сыбаанньалаах Шишкин көрүстэ.Кини үлэлиир хоһугар биир-биир киирэн сирэй көрсөн олорон дуогабарга илии баттастылар.Дьокуут уочарата кэлбитигэр хоско киирээт подполковник диэки күүстээх хаамыынан хааман тиийэн дакылааттаары гыммытын киһитэ тохтотон баран бэйэтин утары турар олоппоско ыҥыран олорто уонна эмискэччи “Уруй” диэн саҥарда. Дойдубуттан бу курдук тэйиччи сылдьан , нуучча сирэйдээх эписиэртэн сахалыы тылы истиэм диэн санаабакка сылдьар саллаатка бу тыл соһуччу буолла.Тимир эписиэр диэки дьиктиргээбит харахтарынан көрдө.
    Ону көрөн :
    -Соһуйума.Лаптев муора кытыыттыгар турар Тикси бөһүөлэгэр “Тикси №1” диэн байыаннай чааска олох эдэр сылдьан биэс сыл сулуусбалаабытым.Онон Саха сирин дьонун майгытын,тулалыыр эйгэтин балачча үчүгэйдик билэбин. Сибиир норуоттара,ол иһигэр эһиги сахалар олус тыйыс айылҕалаах сиргэ олороргутунан тыыннаах хаалар туһугар охсуһар күүскүт атын омуктартартан быдан үрдүк.Олоххут тускула ирдииринэн хас биирдии хамсаныыгытын эрдэттэн толкуйдаан оҥорогут.Сатабыллааххыт. Сэрии толооно ирдиир ирдэбиллэригэр сөп түбэһэр бэлэмнээх норуоткут.Ону Аҕа дойду сэриитэ бигэргэтэн турар.Москуба анныгар сэриигэ кыайыыны “сибиряктар” аҕалан тураллар.Санаан ,толкуйдаан да көрдөххө дьиэтэ-уота суох,тоҥ буордаах окуопаҕа кыһыҥҥы хабараан ыйдарга ким тулуйан өстөөҕү утары сэриилэһиэй?Эһиги сибиряктар эрэ ! Ол өйдөбүлүн билигин ким да күүрпэккэт.
    Онтон бүгүҥҥү күҥҥэ төнүннэххэ, мин илиибэр эһиги бөлөххүт тургутуулары хайдах ааспыт уонна тус бэйэҕит суруйбут отчуоткутун тутан олоробун.Онно эн уопсай түмүккэ маҥҥайгы миэстэҕэ тахсыбыккын.Ити эппит тылларбар олоҕуран, мин онтон олох соһуйбаппын.
    Онон старшина Кошкин эйиигин бэйэтин солбуйааччытынан туруорсарын салалта утарсыбат. Оччоҕо хамнаһын дуогабарга взвод хамандыырын солбуйааччы дуоһунаһынан ааҕыллыаҕа.
    Мантан антах госудаарыстыба эһигини анал бэлэмнээх чааска сулуусбалыы киирбиккитинэн бэйэтин көрүүтүгэр ылар. Хамнаскыт уонна госудаарыстыба өттүттэн көрүллэр араас көрүҥҥээх чэпчэтиилэр атын чаастарга сулуусбалыы сылдьар байыаннайдартан быдан үрдүк уонна үгүс буолар. Ол барыта итиннэ дуогабарга сурулла сылдьар. Тоҕо оннук буоларын,эһиги миигиннээҕэр ордук билэҕит. Билигин үлэһиттэри кытта үлэлиир отдел хоһугар тахсан дуогабарга илиигин баттаа уонна тус туоһулуур докумуоннаргын барытын онно туттар. Эйиэхэ кэскиллээх сулуусбаны баҕарабын!-диэн тылларынан бэйэтин этиитин түмүктээтэ.
    Бу хостон “Дьокуут” бэйэтин биир дойдулааҕын көрсүбүт курдук сананан таҕыста.Ол курдук дойдутуттан ыраах тэйэ сылдьар уолга, аҥардас биир төрөөбүт төрүт тылын, эйиигин сүрдээҕин долгутар буолар эбит.
    Үлэһиттэри кытта үлэлиир отделга үлэлиир эписиэр Тимиртэн туох баар тус бэйэтин туоһулуур докумуоннарын,ону кытта мэтээлин сурукка тиһэн туран, кыра тимир дьааһыкка укта,онтон салгыы онтукатын докумуоннары харайар сиргэ киллэрэн уурда.
    Ол кэнниттэн: -Бу түгэнтэн ыла,эн“Дьокууткун”, Попов Тимир буоларгын умнуохтааххын!-диэтэ.Ол эписиэриттэн бэйэтигэр туох сэрии сэбэ,таҥас –сап ыларыгар көҥүл сурук ылла.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Анал чааска сулуусбалааһын көннөрү чааска сулуусбалыыртан атыннардааҕа маҥҥайгы күнтэн саҕалаан билиннэ. Ол курдук үп-харчы отделыгар хас биирдиилэригэр хамнас суотугар күннээҕи быстах туттууга абаанса быыһытынан “көп” курдук харчы биэрдилэр.Ол гынан баран ,мантан антах хамнаскыт быһа бааҥҥа эн тус бэйэҥ үп мунньунар киниискэҕэр түһэр диэн быһаардылар. Күннээҕи олохторугар уолаттар остолобуойга аһыыр буоллулар.Биир ый остолобуойга аһыыр талоннарын илиилэригэр ыллылар. Ол курдук остолобуойга аһаатаххына харчы оннугар талонунан аахсыаххыт,ол түмүгүнэн аһын төлөбүрүн быһа хамнаскыттан тутабыт диэтилэр. Онтон остолобуой аһыгар топпотоххуна маҕаһыынтан уу харчыга бородуукта ылынан эбии астаныаххытын сөп диэн быһаардылар.
    Онон “Дьокуут”боростуойдук толкуйдаатаҕына , хамнас төлүүр буоллахтарына сэриигэ аналлаах үлэһит, сахалыы өйдөбүлүнэн бэйэм Аҕа ууспун мүччүргэннээх түгэннэргэ көмүскүүр боотур эбиппин диэн өйү-санааны бэйэтигэр иҥэриннэ. Онон “Дьокуут” билиҥҥи олоҕор, ол өй-санаа үрдээн: -Мин Ийэ дойдубун көмүскүүр буойуммун - диэн өйдөбүлгэ тиийдэ.
    Уолаттар көҥүл суруктарын тута сылдьаннар, тус эппиэккэ бэриллэр малларын-салларын ылаары биир ыскылааттан,атын ыскылаатка байыаннай чааһы күнү быһа биир гына өрүө тараа сүүрдүлэр.Сорох уолаттарга сөп түбэһэр байыаннай пуорма ,атах таҥаһа суох буолан эрэйдэннилэр.Ол гынан баран ирдэнэр тэрээһин боппуруостары барытын быһаарсан, күн бүтүүтэ бары оннуларын буллулар.
    Ааҥ-маҥҥайгы хамсаныыларынан тус бэйэлэрин эппиэттэригэр ылбыт аптамааттарын ,онно көрүллэр ботуруоннарын ,гранаталарын уонна быһахтарын утуйар хосторугар турар аналлаах тимир дьааһыктарга угуу буолла..”Дьокуутка” атына диэн .дуоһунаһына үрдүгүнэн эбии бэстилиэт көрүллэр эбит. Ол кэнниттэн ылбыт утуйар таҥастарынан ороннорун бүрүйдүлэр .Онтон пуормаларын ылан бэйэлэригэр табыгастаах сөп буолар гына оҥоһуннулар.
    Олохтоох сирдэригэр кэлэн баран,”Дьокуут” уолун “Куполы” хайҕаата.Ол курдук “Купол” атын уолаттардааҕар хантан мүччү туттарбыта буолла,тус бэйэтигэр көрүллэр маллар тас өттүнэн дьиэни-хоһу көрүүгэ туттуллар хаһаайыстыбаннай тэриллэри, муоста сууйар биэдэрэтиттэн саҕалаан,туалетнай кумааҕытыгар тиийэ хааччыммыт.
    -Купол ! Эн бу сырыыга барыбытыттан ордуккун! Ким да ,эн курдук дьиэни-уоту көрөргө аналлаах малы-салы була сатаабатах.Бу хаһаайыстыбаннай тэриллэри хантан буллун?-диэн Дьокуут бэйэтин сөхпүт санаатын биллэрдэ.
    -Дьокуут! Эн биһи ити төрөппүттэрдээх уолаттартан атыммыт диэн ,олох араас чыпчахай түгэннэрэ хабырыйан кыра сааспытыттан тулаайах хаалан бэйэбитин көрүнэ үөрэммит эдэр дьон буолабыт . Үгүс дьон атаҕастабылын,сэнээһинин нөҥүө ааспыта оҕо сааспыт. Ийэ-аҕа тапталынан буолбакка , хааһына дьиэтигэр үлэһиттэр кыһарыйан-күһэйэн да туран олох ирдиир бэрээдэктэригэр ииппиттэрэ.Ол иһин олоххо тардыһыыбыт ити уолаттартан быдан күүстээх – толкуйбут да атын соҕус.Олох уларыыйытын түгэннэригэр түргэнник толкуйдуубут.Ол иһин ыскылааттары кэрийэ сылдьан хаһаайыстыбаннай чааска сулуусбалыыр уолаттары кытта алтыһар кэмҥэ ,кинилэри кытта ол-бу хаһаайыстыбаннай малга-салга араас боростуой киһи соһуйар эт-хаан хамсаныыларыгар мөккүһэн сүүйтэлээбитим. Онон оннук-маннык бытархай хаһаайыстыбаннай малларга ороскуотурбат буоллахпыт.
    -Купол! Саамай сөпкө дьаһаммыккын! Этэр тылларын да сөптөр.Оҕо сааска ийэ-аҕа тапталын билбэккэ улаатар – тустаах киһиэхэ ыарахан дьылҕа. Бэйэҥ этэрин курдук “хааһына” уолаттара буоллахпыт.Онтон саллаат олоҕо диэн син биир ол тэҥэ .Онон бэйэбит туспутугар – бэйэбитигэр эрэ эрэнэбит. Эрдэттэн эн курдук ,дьиэни-уоту көрөргө ол бу наада диэн толкуй мин төбөбөр киирбэтэх,ол иһин хайҕыыбын эрэ.
    Уола ити тыллары истээт дэгдэс гына түстэ.Хайҕаммыт киһи быһыытынан үөрэн уостара бэйэ-бэйэлэригэр сыстыбат буола түстүлэр.Онтон салгыы бэйэтин бүгүҥҥү күннээҕин түгэннэригэр санаатын атастаһан киирэн барда.
    - Мин эйиигин кытта алтыһыахпыттан ыла наар толкуй өттүгэр баһыйтара сылдьабын. Бу сырыыга эйиигиннээҕэр ордук хамсаммыппыттан бэйэбиттэн бэйэм астына сылдьабын. Эйиигиттэн элбэххэ үөрэнэн эрэбин. Эн курдук инники түгэни өтө көрө сатыыр буоллум.
    Бүгүҥҥү күҥҥэ биир түгэни дьиктиргии сылдьабын. Өскөтүн үп –харчы үлэһиттэрин тылларын сыыһа өйдөөбөтөх буоллахпына, бу сулуусбалыыр кэммитигэр, олохпутугар хамнаспытыттан улаханнык ороскуотурбат эбиппит диэн өйдөбүллээх сылдьабын.
    Олорорбутугар дьиэнэн-уотунан хааччыйдылар,онно оҥоһуллар коммунальнай өҥөҕө ороскуоту госудаарыстыба уйунар.Кэтэр-хонор таҥаспытын ,ис таҥаска тиийэ үстэ уларыттар гына биэрдилэр.Тымныы түстэҕинэ, кыһыҥҥы пуорманы кытта ылыаххыт диэтилэр. Онно эбии бэйэбит астанарбытыгар бу “кураанах аһы”- балык,тушонка кэнсиэрбэлэринэн,халбаһынан ,килиэбэр тиийэ хааччыйдылар. Ороскуоппут диэн айахпыт эрэ.Остолобуойга аһыырбытыгар эрэ буолан тахсар.Иллэҥ кэмнитигэр онно-манна сылдьаргытыгар уу харчыга наадыйдаххытына баантан тиийэн ылаҕыт диэн харчы уурунар киниискэ биэрдилэр.
    Онтон өскөтүн күн аайы ыытыллар дьарыкпыт ,ааспыт күннэргэ көрсүллүбүт дьарыктар курдук буолар буоллахтарына, ол этиллэр иллэҥ бириэмэбитигэр -хайдах эрэ гынан эти-хааны сынньаппыт киһи диэн өйдөбүлтэн атын өйдөбүл төбөбүтүгэр киирбэтэ буолуо.Онон онно-манна кэлэн-баран ороскуотурбаппыт буолуо. Ол иһин мунньуллубут харчым ,миигин өлөрөн кэбистэхтэринэ ханна барарый?
    -Купол! Мин итинник сокуон боппуруостарыгар,син-биир эн курдукпун. Онон тугу да сүбэлиир кыаҕым суох.Ол гынан баран бииргэ төрөөбүт балтылаахпын, итинник түгэҥҥэ сокуон хараҕынан киниэхэ тиксэр гына докумуон оҥотторуом.
    -Ити баар барытын толкуйдуу сылдьар эбиккин. Оччотугар мин собус соҕотоҕум быһыытынан ,ол үппүн төрөппүттэрим аатын илдьэ сылдьар уу-хаан циркабар аныыр эбиппин.
    -Купол! Эн эрдэттэн оннук-маннык буолуо диир толкуйгун киэр илгин. Бу сулуусбаҕа биһиги бэйэбит баҕа өттүбүтүнэн кэлбиппит. “Кот” этэригэр дылы,биһигиттэн саамай мөлтөхпүт “Россия дьоруойа” буолар диэбитигэр дылы , биһиги мантах антах анал бэлэмнээх чаас саллааттара буолабыт. Онон атын таһымнаах ,үрдүк бэлэмнээх саллааттар буоларбытынан мээнэ өлөн-сүтэн биэриэхпит суоҕа. Бойобуой бэлэммит таһыма оннук буолуохтаах!
    Атын өйдөбүлүнэн эттэххэ,өлүөхпүт иннинэ өстөөх өлүөхтээх!
    Онон билиҥҥи сорукпут , өйбүт-санаабыт толкуйун барытын бэйэбитин саллаат быһыытынан бойобуой хаачыстыбабытын төһө кыалларынан үрдүк таһымҥа таһаарар гына толкуйданыахтаахпыт.Ону ситиһэргэ тургутуулары ситиһиилээхтик ааһан маҥҥайгы хардыыны оҥордубут.Онон бэйэм толкуйбар биһигитини ,мантан антах өссө күүстээх дьарыктар күүтэллэр дии саныыбын.Ол иһин өйү-санааны оннук-маннык өйдөбүллэринэн үнтү сынньыбакка, сынньаныахха –диэн Дьокуут кэпсэтиини тохтотто..

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Ити курдук икки тус туһунан өйдөбүллээх боппуруостарга санааларын атастаһан уолаттар анал чааска маҥҥайгы күннээҕи сулуусбаларын түмүктээтилэр.
    Сарсыҥҥы күнүттэн саҕалаан күннээҕи олох тосту уларыйда. Ааҥ-маҥҥай кинилэргэ “Кот” сыһыана букатын атын хайысхаланна. Тыла-өһө да уларыйда. Уолаттарга сыһыана “ куоска ытка “ сыһыаннаһарын курдук буола түстэ. Тоҕо кини “Кот” диэн ааттаммытын бары тута өйдөөтүлэр. Ол курдук старшиналара :-Саллаат хамандыырын хамаандатын тыл нөҥүө өйдөөбөт буоллаҕына,ол саллааты “айаккалактахха”, кини ону маны түргэнник өйдүүр буолар- диэн өйдөбүлү тутуста.
    Ол курдук өйдөтүү сүрүн ис хоһооно:
    -Анал бэлэмнээх чааска сулуусбалыыр саллаат өстөөҕүттэн ордук, бэйэтин хамандыырыттан куттаныахтаах. Ол оннук эрэ түгэҥҥэ саллаат бирикээһи толорон уокка –ууга түһүөхтээх-диэн ис хоһоонноох буолла.
    Хас биирдии сыыһа хамсаныы аайы маатыра үөһээ маатыра,накаастабыл үөһээ накаастабыл буола түстэ. Манна накаастабыл көннөрү чааска сулуусбалыыр кэмҥээҕи өйдөбүлүттэн букатын атын ис хоһооннонно,“нэрээт “үлэнэн накаастабыл курдук буолбакка, эйиигин өйдөтүү эти-сиини “сэймэктээһин” нөҥүө ыытыллар буолла.
    Ити өйдөбүллэри саллааттарга иҥэрии олус боростуойдук киһиэхэ олус түргэнник тиийэр хамсаныыларынан ыытылынна. Ол курдук эн устуруойга туран атаххын атын саллааттартан инники-кэнники туруорбут буоллаххына ,кини үгүс саҥата суох ааһан иһэн бэйэтин атаҕынан - эн атаххын быһа үктээн,хамаанданы толорорго хойутаан хамсаннаххына быһыта-ойута охсуолаан,бойобуой самбо албастарын туһанан илиигин.атаххын кэдэрги тардыталаан “айаккалатан” үөрэтии туттуллар буолла.Ол түмүгэр бары аҕыйах хонук иһинэн ,кини эппитинэн хамсыы сылдьар буоллулар. Старшиналара “пас” диэтэр эрэ, уолаттар “ыт курдук” ол хамаанданы толороору туох баар күүстэринэн хамсаналлар.
    Ити тас өттүнэн күннээҕи олоххо Дьокуут сэрэйбитин курдук бойобуой көрүннэргэ бэлэмнэнии дьарыктарын хайысхата элбээтэ, ноҕуруускаларын нуормата олус улаатта. Иллэҥ кэм туһунан өйдөбүл олох суох буолла.Сарсыарда күн тахсыаҕыттан, киэһээ үс туман түһүөр дылы бойобуой көрүннэргэ бэлэмнэнии хайысхаларыгар быыстала суох дьарыктаналлар.Олохтоох сирдэрин хонукка эрэ булаллар..Ол кэлээт үгүс кэпсэтиитэ суох ,оронноругар охтоллор. Ол курдук сэниэлэрэ эстэр буолла.Утуйар кэмнэрэ да кылгас түөрт-алта чаас ,ону да сүгүн утуппаттар ойутан туруоран сэриилэһиннэрэ илдьэллэр.эбэтэр ким эрэ саба түспүтүн бопсоллор.Күнү быһа өстөөх сиригэр –уотугар сылдьар курдук балаһыанньаны тэрийдилэр.
    Бары бииргэ эбиэткэ дылы уруккуларын курдук тургутуу көрүннэригэр: сарсыарда уон килимиэтиргэ сүүрэн , ол кэнниттэн эт-хаан сайдыытыгар быыстала суох дьарыктанан баран,арыт бэйэ икки ардыгар ,эбэтэр атын бөлөх уолаттарын кытта эттэһэн,охсуһан түмүктүүллэр.
    Эрдэ тургутуу кэмигэр ыытыллыбыт дьарыктарыттан атына диэн , туох баар дьарыктара барыта дьиҥҥээх бойобуой түгэҥҥэ чугаһытыллан ыытыллар буолла. Ол курдук сүүрэллэригэр бойобуой түгэҥҥэ туох баар ирдэнэр тэриллэрин барытын сүгэ сылдьан сүүрэр буоллулар. Уолаттар хонук сирдэриттэн “суһал куттал”бэриллэр түгэнигэр курдук таҥҥан-симэнэн,сэриигэ туттуллар бары сэптэрин-тэриллэрин барытын иилинэн тахсаллар. Дьокуут иккис бойобуой идэтэ “таба ытааччы” идэтэ буоларынан, аптамаатын тас өттүнэн таба ытарга аналлаах саатын илдьэ сылдьан , онтон радист,минер уолаттар рацияларын-миинэлэрин сүгэ сылдьан сүүрэллэр. Онон атын уолаттарга холоотоххо.,кини өлүүтэ сүүйүүлээх . Урут тургутуу кэмигэр ирдэниллэр нуорма “биир чааска-уон килимиэтир” диэн өйдөбүл туолуута улахан сыранан ситиһиллэр. Өрөбүл күҥҥэ “Үөрүү күнэ” бэлиэтэнэн түөрт уон килимиэтиргэ сүүрэллэр.Ол оннугар күн иккис аҥарыгар иллэҥ кэмнэнэллэр.
    Охсуһуу түгэнигэр араас албастары туһанан утарылаһааччыгын илиитин-атаҕын эрийэ тардан эбэтэр атыннык эттэххэ “ эчэппэт эрэ курдук ыарытыннаран “ утарсар кыаҕын суох оҥорон туран, утарылаһааччын “олох бэринэбин” диэн этэригэр тиийиэр дылы киирсии буолар .
    Онтон эбиэт кэнниттэн дьарык өй-санаа өттүнэн күүстээх буоларга уурулунна. Киһи билбэтиттэн сэрэнэ туттара, айылҕаттан бэриллибит бэйэтин көмүскэнэр көрүҥэ буолар. Итинник түгэннэргэ киһи өйө-санаата үөйбэтэх түгэнигэр түбэһэн сыыһа-халты дьаһалы биэрэриттэн буккуллан, этэ-хаана хамаанданы толорортон аккаастанан турунан кэбиһэр туругар киирэр . Ол иһин хас биирдии киһи өйө-санаата, этэ сиинэ соһуччу куттал үөскээһинигэр , көннөрү сылдьан хамсаныыларгыттан букатын атын буолар.
    Хас биирдии киһи бэйэтин араас кутталлартан табатык көмүскэнэн тыыннаах хаалара, киниэхэ айылҕаттан бэриллибит сүрүн сатабыла. Итинэн сибээстээн ,ону табатык эрэ туһаныахха наада.
    Ол курдук “Кот” бу хайысхаҕа өйдөбүлү биэрэринэн:- Эн тускар ол бу эмискэччи киһи куттанар түгэннэрэ үөскээтэҕинэ , аан бастаан анал чааска сулуусбалыыр саллаат бэйэтин хамсаныыларын кыана туттарга үөрэниэхтээх -диэн боппуруоһун туруорда. Ону ситиһэргэ көннөрү киһи үөйбэтэх дьарыктарын дьарыктанар буоллулар.
    Ол курдук ааҥ – маҥҥай бу хайысхаҕа дьарыгы ”Кот” саамай боростуой көрүнтэн саҕалаата. Кинилэри сүүрбэ миэтэрэҕэ сир устун бириэмэҕэ хаамтарда. Ол бириэмэлэрин биэс миэтэрэ үрдүккэ ыйанан турар мас нөҥүө хаамалларыгар ирдээтэ.Бастакы дьарыктарга уолаттар ол мас үрдүнэн хаамалларыгар куттананнар сири көрө сылдьар эбит буоллахтарына ,кэлин ону сүүрэн ааһар буоллулар.
    Үрдүктэн куттаммат буолууга биир туспа дьарык быһыытынан хайа үрдүгэр , очуос таас туруору сирэйигэр таһааран уолаттары олордуу куруутун ыытыллар буолла. Манна уолаттар аҥардас очуос сирэйигэр хааман кэлэллэригэр атахтарын сүһүөхтэрэ хамсыыр, онтон очуоска олордохторуна кутталларыттан төбөлөрүн да хамсатар кыахтара суох буолар эбит буоллаҕына, хас биирдии дьарык буоллаҕын аайы, ким бэйэтин хайдах кыана туттарынан арыый хамсанан, саҥа таһааран кэпсэтэн ,кэлин кутаналлара ааһан очуос устун талбыттарынан сылдьар буоллулар.
    Бу хайысхаҕа саамай сүрүн дьарык быһыытынан көтөр ааллартан боросуутунан ыстаныы ылла.Анал бэлэмнээх саллаат тустаах сорудаҕын толорор сиригэр көтөр аалларынан тиийэринэн бу дьарыкка улахан суолта бэрилиннэ.
    Кинилэр хас да хонукка анал боросуутунан ыстанар быыскаҕа дьарыктанан баран ,кэлин бөртүлүөттэн нэдиэлэҕэ үстэ хайаан да ыстаналлар. Дьарыктарын чыпчаалынан төбөлөрүгэр мөһөөччүк кэтэн баран боросуутунан сиргэ түһэллэр.
    Онтон көннөрү киһи боросуутунан боростуойдук ыстанарыгар даҕаны “сөрү-сөп” тургутууну ылар. Ол курдук Ийэ буортан тэйэн баран ,төттөрү түһэргэр эн дууһаҕар туох өйдөбүллэр оонньообуттарын, бэйэҥ эрэ билэр буоллаҕын. Сорох куттаныа,сорох төрүт да кыһаллыа суоҕа.
    Онтон төбөҕөр мөһөөччүк кэтэн баран ыстаннаххына,эйиигин хаһан баҕарар дьиксинии,куттал суоһааһына хам кууһуо.Ону өйүн-санаан күүһүнэн туора садьыйыахтааххын..
    Онтон сүрүн бойобуой көрүннэригэр дьарыкка анал бэлэмнээх чаас хамандыыра полковник Коковихин бирикээһинэн атын бөлөх саллааттарын кытта, сэрии сэптээх утарыта киирсии ыйга биирдэ ыытыллар,ол онно саллааттар аптамааттарыгар сүүс ботуруоҥҥа “үс дьиҥҥээх” ботуруону угаллар. Дьиҥҥээх буулдьа аттыгынан,санааҕар сиирэ-халты ыйылаан аастаҕына,атыннык хамсанныы-ипсэнии буолар. Уолаттарга бу көрүҥҥэ үс бырыһыаҥҥа дылы өлүү –сүтүү сокуон хараҕын иһинэн диэн өйдөбүлү биэрдилэр.
    Бойобуой миинэни иитиигэ,хостооһуҥҥа үөрэтиигэ, өйү-санааны тургутуу миинэни үктээбит саллааты босхолуурга туһууланна. Бу көрүҥҥэ эйиигин олох өлөр-өлүү айаҕар угаллар. Манна дьиҥҥээх бойобуой миинэлэринэн дьарыктанар буоланнар,хас биирдии саллааттан бэйэ-бэйэни өйдөһүү,чаһы маастарын курдук олох чуолкай хамсаныылар ирдэниллэллэр. Ол курдук миинэни үктээн турар саллаат бөдөҥ-ыйааһыннаах буоллаҕына , ол саллаат миинэни үктээн турар атаҕын уонна миинэ бойуогун икки ардынан быһаҕы кыбытан баран, ол быһах тутааҕар атын кыра ыйааһыннаах саллаатынан үктэтэн солбуйаллар.Ол саллааты хоннохторун аннынан быанан баайан баран ,бары биир киһи курдук хамсанан турар сириттэн сулбу тардан ылаллар.Манна эн эл-дээл сыһыанын ,хас биир сыыһа хамсаныын киһи өлүүтүгэр тиэрдиэн сөп.
    Ити тас өттүнэн кинилэр чаастара уонна атын күүстээх тэрилтэлэр олохтоох былааһы кытта илии тутуһаннар, куоракка дьиэтэ-уота,хаһаайына суох ыттары тутар сирдэрин кэтэх өттүгэр бэйэлэрин анал бэлэмнээх саллааттарын дьарыктыыр сирдэригэр куруутун сылдьар буоллулар.

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Бу манна мөлтөх киһи өйө буккуллар да туругар киириэн сөп курдук быһылааһыныгар түбэстилэр. Ол курдук хас биирдиилэрин аҥардас быһахтаах эрэ бөдөҥ боруода ыты утары киирсиигэ киллэртээтилэр .Ол ардай тиистээх охсуһуук ыт айаҕыттан бэрт нэһиилэ мүччү туттаран буруолуу сылдьар ,ол дьалҕааннаах охсуһууттан өйүн-санаан тахса илигинэ ,киһи чуучулатын иһигэр ыт ис уорганнарын симэн баран, онно тугу эрэ кистээбиттэрин көрдөтөллөр. Бу түгэн араас бойобуой туочукаларга сэриигэ сылдьан да кэлитэлээбит, өлүү-сүтүү,араанньы буолуу диэни илэ билбит да саллааттарга киһи өйүн санаатын хамсатар дьиикэй дьарык курдук көстөр.
    Ол курдук бу түгэн саха нарын дууһалаах уолугар “Дьокуутка” уонна атын да уолаттарга олус ыарахан тургутуунан буолбута. Маҥҥайгы сырыыларын кэнниттэн ниэрбэлэрэ муҥур уһукка тиийэн , бары бэйэ-бэйэлэрин иһигэр бүгэн сылдьыбыттара.Ол курдук өйдөрө-санаалара хам баттатыллан, саҥата-иҥэтэ суох айаннаан хонук сирдэригэр кэлбиттэрэ.
    Ол гынан баран урутаан баран эттэххэ, бу саамай сөптөөх - кэмигэр ыытыллыбыт дьаһаллар этилэр. Ол курдук сэрии түгэнигэр буолар илэ көстүүгэ, маннык бэлэмнээһин анал чааска сулуусбалыахтаах уолаттарга туһалаах эрэ буолара эрдэттэн биллэрэ.
    Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн хас бирдиилэрэ бары туһунан, ким туох бойобуой идэлээҕинэн тус бэлэми бараллар. Манна “Дьокуут” бойобуой идэтэ “таба ытааччы” буоларынан, атын бөлөхтөр кини курдук идэлээх саллааттарыныын туспа бөлөҕү тэрийэннэр бииргэ үөрэнэллэр. Итинник өйдөбүлүнэн бойобуой идэлэринэн тус туһунан арахсыбыт бөлөхтөргө биирдиилэригэр анал үөрэхтээх,идэтийбит эписиэрдэр сыһыарыллан үөрэтэллэр.Ити тас өттүнэн нэдиэлэҕэ биир күн атын бойобуой идэлэргэ уопсай бэлэмнэниини бараллар.
    .Өрөбүл күҥҥэ эрэ эбиэттэн киэһэ иллэҥ кэм бэриллэр.Ол бириэмэлэрэ бэйэни көрүнүүгэ,чэбдигирдииргэ эрэ тиийэр.Онон “Купол” толкуйунан онно-манна тиийэн иллэҥ бириэмэни атаарар туһунан өйдөбүлэ ,сыта да суох буолла. Атын боростуой чаастартан сүрүн уратыта диэн аһылыктарыгар муҥурдамматтар.Остолобуойга топпотоххуна эбии аһылык көрдүөххүн сөп. Ол тас өттүнэн кыанар буоллаххына ,хонук кэмигэр бэйэҥ астанан аһыыгын.
    Итинник бэрээдэгинэн күннээҕи дьарыктара уларыйбакка, биир күнтэн атын күнүнэн солбуллан истэ.Ол түмүгэр сыл аҥара буолаат,букатын атын өйдөөх-санаалаах,эт-хаан өттүнэн сайдыылаах саллааттар буоллулар.Ити курдук байыаннай чаас хамаандыыра бирикээһинэн “эдэр анал чаас саллаатын “үөрэҕэ биир сыл устата бара туруо эбитэ буолуо да, уолаттар дьылҕа –хаан ыйаахтара атыннык дьаһайан турара. Ол курдук биир үтүө сарсыарда “суһал кутталы”биллэрэн кинилэр бөлөхтөрүн байыаннай чаас хамандыырыгар полковник Коковихиҥҥа ыҥырдылар.Манна кэпсэтии олус судургутук ыытылынна.
    -Биһиги чааспыт көмөтүнэн дойдубут интириэһин көмүскүүр бойобуой сорудаҕы толорууга Дойдуну көмүскүүр министиэрстибэ бирикээһэ таҕыста.Ити бирикээһинэн сибээстээн биһиги чааспытыгар саамай үчүгэй көрдөрүүлээх бөлөх буоларгытынан, ол сорудаҕы толоруу эһиэхэ сүктэриллэр. Билигин маннык түгэҥҥэ туох ирдэнэринэн хомунаргытыгар биир чаас бэриллэр.Эһиги биһиги байыаннай чааспыт көтөр аалларын пордуттан көтүөххүт.Ол сорудах туох ис хоһооннооҕун оннооҕор мин билбэппин.Ол сорудах ис хоһооно бу сурук иһигэр баар. Ону көтөр аал иһигэр киирэн баран биирдэ билсиэн-диэн баран ол суругу илии баттатан туран бөлөх хамандыырыгар “Котка” туттарда.Ит курдук уолаттар хайа диэки көтөллөрүн,туох сорудаҕы толороллорун билбэккэ сылдьан кыырай халлаан оройугар көтөн таҕыстылар.Уолаттар күннээҕи сыламталаах дьарыктартан босхолонон бойобуой сорудаҕы толоро баран иһэллэриттэн үөрэр курдук туттубуттарын иһин,инники тускуллара биллибэтинэн “кэтэһии”,”дьиксинии” өйдөбүллэригэр хам куустардылар.
    Ким билиэй,кинилэри туох күүтэрин!

    0
  • Баба5а баатыр
    16 апреля 2020
     

    Күндү ааҕааччыларым! Дьэ манан былаан быһыытынан(плановай экономиканы ордоробун) сыл улахан аҥарыгар дьарыктаммыт үлэбин түмүктүүбүн.Нууччалыы-сахалыы буккуллан суруллуутугар бэйэм санаабар ордук этэ.Нуучча омук маатырата сахалыы сирэйинэн бөрөбүөттэммэтэ .Ол сыппатар эбит.Онтон тус бэйэм бу курдук ону-маны туойан суруксуттуом диэн төбөбөр ө: сааспын туолуохпар дылы суоҕа.Ону үлэтэ суох хаалларан,пенсияҕа таһааран кэбиспиттэригэр санааны алдьаппат туһугар дьарык оҥостубутум.Акаары киһи быһыытынан олус улахан үлэҕэ дайбаһан кэбиспиппин.Онон бу үлэм бэйэм олоҕум биир кэрэ-бэлиэ күнүгэр бэйэбэр оҥостуммут бэлэҕим буолар.
    Сүрүн соруга манна өйдөбүнньүк буолан сытыа.Биир түгэҥҥэ ноутбукпар вирус киирэн ,туох баар үлэм барыта өлөн хаалбыта.Хата плешкаҕа копията хаалан ,өссө манна таҕыста. Чэ,бары доруобай буолун!

    0
Обратная связь