Күндү форум олохтоохторо!
Бу форум Дьоһун саас форуму кытта холбонно, саҥа холбоһуктаах форум Сахалыы диэн ааттаах.
Бу сирэйгэ саҥа теманы эбэтэр комментарийы суруйуу кыаллыбат, ол гынан баран холбоһуу иннигэр суруллубуту ааҕар кыах хаалар.
Саҥа Сахалыы холбоһуктаах форумҥа киириҥ, кэпсэтиҥ!
Тимир уьаарыллыыта
Баба5а баатыр  -    3048
Тимир уһаарыллыыта.
Тимир араас дьиэ тэриллэринэн туолбут биэс туонналаах “таһаҕас” таһар тимир дьааһык иһигэр олорбута үһүс күнэ.Аһыыр аһа баар.Онтон иҺэр уута бүппүтэ.Хата ону бииргэ Убайааннааҕы оҕо дьиэтигэр олорор доҕотторо бэҕэһээ уу аҕалан тимир дьааһык аанын быыһынан араҥас дьүһүннээх эмп-том көндөй эрэһиинэ туруупкатын уган уу иһэрдэн абыраабыттара.
Бу“таһаҕас” таһар тимир дьааһык иһэ хараҥа,аан быыһынан киирэр күн сардаҥалара эрэ сырдаталлар.Сайын оройо буолан, “Бөтүрүөп таҥаратын” куйааһа түһэн, күнүс оҕурсу үүннэрэр “теплица” иһигэр сылдьар курдук сылыйан тыынарга салгын тиийбэт,итиитэ да бэрт .Атыннык эттэххэ алаадьы буһарар хобордоох үрдүгэр олорор курдук. Онон Тимир ыксаан салгын киирэр сиригэр аан аттыгар кэлэн сытар. Манна кэм сөрүүн киһи салгынынан тыынар уонна аан быыһынан ону-маны көрө сытар ордук курдук. Бу сир онно-манна таһыллар тэриллэр ыскылааттара буолан, тимир дьааһыктары бэйэ –бэйэлэригэр утары анньыталаан кэбиспиттэр. Ол иһин ,кини сытар сиригэр дьааһыктар икки ардыларынан массыына эрэ батан сылдьар сирин хаалларбыттар. Онон кини утары турар тимир дьааһыктартан атыны тугу да көрбөт.
Манна үс күн сытта да,ол тухары биир эрэ массыына кэлэн тугу эрэ тиэнэн ааста. Ол оннугар күн аайы киэһээ утуйуох эрэ иннинэ харабыл оҕонньор кэлэн, кэрийэн тимир дьааһыктар “пломбаларын” көрөн ааһар.Оччотугар Тимир саспыта буолан “кирийэн” биэрэр.
Манна иллэҥ кэмэ үгүс буолан Тимир ону маны эргитэ саныыра элбэх.Ордук түүн,халлаан сөрүүкүтүйдэҕинэ өйө-санаата тиллэн кэлэр.Ол курдук аан быыһынан күөх халлааны көрө сытан өйүгэр көрбүтүн уруһуйдуур, аһары баран ону-маны толкуйдуур :
- Ити күөх халлаан түгэҕэр, эбэтэр аҥҥараа өттүгэр туох сытара буолла?Ити көстөр сулустарга туох баара буолла?Урут төбөтүгэр оҕустарбат боппуруостара өйүн-санаатын түүйэ туталлар. Кини ону барытын билиэн-көрүөн баҕарар. Ол гынан баран ол кыаллыбат,баҕа эрэ санаа буоларын чопчу өйдүүр.
Тимир бэйэтин толкуйугар ,кинини саха ыалын соҕотох мааны уол оҕотун,олох охсуута онно-манна тиэртэ.Инникитин кини дьылҕата хайдах, хайа диэки барарын? Ким буолуохтааҕын? Бэйэтэ да билбэт.Онно төбөтун сынньа да сатаабат.Күннээҕинэн олорор буолбута ыраатта.Бүгүн эн аһыыр аһын,таҥҥар таҥаһын,сылаас хонор сирин баар буоллаҕына –эн дьоллооххун! Онтон сарсыҥҥы күнү -сарсыҥҥы э күн быһарыа.
Кини маннык олоҕуттан тэйиэн баҕарар.Ол курдук бэйэтин олорбут олоҕун эргитэ санаан көрдөҕүнэ,бу орто дойдуга олох сокуона сорох дьоҥҥо олус кытаанах быһыылаах. Ол курдук ким эрэ көмүскэ сууланар,кимиэхэ эрэ биир быһыы килиэп күндү!
Кини манна Ньурбатааҕы көтөр ааллар көтөр сирдэрин таһаҕас таһар ыскылаатыгар таһар-тиэйэр улэҕэ сылдьар улэһити кытта, Ньурба куоратын «күлүк” үбүн тутан олорор “хаайыылаахтар “ кэпсэтэннэр бу тимир дьааһык иһигэр симиллэн олорор. Онтон ол дьон кимнээхтэрин кини бэйэтэ да билбэт. Ол гынан баран кини төһө да оҕотун иһин, кинилэри “итинник дьаллыктаах дьону” кытта үс сылтан ордук бииргэ сырытта. Ис тутулларын , сокуоннарын уонна хайдах дьаһанан олороллорун,күүстэрин-кыахтарын бэрткэ билэр.
Бу иннинэ биир ый аҥҥараа өттүгэр Красноярскай куоратка кини Дьокуускайтан бииргэ күрээн тиийбит «Сема-кулак» диэн уоруйаҕын кытта бииргэ куомуннаспыт ,киниэхэ илии-атах буола сылдьыбыт «Два плюс три» диэн уоруйаҕы ( икки солкуобайтан ус солкуобайы оҥорорун иһин итинник ааттаммыт) бу манна Ньурбаҕа уулуссаҕа уун-утары көрсө түспүтэ. Кинилэр манна урукку өттүгэр түһээн да баттаппатах дойдуларыгар бэйэ-бэйэлэрэ көрсүспүттэриттэн , улаханнык соһуйбуттара .
Кини “Сема-кулак” уҥа илиитэ, өйө-хаата буоларынан «Два плюс три» Красноярскай куоратка «күлүк» өрүттэр биир чөмчөкөлөрө .Онон бу киһи манна сир түгэҕэр тоҕо кэлэ сылдьарын төһө да интириэһиргээтэр, Тимир киҺитин тоҕо манна Ньурбаҕа сылдьаҕын? диэн ыйыталаспатаҕа. Кини “күлүк” өрүттэр Красноярскай куоратыгар күндү таастары кырыылыыр собуоттары тутан олороллорун билэрэ. Онон ити дьону Саха сирин алмааһа интириэһиргэтэрэ буолуо диэн быһа сэрэйбитэ.
Онтон аннараа киһи, кинини уон түөрт саастаах оҕону улаханнык өрө тутан Ньурбаҕа баар соҕотох күнүс “остолобуой”, киэһээ “эрэстэрээн” буолар ас –үөл тэрилтэтигэр ыҥыран саха киһитин өйдөбүлүн тас өттүнэн аһатан күндүлээбитэ.Үгүс кэпсэтии суоҕа, маннык дьарыктаах дьон « аҺаҕас айахтаах» киһини сөбүлээбэттэр. Хас биир тыл ыйааһыннааҕа,ону Тимир олус бэрткэ билэр. Онон кэпсэтии судургу соҕус буолбута.Кини бу киһиэхэ .кинилэртэн арахсан баран Грузиянан,Крымынан Молдавия курдук сирдэринэн хайдах сылдьыбытын бэрт кылгастык кэпсээбитэ.
Билигин бу Дьокуускайдааҕы куорат оҕо дьиэтиттэн ыла сүтэрбит балтын, Саха сиригэр төттөрү эргиллэн кэлбитинэн көрдүү сылдьарын, онтон сылтаан иккитэ Убайааннааҕы оҕо дьиэтиттэн күрүү сылдьыбыта табыллыбатаҕын, онон балтын суолун чиҥҥии Дьокуускай куоратка тийиэн баҕарарын эппитэ.
Кини кэпсээнин истэн баран киһитэ быһаччы бэрт аҕыйах тылынан :
- Дьокуускайга тиийэргин! Маннааҕы олохтоох “күлүк” өрүттэр быһаарыахтара. Ону этиэхпит.Онон ити боппуруоска төбөҕүн сынньыма. Сотору эйиигин кытта билсиэхтэрэ,-диэн быһа этэн кэбиспитэ.
Онтон салгыы тоҕо бу эҥэр сылдьарын кэпсээбитэ.
- Биһиги билигин Саха сиригэр интириэспит элбэх.Күндү таастары мантан хостонор сириттэн бэйэбит собуоттарбытыгар быһа кэпсэтиинэн ылыахпытын баҕарабыт.Ол бу дьонтон атыыласпакка.Онон күндү таастары кырыылаан таһаарар собуоттарбыт кыахтарын улаатыннарыахпытын баҕарабыт.
Онтон эн манна былаас хайдах такыйарынан сырыт, наадыйдахпытына булуохпут. Бу билигин иннигин көрүнэргэр диэн баран уон тыһыынча солкуобайы туттаран кэбиспитэ.Онно-манна барар –кэлэр буоллаххына ороскуотун элбэх буолуо. Онтон кэлин бу үбү бырыһыаннаах төлүөҕүн! Эн биһиги сокуоммутун билэҕин!
Тимир бу этии төһө да дириҥ ис хоһооннооҕун биллэр ,бу харчыны кыһалҕа кыһайан ыларыгар тиийбитэ.Биир өттүттэн көрдөххө аккаастанар да кыаҕа да суоҕа.
Ити кэпсэтии сарсыҥҥы күнүгэр ,кини билбэт массыыналаах дьоно кэлэн оҕо дьиэтиттэн тиэйэн ылан бу куоратка барыахтаах тимир дьааһык иһигэр укпуттара.
- Манна аҕыйах хонукка сыт. Таһаҕас таһар көтөр аал кэллэҕинэ көтүөҕүн,санаарҕаама,куоратка тиийдэххинэ көрсүөхтэрэ,- диэн этэн кэбиспиттэрэ..
Ити кураанах тыллар буолбатахтарын Тимир билэр:
- Көрсүөхтэрэ!- диэбит буоллахтарына,көрсүөхтээхтэр. Кэпсэтии боростуой этэ. Түгэн көһүннэҕинэ көтүтүөхпүт.Ол түгэммит хаһан буолара биллибэт. Онон кини бэйэтэ да хаһан көтүөхтээҕин билбэт. Ол гынан баран бу сарсыарда биир эдэр саха уола кэлэн,тимир дьааһык ааныгар сыстан туран:
-Кыратык тулуй. Сарсыҥҥа дылы таһаҕас таһар көтөр аал кэлиэҕэ , онон ыатыахпыт, –диэн сонуннаах кэлэн санаатын бөҕөрҕөттө.Онон Тимир тирээн турар олоҕун биир тугэнэ дьэнкэрэн эрэриттэн өйө- санаата күүһүрэн кэллэ.
Ол иһин Тимир билигин Дьокуускай куоракка тиийэбин диэн толкуйдаах ,бу тимир дьааһык иһигэр саһан сытар.
Онтон кини көтүөхтээх салгынын аалын кэтэһэр сиригэр көтөр ааллар түһэр-көтөр сирдэрин дьаһайар тэрилтэ Саха сиригэр бу хайысхаҕа биир улахан тэрилтэнэн биллэр,мантан Миирнэйгэ,Ленскэйгэ ,Иркутскайга уонна Россия сүрүн куораттарыгар барытыгар көтөн тиийиэххэ сөп. Итини таһынан Миирнэй куорат тутуллуутун хааччыйыыга бу тэрилтэҕэ Саха сирин саамай улахан вертолетнай этэрээтэ тирэнэн олорор.Ол этэрээт Саха сирин арҕаа өттүн барытын аһынан-үөлүнэн,араас хаһаайыстыбаннай матырыйаалларынан хааччыйар аналлаах.
Ол иһин көтөр ааллар көтөр тыастара сотору-сотору иһиллэр.
Онон бу көтөр аал пуорда алмаастаах Миирнэйи кытта сибээстиир, алмаас промышленноһа сайдыытыгар , дойдуга аһары улахан суолталаах буолан бэрт түргэнник тутуллубута . Итинэн сибээстээн Бүлүү өрүс оройуоннарыгар саамай улахан көтөр аал пуорда буолан тахсыбыта. Онон бу пуорт нөҥүө Амакинскай экспедиция бу манна Ньурбаҕа олохсуйуоҕуттан төһө элбэх эҥин араас киһи онтон-мантан кэлэн –барбытын ким да билбэт.
Билигин Тимир түөрт сыллааҕыта дьылҕа-хаан киниттэн араарбыт ,ол саҕана алта саастаах балтын Лизаны хантан?хайдах булабын?-диэн өй-санаа оонньуутугар ыбылы куустара сылдьар.
-Дьэ! Бу кырдьык улаханнык ыарырҕатар түгэнэ. Ханнык тэрилтэттэн,кимтэн ыйытан балтын буларын билбэт уонна киниэхэ саҥардыы хоройон эрэр уолга ким быһааран биэрэрин - кини чөмчөкөтө сатаан буһарбата.Ол барыта куоратка тиийдэҕинэ миэстэтигэр балаһыанньаттан көрүллэн быһаарыллыахтаах.
Итинтэн сиэттэрэн төрөппүттэрин ийэлээх-аҕатын санаан кэллэ. Оо,дьэ билигин эргитэ санаан толкуйдаатахха ийэм,аҕам баар кэмнэригэр наһаа да дьоллоохтук,үчүгэйдик ыал-ыал курдук олорбут эбиппит! - диэн сылаас өйдөбүл төбөтүгэр охсулунна. Ийэтин күлбүт,үөрбүт-көппүт,аҕатын боччумнаах сирэйдэрэ санаатыгар бу көстөн кэлбиттэригэр хараҕын уута ыгыллан тахсыбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла.
Ийэтэ Саха сирин биир маҥҥайгы балериналарыттан биирдэстэрэ этэ,аатырбыт,суон сурахтаах Посельскаяны кытта бииргэ үөрэнэн кэлэн Саха театрыгар маҥҥайгы балет бөлөҕүн аспыттара. Кини балерина-балерина курдук дьиэтигэр-уотугар,үлэтигэр барытыгар чэпчэки баҕайытык «лыах» курдук көтөрө, атаҕын төбөтүгэр дьыгыйа сылдьара.Тоһоҕону ыйыстыбыт курдук көбүс көҥө уҥуохтааҕа.
Кини санаатыгар ,таҥҥа-сапта сылдьара да атын дьахталлартан олох туспата. Ол курдук куруутун күлэ-үөрэ,мичилийэ сылдьара. Дьиэлэригэр ийэлэрэ хара былыттар быыстарыттан тыкпыт күн сырдыгын курдуга,кини баар буолла да барыта күлсүү –салсыы,үөрүү-көтүү буолара. Кинини,балтын Лизаны наар кууһа –сыллыы ,киһиргэтэ сылдьара.Оҕолорун музыкаҕа,ырыаҕа уонна пластикаҕа уһуйбута. Күнү быһа дьиэ иһэ музыка тыаһынан, классическай ырыалар дорҕооннорунан,киһи үөйбэтэх пластическай хамсаныыларынан туолара.Кини куоратка олохтоох сахалартан төрүттээх ыал соҕотох мааны кыыстара этэ.
Онтон аҕата омос көрдөххэ кытаанах киһи курдук көстүбүтүн иһин, оҕолоругар,кэргэнигэр олус үчүгэй сыһыаннааҕа. Бэйэтэ эрдэ тулаайах хаалан, соҕотох улааппыт буолан уонна бэйэтин кэмигэр ааттаах-суоллаах боксер буоларынан ,уолугар бэйэҕин көрүнэр буолуохтааххын диэн өйдөбүлү биэрэрэ. Онон уолун боксаҕа үөрэтэрэ,такыйара. Ол дьаллыктарын бэлиэтэ буолан дьиэ биир муннуга
Ответов 82
  • Баба5а баатыр
    23 марта 2020
     

    Бэйэтэ эрдэ тулаайах хаалан, соҕотох улааппыт буолан уонна бэйэтин кэмигэр ааттаах-суоллаах боксер буоларынан ,уолугар бэйэҕин көрүнэр буолуохтааххын диэн өйдөбүлү биэрэрэ. Онон уолун боксаҕа үөрэтэрэ,такыйара. Ол дьаллыктарын бэлиэтэ буолан дьиэ биир муннугар боксерскай грушаны кытта, боксерскай бэрчээткэлэр ыйанан тураллара.
    Аҕата сахалыы иитиилээх буолан иллэҥсийдэ даҕаны, айылҕаҕа сылдьарын сөбүлүүрэ. Ол иһин оҕолорун онно-манна барарыгар бэйэтин кытта илдьэ тахсара, сайынын сөтүөлүүллэрэ, сир аһын астыыллара,күһүнүн-сааһын куска бултууллара ,кыһынын куорат аттыгар тахсан куобахха туһах иитэллэрэ. Ол сылдьан айылҕаҕа ол бу быһылааҥҥа түбэстэххэ хайдах тыыннаах тахсарга, ол курдук сулустарынан сирдэтэн, хоту хайысхатын хайдах булулларыгар, туох мастан күөс уота оттулларыгар, ууга-хаарга түһэн таҥаһы сиигиртэххэ,хайдах таҥас куурдулларыгар барытыгар үөрэтэрэ.
    Бэйэтэ үлэлиир сиригэр улахан дуоһунастааҕа, ол курдук Саха сирин бүтүннүүтүн аһынан-таҥаһынан хааччыйа олорор "Холбос» тэрилтэтин салайааччыта этэ. Онон сибээстээн Тимир дьонун кытта куорат килбэйэр киинигэр киэҥ-куоҥ квартираҕа олорбуттара.
    Ол эмискэччи биир түгэнинэн халлааҥҥа этиҥ этэрин курдук үнтү охсуллубута.
        Бу кэмҥэ Тимир Ленин проспегар турар 8-№дээх оскуолаҕа төрдүс кылааска үөрэнэрэ. Кини кылааһыгар отучча оҕоттон, биэһэ эрэ саха оҕото этэ. Ол оҕолор төрөппүттэрэ бары обкомҥа,правительствоҕа улэлиир улахан дуоһунастаах улэһиттэр этилэр. Ол курдук куорат нэһилиэнньэтэ үгүс өттө кэлии дьон этэ. Инньэ гынан бу оскуолаҕа саха оҕото аҕыйаҕа. Маҥҥайгы кылааска киириигэ, саҥардыы билсиигэ бииргэ үөрэнэр оҕолоро кинини атаҕастыы сатаабыттара.
    Оскуолаҕа маҥҥайгы үөрэх күнүгэр оскуола инниҥээҕи уопсай мунньах кэнниттэн ,оҕолору төрөппүттэриттэн арааран кылааска киллэрбиттэригэр, Тимир түннүк баар сирин аттыгар баар паартаҕа тиийэн олорунан кэбиспитэ уонна уулуссанан дьоннор,массыыналар ааһар түгэннэрин көрө олорбута.
    Ол олордоҕуна киниттэн быдан үрдүк уонна бөдөҥ көрүҥҥээх нуучча уола кэлэн :
    -Бу мин олорор миэстэм! –диэн баайсыбытынан барбыта. Тимир оҕо эрдэҕиттэн нуучча оҕолорун кытта бииргэ оонньоон улааппыт уонна бэйэтэ нууччалыы олох ыраастык саҥарар буолан улаханнык толлубакка туран :
    -Манна мин урут кэлэн олордум.Онон бу миэстэ миэнэ. Эн тоҕо миигин мантан үтүрүйэ сатыыгын ?-диэбитин уола истибэккэ, кини суумкатын паарталар икки ардыларыгар бырахпыта. Ол кэнниттэн киниэхэ өтүөс-батааска биэрбэккэ үрдүгэр түһэн туора соспутунан барбыта. Ол уолу батыһа сылдьар доҕотторо уонна онно аттыгар мустубут оҕолор, ол нуучча уолун кигэ турбуттара.
    –Кини биһигиттэн саамай өҥҥөөхпүт дуо? Тоҕо кини кылааска саамай үчүгэй көстүүлээх миэстэҕэ олоруохтааҕый? Кини “ таба” ! Онон олорор сирэ, онно кылаас түгэҕэр “Камчаткаҕа” баар! - дии турбуттара. Ити кэмҥэ Тимир уолун хамсаныыларыгар утарсан,өсөһөн паартатын муннугуттан тутуспута.Ол гынан баран нуучча уола күүһэ-уоҕа сүрдээҕэ, кинини паарталыын байдыын туора соһон иһэн, күүскэ баҕайы искэ охсон быарын доргуппута. Аттыгар баар оҕолор ону көрөн ,кинини күлүү-элэк гына турбуттара. Тимир маҥҥай соһуччута бэрт буолан көмүскэммэккэ хаалбыта.
    -Бу миигин сахаҕын эбэтэр кыра , мөлтөх көрүҥҥээҕим иһин атаҕастаан эрэллэр,- диэн санаа кини өйүн –санаатын бобо туппута.
    Ол кэнниттэн бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта. Арай өрө көрө түспүтэ уолун сирэйэ бу малайан турара ,ону көрөөт сынааҕа манан баар буолуохтаах диэн баран ,аҕата үөрэппит «свинг» диэн охсуутунан биирдэ эрэ охсон ,дөйүтэн түһэрбитэ.
    Арай оскуолаҕа кэтэр пуорматын ыбылы туппут илиилэр мүччү барбыттарыгар,Тимир илиилэринэн төбөтүн боксердар курдук көмүскэнэрдии туттаат туора ойбута.Ол икки ардыгар уолун хараҕын кырыытынан көрбүтэ,уолун тыла айаҕыттан тахсан хаалбыт, бэйэтэ хараҕын туора-маары көрбүтүнэн муостаҕа кууллаах бурдук быраҕыллыбытын курдук дьиибэ баҕайытык туттан, тиэрэ түһэн сытара.     Муннутуттан хаана тахсан муостаҕа таммалыы сытара. Эмискэччи кылаас иһэ эмискэччи уу –чуумпу буола түспүтэ.
    Ити кэмҥэ Тимир өйө-санаата күүрбүтүн күүһүттэн аны ол уол доҕотторугар охто сытар уолу үрдүнэн атыллаан ойон тиийбитэ. Онуоха кутуруксут оҕолор кутталларыттан көрүдүөргэ биирдэ баар буола түспүттэрин, бэйэлэрэ да билбэккэ хаалбыттара.Бары онно-манна сырсыспыттара.Сотору кэминэн кылаас иһэ төрөппүттэринэн,учууталларынан туола түспүтэ. Оскуолаҕа аймалҕан бөҕө буолбута. Ол оҕону оскуола фельшера ,суһал массыынаны ыҥыран балыыһаҕа илдьибитэ. Кинини бэйэтин ити күн сотору-сотору учууталыттан,оскуола салалтатыттан -милииссийэ үлэһитигэр тиийэ доппуруос үөһээ доппуруос бөҕө буолбуттара.
    Оскуолаҕа улахан айдаан тахсыбыта быһыылааҕа.Ону кини маҥҥайгы кылаас үөрэнээччитэ тугу өйдүөҕэй?
    Ол курдук кылаас оҕолорун төрөппүттэрин мунньахтарын кэнниттэн аҕатыттан таһыллыбыта. Ол гынан баран аҕата утуйаары сыттаҕына киирэн уолун төбөтүттэн имэрийэ-имэрийэ эппитэ:
    - Ити буолбут түбэлтэҕэ эн буруйун дуона суох. Кини бэйэтэ кэлэн охсуһууну саҕалаабыт. Эн буруйун диэн бэйэҕин кыатаммакка, бэйэҕин көмүскэнэргэр кыаххын аһары туттубуккар сытар. Онон мин эйиигин дьаҕарыйбыппын санааҕар тутума. Итинник түгэннэр уол оҕоҕо инникитин да баар буолуохтара, ол аайы эн табатык хамсаныахтааххын, бэйэҥ ааткын түһэн биэрбэт курдук! Оннук түгэннэргэ барытыгар таба- сөп түбэһэр сүбэ суох. Хас сырыы аайы бэйэҥ сөптөөх быһаарыыныыны ылыахтааххын. Ол эн өйүн таһымыттан тутулуктаах.     Ити мин этиибин,куруутун өйдүү сырыт,-диэн уолун уоскуппута.
    Онтон кылааһын салайааччыта кэлин кылаас мунньаҕар Тимири, ол уолу кытта эйэлэһиннэрэн илии тутуһуннарбыта.
    Ити түгэн кэнниттэн , атын оҕолор өттүлэриттэн кинини ким да кэлэн атаҕастыы сатаабатаҕа. Оннооҕор улахан кылаас оҕолоро киниттэн саллар курдук тутталлара. Киниттэн туора,дьалты хааман биэрэллэрэ.Ол бу буолбут түбэлтэ кэпсээн буолан оскуола оҕолорун ортотугар тарҕаммытын түмүгэ буолуон сөп.
    Итинтэн ыла бииргэ үөрэнэр оҕолорун ортотугар улаханнык «убаастанар » буолбута. Үгүс оҕо баар сиригэр,эн-мин дэһии ханна барыай. Ол бу буола турара. Ол иһин атын кылаас оҕолорун кытта, эн-мин дэһии буоллаҕына, кини тиийэн быһаарсара. Ол курдук кини тыла ыйааһыннаммыта. Онно кини эппит тыла быһаарыылаах,түмүк тыл буолан тахсара. Үгүс өттө кини этиитинэн барара. Онон Тимир мантан бэйэтин олоҕор улахан үөрэҕи ылбыта.    
    Эрдэ оскуолаҕа үөрэнэ киирэ илигинэ Тимир аҕата «Холбоско» үлэлииринэн , тэрилтэ бас билэр дьиэтигэр «Холбос» хонтуоратын аттыгар баар дьиэҕэ олорбуттара. Инньэ гынан Тимир атастара-доҕотторо «Залогтар» эбэтэр сахалыы эттэххэ «Аппа уҥуоргулар» этилэр.
    Бу кэмҥэ куорат олоҕун сокуона туспата. Ол курдук куорат олохтоох оҕолоро олорор сирдэринэн тус-туһунан бөлөхтөргө хайдыһаллара. Куоратка ордук «Киин», «Аппа уҥуоргу»,»Сайсар» уонна ”Рабочай городок » оҕолорун баандаларын бөлөхтөрө биллэллэрэ. Онон хас биирдии куорат оройуона тус туһунан “куһаҕан дьаллыктаах” оҕолор бөлөхтөрүгэр бас бэринэн олороро.
    Онтон ол оҕолор бөлөхтөрө олорор сирдэригэр бэйэлэрин икки ардыгар саастарынан көрөн икки тус туһунан бөлөххө хайдыһаллара .Сокуон хараҕын көрүүтүгэр сөп түбэһэн “сокуон иннигэр эппиэттээбэт” маҥҥайгы сүһүөх бөлөх уон түөрт саастарын туола илик оҕолортон турара уонна “кыра саастаах” оҕолор бөлөхтөрө ,онтон уон түөртэриттэн -уон аҕыстарыгар дылы “улахан оҕолор” бөлөхтөрө дэнэрэ. Онон эн куорат устун уулуссаҕа атаҕастаммакка сылдьыаххын баҕарар буоллаххына, ханнык эрэ куһаҕан дьаллыктаах оҕолор бөлөхтөрүгэр тирэхтээх буоларын ирдэнэрэ.
    Тимир олорор сиригэр кини саастыылаахтарыгар «Петя –цыган» диэн баһылыктаах куһаҕан дьаллыктаах оҕолор бөлөхтөрө баһылаан-көһүлээн олороро. Кини онно киирсэрэ. Бу бөлөх сүрүннээн тутан олорор сиринэн «Лена» киинэ көрөр театра буолара. Манна оҕо аймах,улахан дьон киинэ көрөөрү үгүстүк сылдьара. Ол бы

    0
  • Баба5а баатыр
    23 марта 2020
     

    Ол быыһыгар сааһын,күһүнүн үгүс дьон кэлэн хаҥкылыыр сирэ эмиэ кинилэр хонтуруолларыгар киирэрэ.
    Бу киинэ көрөр театры кинилэр бөлөхтөрө сарсыардаттан ,түүннэри күнү быһа маныыра. Ордук түүнүн арыгы иһэн итирбит дьон кинилэр сүрүн «аһылыктара» буолара. Онтон сааскы,күһүҥҥү үөрэх сынньаланнарыгар оройуоннартан киирбит оҕолору бултаһаллара.
    Оннук оҕолор куоратка туох да тирэҕэ суох буоланнар, кинилэртэн харчыларын былдьаан ылыы саамай “чэпчэки харчы “ булунуутун көрүҥэр киирэрэ.
    Ол курдук оройуонтан киирбит оҕону тутта-хапта сылдьарыттан , тас көстүүтүттэн таҥаһыттан-сабыттан, саҥатыттан -иҥэтиттэн ,бу “тыаттан сылдьар оҕо” диэн эндэппэккэ быһаараллара. Оннук оҕолору эмискэччи элбэх оҕо буолан дьонтон туора үтүрүйээт, ол бу кыра бытархай харчылаахтарын былдьаан ылаллара. Биир эмэ чобуо соҕус уол түбэстэҕинэ көмөлөөн кырбаан биэрэллэрэ. Ол кэнниттэн биир-икки балыс балтыларын харабылга хааллараат, олохтоох оҕолор олорор дьиэлэринэн ыһыллан хаалаллара.     Итинник буолбут түгэннэргэ биирдэ эмэтэ, милииссийэлэр кэллэхтэринэ даҕаны тугу да булан ылбаттара.
    Ити тас өттүнэн Дьокуускайдааҕы үрдүк үөрэх кыһатыгар сүрүннээн оройуон оҕолоро үөрэнэ киирэллэрэ.Кинилэр төһө да ахсаан өттүнэн үгүстэрин иһин, тус туһунан оройуоннартан кэлбит уонна тус-туһунан идэлэргэ үөрэнэр буоланнар биир күүстээх чөмөхтөрө суоҕа. Ол иһин кинилэри үөрэнэ сылдьар оҕолору олохтоох куһаҕан дьаллыктаах улахан саастаах оҕолор чөмөхтөрө "студеннары халааһыны" эмиэ биир дохуот киирэр хайысхатынан көрөллөрө.Биирдии-иккилии буола сырыттахтарына быһа түһэн тутан ылаллара-халыыллара.Онно кинилэр илин-кэлин түһэр тыллааччы ,сонун таһааччы оҕолор оруолларын толороллоро.
    Ол халаан ылбыт үптэрэ,итирбит дьонтон уһулан ылбыт таҥастара –саптара,сыаналаах маллара уонна да атын туох булбуттара барыта «Петя-цыганна» мунньуллара. Кинилэргэ кэмиттэн кэмигэр болдьохтоох кэмҥэ улахан уолаттар баһылыктара кэлэн барара.Оччоҕо ол халаммыт маллар эмискэччи сүтэллэрэ уонна сотору кэминэн харчы буолан эргийэн кэлэрэ.Оччоҕуна бөлөх чилиэттэрэ бары туохха эмэтэ тиксэллэрэ.Итинэн сибээстээн бу куһаҕан дьаллык “хамнастаах үлэ”быһыытынан ылыныллара.
    Ити кэмҥэ куораттааҕы ас - таҥас ырыынага “Преображенскай таҥара” дьиэтин аттыгар, билиҥҥи өйдөбүлүнэн "Өрүүтүн умайар уот" уонна "Урукку куорат" сирин-уотун хабан улэлиирэ. Бу сиргэ туох баар үтүө мал, ас-таҥас эргийэр киинэ буолан куорат «күлүк» өрүттэрин болҕомтолоро бу ырыынак тула эргийэрэ.
    Бу ырыынаҕы «Кииннэр» тутан олороллоро,ол гынан баран «Аппа уҥуоргулартан» бу ырыынак илии уунуутун эрэ ырааҕар сытара. Инньэ гынан ити үлүгэр «арыылаах» килиэптэн «Аппа уҥуордар» эмиэ тиксиэхтэрин баҕараллара.
    Онтон куорат «күлүк» өттүн үөһээ араҥата бэйэ-бэйэлэрин кытта сөннөһөн олорор эбит буоллахтарына,оҕолор баандаларын таһымынан олох атын сыһыан этэ. Онно «Аппа унуордар» ахсаан уонна күүс –уох да өттүнэн “Кииннэри”баһыйа тутар буоланнар, кэмиттэн-кэмигэр өтөн киирии оҥоһуллара. Оччотугар кинилэр ырыынак устун кэрийэ сылдьан ким хайдах туох сатабыллааҕынан, ону-маны мүччү туттаран ылаллара. Атыыһыттартан,атыылаһааччылартан ону-маны уораллара. Ол иһин олохтоох көрөөччү уолаттары кытта охсуһуулар буолаллара. Маннык түгэҥҥэ ырыынакка бэрээдэк сатарыы түһэрэ.Ол аайы «кииннэр» ааттара-суоллара түһэрэ.
    Ол иһин «Кииннэр» «Аппа уҥуоргуларга» сөннөһүллүбүтүнэн түһээн төлүүллэрэ. Онтон ол тутуһуллубатаҕына, «Аппа уҥуоргулар» баалларын биллэрэн эмиэ өтөн киирэллэрэ.Эмиэ илии тутуһуута буолара.Ол курдук кэмиттэн кэмигэр түһээн төлөөһүнэ сүтэ-сүтэ салҕанан бара турара.
    Бу боппуруоска сүрүннээн быыһаарсыылар улахан уолаттар бөлөхтөрүн икки ардыларыгар буолара. Онтон ардыгар биирдэ эмэтэ ол бөлөхтөр тыл –тылларыгар киириспэтэхтэринэ улахан айдаан тахсара. Онно кыра оҕолор бөлөхтөрүн чилиэттэрэ “сүүрүк” уолаттар оруолун толорон илии –атах буолаллара.
    Оннук түгэҥҥэ «сүүрүк» уолаттар “Аппа уҥуор” үрдүнэн олохтоохторго дьиэлэринэн биир гына сүүрэ сылдьан «ыҥырыы» оҥороллоро ,оччоҕуна олохтоохтортон турар-турбат барыта “Теплай” күөлүгэр охсуһа киирэрэ.
    Оччотугар “Теплай күөл “ кыргыһыы хонуутугар кубулуйара. Икки өттүттэн нэһилиэнньэ бүтүннүүтэ утарыта нуучча омугун абыычайынан “истиэнэ-истиэнэҕэ” сутуругунан охсуһууга киирэрэ.
    Итинник элбэх киһи кыттыылаах охсуһуу биирдэ эмэтэ буолара, ол оннугар түмүгэ улахан айдааннаах буолара. Ол биричиинэтэ,маннык аһаҕастык сутуругунан киирсиигэ үгүс киһи эчэйиини ыларыгар сытара. Ону олохтоох хаһыаттар,радио,көрдөрөр-иһитиннэрэр тэрилтэлэр көмөлөрүнэн былаас бэйэтин туһатыгар эргитэн таһаарара.Бэйэтин кыаҕын,күүһүн көрдөрөр түгэҥҥэ кубулутара.
    Ол кэнниттэн милииссийэлэр кэлэн олохтоох оҕолору хомуйталаан ылаллара. Биир-биир "эн” сылдьыбыт,охсуһууга кыттыспыт үһүгүн диэн түҥҥэри-таҥҥары туталлара, оскуолаларга,төрөппүттэр ортолоругар мунньах бөҕө буолара, буруйдаахтары була сатыыллара. Итинник тутуу былдьаһан ыытыллар үлэлэринэн былаас бэйэтин күүһүн көрдөрөрө.
    Бу кэмҥэ Тимир аҕатын үлэтигэр бэлиэтии көрөннөр,өрөспүүблүкэ үрдүк салалтата кинини «Холбос» тэрилтэтин дириэктэринэн анаабыттара уонна “Ленин проспегар” саҥа тутуллубут правительство улэһиттэригэр аналлаах дьиэҕэ түөрт хостоох кыбартыыраны биэрбиттэрэ. Онон кинилэр дьиэ-кэргэттэрэ онно көһөн кэлбиттэрэ.
    Ол гынан баран Тимир бэйэтин доҕотторуттан арахсыбатаҕа,сотору-сотору бэйэтин урукку дьиэтигэр, биир кирилиэстээҕи уолаттарыгар Витькаҕа уонна Костяҕа тиийэ турара. Онтуката атын өттүнэн күөрэйэн тахсыбыта.
    Ол курдук биир түгэҥҥэ «Петя-цыган»:
    - Эн «киин» оҕото тоҕо биһиэхэ кэлэҕин? Тугу үспүйүөннүүгүн?- диэн баайсан турбута.
    Ол хамсаныыта бэйэтэ ис хоһоонноох этэ. Ол курдук “Петя-цыган” бөлөҕүн оҕолорун ортотугар , кинилэргэ тиксэр харчыларын кини бэйэтигэр апчарыйарын сэрэйэннэр , сорох оҕолор кинини утары Витька тула туспа мустан атын холбоһук тэрийэн эрэллэригэр сытара.
    Онтон “Петя-цыган” толкуйугар: - Ити уол кэлин киниттэн күүһүнэн кыайтарбат буолан толлубат буолан эрэр. Онтон Тимир кини киһитэ. Онон кини «Тимири» кэһэтэн оҕолор ортолоругар бэйэтин аатын-суолун үрдэтинэр баҕа санаалаах. Ол курдук «Тимири» кэһэттэҕинэ, бэйэтин толкуйунан урукку баһылыыр – көһүлүүр кыаҕа төҥҥөн кэлиэхтээх. Кини өйүттэн-санаатыттан туспа толкуйдаах уолаттар, онуоха-маныаха дылы хаптас гына түһүөхтээхтэр.
    Ол кэнниттэн маннык түгэннэринэн туһанан, кини Витя диэки санаалаах уолаттары биир-биир “аллараа” түһэттээн барыахтаах,онтон Витя соҕотох хаалбытын кэннэ бэйэтин аллараа түһэрэр толкуйдаах. Ол хамсаныытын кини бэйэтин чугас тулалыыр уолаттарын кытта сүбэлэспитэ.    
    Ол иһин кини Тимиртэн куорат “Киин” оройуонугар олорор буолбуккунан , “Аппа уҥуордары” умун,манна сыбыытыыргын тохтот диэн ыйытыгы күүскэ туруорбута. Ону боруок төрдө оҥорон “ Петя –цыган” биир түгэҥҥэ Тимири үнтү мөрөйдөөн, сайын улэлээбэккэ турар котельнай иһигэр ыҥыран киллэрбитэ. Манна оҕолор мунньахтаабыттара. Ол гынан баран бу боппуруоска кини тутан олорор бөлөҕүн оҕолорун санаалара икки аҥы хайдыбыта ,сорохтор Тимири өйөөбүттэрэ.
    Инньэ гынан кэлин тиһэҕэр тиийэн Тимир «Петя-цыганы» кытта биир- бииргэ киирсэр, сутуругунан быһаарсар түгэннэрэ күөрэйэн тахсыбыта.
    Бу охсуһууга Тимир бэйэтин баһыйтарда даҕаны, аны хаһан даҕаны «Петя-цыганы» өрө көрбөт түгэнэ үөскүүрэ.Кини киниэхэ «хаһаайын» буола түһүөхтээҕэ.Онон кини бу охсуһуу түмүгүнэн хоттордо да, бу оҕолор бөлөхтөрүгэр ханнык таһымҥа түһүөхтээҕин чуолкайдык өйдүүрэ.
    Онтон охсуһуу түмүгэ эрдэттэн биллэрэ, кинини «Петя-цыган» тулуппата чуолкай этэ. Ол курдук «Петя-цыган» Тимиртэн икки сыл аҕа этэ. Уҥуоҕунан да күүһүнэн быдан баһыйара.
    Ол иһин «Петя-цыган» бу маннык түгэни бэйэтэ соруйан тэрийбитэ. Кини бэйэтин кыаҕар олус эрэнэрэ .Охсуһуу саҕаланаатын кытта «Петя-цыган» харса суох Тимиргэ ынан кэлбитэ.
    Бу түгэҥҥэ Тимир туох баар өйүн биир санааҕа түмпүтэ, ким урут дайбаабыт ол «тойон»диэн толкуйунан салайтаран , соһуччу соҕотох охсуунан “Петя-цыганы” охторорго өйүн-санаатын туһаайбыта.
    Ол иһин Тимир кинини өссө бэйэтигэр чугаһатаары,соруйан муннукка хааттарбыт оҕо курдук туттан туран биэрбитэ. Ол туран “Петя-цыган” кини илиитэ тиийэр сиригэр кэлээтин кытта ,эрдэ толкуйдаммытынан , бу ынан иһэр уолу маҕайа түһэн баран сыҥаахха охсон саайбыта. Итинник охсууну кэтэспэккэ испит    «Петя-цыган», иннин диэки хаампытын курдук хардыылаан иһэн, биир саҥата суох кэрдиллибит аарыма тиит мас курдук тыастаах баҕайытык, сирэйинэн таас чох быыллаах муостаҕа сууллан түспүтэ.
        Бу түгэҥҥэ туох буолбутун «Петя-цыган» өйдөөбөккө хаалбыта,эмискэччи кини харахтарыгар чаҕылҕан чаҕылыйарын курдук уот күлүм гыммыта да, сирэ-халлаана миэстэлэрин атастаһа түспүттэрэ. Ол курдук котельнай үрдэ сууллан эрэр, онтон бэйэтэ тулалаан турар уолаттарарыныын халлаан диэки көтөн эрэллэрэ да,эмискэччи хабыс-хараҥа буола түспүтэ.
    Охсуһуу хонуутугар эмискэччи кумаар көтөр чуумпута буола түспүтэ.
    Оҕолор бары даҕаны, охсуһуу маннык түмүктэниэ диэн санаабакка турбуттара. Бары истэригэр мүччүргэннээх сырыыга үгүстүк бииргэ сылдьыбыт уолларын Тимири аһына турбуттара. Кини “сокууска” буолуохтааҕа эрдэттэн биллэр этэ. Онтуктара охсуһуу түмүгэ соһуччу Тимир туһатыгар буолла. .
    Ол курдук “Петя-цыган” биирдэ өйдөммүтэ уолаттара кинини салгыҥҥа таһааран котельнай аттыгар уу иһэрдэ олороллоро.Кини салгыы киирсэр сэниэтэ суоҕа,сап-салыбырас буолан хаалбыт этэ.
    Бу түгэн “бэйэтин убаастыыр уопсастыба” ортотугар «Петя-цыган» аата-суола тосторугар тиэрдибитэ. Онуоха эбии оҕо баандатыгар “уопсай үпкэ” үөһээттэн түһэр «түһээн» кэнники кэмҥэ туолбат буолбута «Петя-цыган» дьылҕатын быһаарбыта.Ол түмүгэр «улахаттар» быһаарыыларынан Тимир атаһа Витька кыра саастаах оҕолорго баһылык буолбута.
    Онтон бу түгэн Тимир олоҕор туох да улахан уларыйыыны аҕалбатаҕа. Арай ити бииргэ улааппыт оҕолорун ортотугар кини тыла ыйааһыннаммыта ,ону кини бэйэтин толкуйугар кини доҕоро Витька тойон буолбутунан быһаарара.
    Ол гынан баран кини олорор сирэ уларыйан уонна үөрэх тас өттүгэр төрөппүттэрэ такайыыларынан куораттааҕы музыкальнай оскуолаҕа сылдьарынан,урукку “баай кыргыттар үөрэммит дьиэлэригэр” Сантаев диэн тренергэ боксаҕа дьарыктанарынан иллэҥ бириэмэтэ суоҕа,онон доҕотторугар иллэнсийдэҕинэ эрэ тиийэрэ.    
    Ол курдук сырыттаҕына ,биир түгэҥҥэ Тимири кытта бииргэ үөрэнэр ,били кини маҥҥайгы кылааска охсуспут уола , манна эйиигин кытта “өҥҥөөхтөр” кэпсэтиэхтэрин баҕараллар диэн ыҥыран ылбыта. Тимир ол уолу батыһан оскуола кэннигэр массыыналары кистиир тимир хаппахчылар турар сирдэригэр тиийбиттэрэ үс уол кэтэһэн тураллара.
    Бу кэмҥэ «Кииннэр»куһаҕан дьаллыктаах оҕолорун бөлөҕө сүрүннээн үс күүстээх оҕо баандаларыттан турара. Ол курдук "Ярославскайдар", "Кировскайдар" уонна "Мордвойкалар" диэн оҕолор бөлөхтөрүгэр арахсаллара. "Кировскайдар"сүрүннээн сынньалан пааркатын,"Ярославскайдар" куорат киинин барытын «Сайсары»,”Хоту” эрэстэрээннэрин уонна автобустар мунньустар саалларын, онтон "Мордвойкалар" Курашов уулуссатыгар турар "1-гы остолобуойу" норуокка «муннуну тоҕо сынньар сир» диэн аатынан биллибит пиибэ атыылыыр «точкатын»,”Долгун” эрэстэрээнин уонна «Дьокуускай » диэн ааттаах быстах кэмҥэ кэлбит дьон түһэр дьиэлэрин хонтуруолга ылан, көрөн олороллоро. Онтон барыларын интириэстэрэ куорат киин ырыынаҕар түмүллэрэ. Ол курдук куорат атын оҕолорун бөлөхтөрүттэн көмүскэнэр инниттэн,кыһалҕаттан да буоллар, бары манна күүстэрин холбоон “куорат киин ырыынаҕын” көрөллөрө.
    Тимир бу уолаттары сирэй билбэтэҕин иһин ,оҕолор кэпсииллэриттэн ыраахтан көрөн билэр этэ.Ити саха уола "Ваня-четыре кулака"аааттаах уол "Ярославскайдар" баһылыктара .Ити аатын Ваня түөрт лабаатынан, илиитинэн-атахтарынан таба сатаан туһанан охсуһарын иһин иҥэрбиттэрэ. Онтон ити иккис уол Хаҥаластан төрүттээх бааһынай уола «Яшка-сокол» «Кировскайдарга» баһылык .Тас өттүттэн көрдөххө ыраас нууччатыҥы дьүһүннээҕин да иһин ,кини дьаам Соколовтартан төрүттээх буолан сахалыы да,нууччалыы да ыраастык саҥарар. Онтон ити үһүс уол «Мойдвойкалар» баһылыктара «Коля-кастет» . Ити хос аата этэрин курдук куруутун сутуругар эбии ыйааһын оҥостон сибиниэстэн кутуллубут охсуһарга аналлаах эбилик тэрили кэтэ сылдьар.
    Ол үс уолтан сахалара Тимиргэ кэлээт :
    -Биһиги эн кимнин үчүгэйдик билэбит.”Аппа уҥуор” олоро сылдьыбыккынан кинилэргэ чугаскын, ордук кинилэр баһылыктарыгар Витькаҕа сабыдыаллааххын эмиэ истибиппит. Онон эн, биһиги икки күүстээх оҕолор бөлөхтөрө эйэлээхтик олорорбутугар кэпсэтиитэ ыыт диэн этии киллэрэбит,- диэн туох да киирии тыла суох туох сы

    0
  • Баба5а баатыр
    24 марта 2020
     

    Ол үс уолтан сахалара Тимиргэ кэлээт :
    -Биһиги эн кимнин үчүгэйдик билэбит.”Аппа уҥуор” олоро сылдьыбыккынан кинилэргэ чугаскын, ордук кинилэр баһылыктарыгар Витькаҕа сабыдыаллааххын эмиэ истибиппит. Онон эн, биһиги икки күүстээх оҕолор бөлөхтөрө эйэлээхтик олорорбутугар кэпсэтиитэ ыыт диэн этии киллэрэбит,- диэн туох да киирии тыла суох туох сыаллаах кэлбиттэрин биирдэ быһа этэн кэбиспитэ.
    Онтон Тимир куоратка буола турар түгэннэри олус үчүгэйдик билэрэ.Кини «Аппа унуордар» куорат киинигэр- ырыынакка интириэстээхтэрин чуолкайдык өйдүүрэ.Онон кини толкуйугар бу икки куорат сүрүн оҕолорун баандалара биир өйдөбүлгэ кэллэхтэринэ икки өрүткэ иккиэннэригэр туһалааҕа көстөн турара. Ол иһин кини уһуннук толкуйдаабакка ити этиигэ сөпсөһөбүн диэн бэйэтин санаатын эппитэ.
    -Чэ,оччоҕуна кинилэр биһиги этиибитин ылынар буоллахтарына,биһиэхэ көрсөр бириэмэлэрин уонна миэстэлэрин эттинэр.Ону ити ыҥыран тааһарбыт уолгар этээр,-диэн сахаларын уола Тимиргэ кинилэр туох сыаллаах кэлбиттэрин аҕыйах тылынан быһааран кэбиспитэ.
    Ол үс баанда баһылык уолаттара кэлэн Тимири кытта кэпсэппиттэрэ , бу бүгүҥҥү кэпсэтии мээнэҕэ буолбатаҕын,биричиинэтэ куоратка атын саҥа күүстэр үөскээн эрэллэрин туоһулуура. Ол курдук куоратка эмискэччи киин сирдэртэн үгүс дьон күргүөмүнэн кэлэн, кэм аастаҕын аайы куорат саҥа оройуоннарынан тутуллан ,эбиллэн улаатан иһэрэ ,онно атын оҕолор баандалара үөскэтэлээбиттэрэ. Ол иһин куорат сирэ-уота саҥаттан уллэһиллэр турукка киирбитэ.
    Онон Тимир бу уолаттарга биэрбит тылын толорор инниттэн урукку олорбут сиригэр “Аппа уҥуор” Витьканы кытта көрсө барбыта. Эрдэ болдьоспут сирдэригэр «Лена» киинэ көрөр театрыгар көрсүбүттэрэ.
    Кинилэр биир дьиэҕэ,кэккэлэһэ кыбартыыраларга бииргэ олорбут уонна олох кыра эрдэхтэриттэн "эн-мин" дэспит буолан бэйэ-бэйэлэрин олус үчүгэйдик билсэллэрэ.Онон доҕордуулар олус истиҥҥик көрсүбүттэрэ. Онон кэпсэтии боростуойдук биир дьиэ оҕолорун "бырааттыы-убай" бэйэ-бэйэлэрин кытта сэһэргэһэллэрин курдук буолбута. Ол иһин Тимир этиитин онон-манан эргиппэккэ "кииннэр" туох толкуйдаахтарын туох да уларытыыта суох тиэрдибитэ.
    Ону кэпсииригэр «Кииннэр « этиилэрин сүрүн тускулун :
    - Билиҥҥи кэмҥэ куорат сүрүн икки оҕолорун чөмөҕө биир чөмөххө холбостохпутуна эрэ, уруккубут курдук куорат киин ,сүрүн астаах өттүн бүтүннүү хонтуруоллаан олоруохпут.Ол табыллыбатаҕына иккиэммитин биир-биир үтүрүйүөхтэрин сөбүн эппиттэрэ сөптөөх, -диэн тоһоҕолоон биэрбитэ .
    Ити этии кыһалҕаттан инникини көрүнүү этэ.
    Ол курдук Сайсаарга «Геологтар бөһүөлэктэрэ» тутуллан «Сайсаардар» күүһүрэн " Куораттааҕы сыҥҥьалан пааркатыгар" өтөн киирэллэрэ, "Уу порда уонна көтөр ааллар портара" тутуллан «Рабочай» городок оҕолоро «Мордвойкалары» кытта киирсэллэрэ үгэскэ кубулуйбуттара.Онтон «Кииннэр» «Аппа уҥуордары» кытта "эн-мин"дэһэллэрэ уруккуттан баара.
    Ити курдук «Аппа уҥуордарга» эмиэ уларыйыы тахсан эрэрэ.Ол курдук Покровскайга барар суол кытыытыгар «Куораттааҕы дьиэ-уот» тутар комбинат тутуллан, кини тула улахан кыбаартал үөскээбитэ .Олор куорат аттынааҕы «Петуховканы» урукку "аттыкылар" дэриэбинэлэрин кытта кыттыһан , ити эҥэр эмиэ биир туспа күүстээх оҕолор чөмөхтөрө үөскээбитэ.Ол оҕолор бөлөҕүн «Петя-цыган» тутан олороро. Онон инникитин кинилэри кытта үтүрүйсүү буолара саарбаҕа суоҕа.
    Ол иһин Витька «Кииннэр» этиилэрин сүнньүнэн ылынарын,ол гынан баран бу икки бөлөх холбостоҕуна "ким баһылык" буолара, ити сыһыаннаһыыларга «Аппа уҥуордар» миэстэлэрэ чуолкайа суоҕун ыйбыта уонна ханнык да түгэҥҥэ «Аппа уҥуордар» бэйэлэрин таһымнарын илдьэ сылдьыахтаахтарын эппитэ.
    Ити курдук Тимир киниэхэ сүктэриллибит сорудаҕын толорбута.Ол түмүгэр болдьох быспыт кэмнэригэр кыраныыссаҕа "Теплай күөлгэ" күнүс "хаҥкылыыр сиргэ" биир өттүттэн «Ваня-четыре кулака», онтон «Аппа уҥуордартан» Витька көрсүбүттэрэ. Туораттан көрдөххэ, икки олох атастыы оҕолор дьоннор быыстарынан хаҥкылыы сылдьалларын курдуга,сиэттиһэ сылдьан сүрүн мөккүөрдээх боппуруостарын быһаарсыбыттара.
    Онтон өйдөөн көрдөххө, күөл икки өттүгэр тарҕана ,дьон хараҕар быраҕыллыбат курдук оҕо бөҕөтө мунньустан турара. Бу оҕолор бөлөхтөрө бэйэ-бэйэлэрин кыраҕытык манаһаллара. Ол курдук бэйэлэрин баһылыктара бэлиэ биэрдэ даҕаны күөлгэ ойон киирэн дайбаһан барарга бэлэм олороллоро.Онон көстөр көстүү тыҥааһыннаах этэ.
    Оннук түгэн таҕыстаҕына,    бу ыраас чаҕылыччы тыга турар күннээх күн, ити үөрэ-көтө сылдьар сынньалан дьоно эмискэччи охсуһуу толоонун ортотугар баар буола түһүөхтэрин сөптөөҕө,оччотугар ким баҕарар эчэйиэн сөбө.
    Ол иһин ити икки уол бэйэлэрин биэрэктэригэр эйэ-дэмнээхтик арахсан тахсыбыттарыгар,бары холкутуйан «Һуу» дии түспүттэрэ. Баһылыктар икки ардыгар кэпсэтии хаан тохтуута суох түмүктэммитэ барыларын үөрдүбүтэ.
    Ол көстүүтүнэн күөл икки өттүгэр мунньустан турбут оҕолор бөлөхтөрө олох кылгас кэм иһигэр суох буолан хаалбыттара.
    Бу икки күүстээх оҕолор бөлөхтөрүн баһылыктарын кэпсэтиитэ эйэ-дэмнээхтик,дириҥ ис хоһооннноохтук барыытыгар Тимир оруола олус улахан этэ. Кини Витьканы кытта көрсүһүөҕүттэн ыла,сыһыарааччы ,кэпсэтиигэ сыһыаннаах киһи быһыытынан элбэхтик бу уолаттар икки ардыларыгар сүүрдэ. Кинилэр этиилэригэр бэйэтин санаатын этэн,онтуката дириҥ ис хоһоонннооҕунан бу уолаттар өйөөһүнүн ылла.
    Ол курдук кини этиитэ боростуой этэ. Бу бэйэ икки ардынааҕы кэпсэтиини куорат иһинээҕи икки бөдөҥ оҕолор чөмөхтөрүн икки ардыгар “эн-мин” дэһиинэн муҥурдаммакка эрэ,бары оҕолор чөмөхтөрүн «Кииннэр» уонна «Аппа уҥуоргулар» тула,биир кииҥҥэ чөмөхтүүргэ атыннык эттэххэ куорат үрдүнэн биир кииннээх оҕолор чөмөхтөрүн тэрийэргэ диэн этиитэ биһирэммитэ уонна болҕомтоҕо ылыныллыбыта.
    Оччотугар Тимир санаатыгар туох барыта бэрээдэктэнэн, куорат ханнык баҕарар муннугар туох баар хамсаныы хонтуруолга ылыллан туора-маары сыыһа хамсаныы олох аччатыллыахтааҕа. Үп-ас киириитэ кииннэниэхтээҕэ. Хас биирдии оҕо бэйэтин кыбаарталын иһигэр хааттарбакка эрэ,куттаммакка куоратка ханна баҕарар сылдьыахтааҕа.
    Онон     бу оҕолор икки чөмөхтөрүн баһылыктарын кэпсэтиилэрэ икки өттүгэр туһалаах буолар гына түмүктэммитэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    24 марта 2020
     

    Ол курдук маҥҥайгы кэпсэтии сүрүн ситиһиитинэн ол-бу тахсар түгэнигэр бэйэ-бэйэни өйөһөргө диэн сөннөһүү буолбута. Ол гынан баран быһаарыллыбакка хаалбыт боппуруостар эмиэ бааллара.
    Ол курдук маҥҥайгытынан «политическай» боппуруоска, ким уопсай күүс баһылыга буоларыгар,иккиһинэн «экономическай» баай –дуол үллэстиитигэр үгүс быһаарыллыбатах боппуруостар хаалбыттара. Ол гынан баран тэрээһиннээх куһаҕан дьаллыктаах оҕолор чөмөхтөрө тэриллиитигэр улахан хардыы оҥоһуллубута.
    Ити кэпсэтии түмүгүнэн «Аппа уҥуордарга» ыытыллыбыт уопсай мунньахха биир сытыы боппуруос күөрэйэн тахсыбыта.
    Ону «Петя-цыган» күөттээбитэ:
    - «Кииннэр» биһиэхэ урут-уруккуттан өстөөхтөр,онон кинилэри кытта эн-мин дэһии олох суох буолуохтаах! Кинилэри билигин биһиги күүс өттүнэн үтүрүйэр кыахтаахпыт диэн баһымах өйдөбүлү "Аппа уҥуордарга" биэрэ сатаабыта.
        Кини Витькаҕа :
    -Өскөтүн ити биһиги этиибитин ылыммат буоллаххына ,биһиги эһигиттэн арахсабыт. Бэйэбит баспытын бэйэбит билиниэхпит, -диэн сүрдээх сытыы боппуруоһу туруоран «Аппа уҥуордары» икки аҥы араара сатаабыта.
    Бу боппуруос ис хоһоонугар киирдэххэ «Петя-цыган» «Кииннэри» кытта холбоһору бэйэтин толкуйугар утарбат этэ. Ол курдук бары «арыылаах килиэптээх» сирдэр куорат киинигэр бааллар. Ол онтон тиксэр буоллахха эрэ, тугу эрэ манньалаан оҕолору бэйэ тула чөмөхтүөххэ сөбө.Аҥардас кыһыл тылынан оҕолору бэйэҥ тула хайдах чөмөхтүөххүнүй? Туох эрэ уопсай сорук,кыһалҕа кыһарыйан манных бөлөхтөр баар буолар буоллахтара.
    Кини саамай ис иһигэр илдьэ сылдьар баҕа санаата,бэйэтигэр урукку туругун төҥҥөрө сатыырыгар сытара, "Аппа унуордарга" баһылык буоллаҕына биирдэ эрэ ити «Кииннэр» баһылык уолаттарын кытта тэҥҥэ эн-мин дэһиэхтээҕэ. Ол иһин баҕар –баҕарыма Витьканы кытта киирсэрэ, кини маҥҥайгы соруга этэ.
    Онтуката табылыннаҕына ,сөннөһүү аҥҥараа өттүгэр «хаарты- маатыска» хайдах түһэринэн буолуохтааҕа, атыннык эттэххэ дьылҕа –хаан хайдах дьаһайан сытарынан ,баҕар куорат бүтүннүүтүн «бас билээччитэ» буолан халыан эмиэ сөбө. Онон кини бу түбэлтэни бэйэтин туһугар төҥүннэрэ сатаабыта. Итинэн сибээстээн «атын астан» тиксэрдээҕэр «Аппа уҥуордарга» төттөрүтүн бэйэ икки ардыгар былаас былдьаһыыта күөрэйэн тахсыбыта.
    Ити курдук куорат иһигэр кутталлаах оҕолор бөлөхтөрүн олоҕо бэйэтин сокуонунан хамсаан испит буоллаҕына,дьылҕа-хаан Тимир олоҕун , ытык күөрчэҕи ытыйарын эбэтэр холорук үйэлээх тиит мастары үнтү баччалыырын курдук кылгас кэм иһигэр тиэрэ эргиппитэ.
    Ол курдук кини төрдүс кылааһы бутэрэр кэмэ этэ. Дьыл хаамыытынан сайын-саас охсуһуутун кэмэ буолан сылаас бөҕө кэлэн, үрүҥ нуһаран туманнаах тымныыбыт кыаҕын ыллаттаран, кыһыны быһа сыппыт хаар ууллан ,сир-халлаан барыта эҥин араас чыычаахтар ырыаларынан туолбут кэрэ кэмэ этэ.
    Биир да былыта суох ып-ыраас күн! Оскуолатыттан уруоктарын кэнниттэн муннун анныгар араадьыйаттан саҥардыы истибит ырыатын үөрэтэн кинигэйэ-кинигэйэ ыллыы сылдьан , олорор дьиэтигэр, кыбартыыратын аанын тонсуйбутугар, милииссийэ пуорматын кэтэ сылдьар киһи аспыта.Тимир маҥҥай утаа онтон улаханнык соһуйбатаҕа.
        Арай уруккутун курдук:
    -Хайа,Тимир эн кэллин дуо?Аһын ити остуолга турар.Хайа оскуолаҕар туох сонун? Хас сыананы ыллын?-диэн үөрбүт-көппүт ийэтин саҥата суоҕа, сүүрэн –кэлэн төбөтүн имэрийбэтэҕэ. Ол оннугар сирэйэ кубарыйан ,куруутун үөрэ-көтө мичилийэ сылдьар харахтара өһөн хаалбыт ,чэпчэкитик ойо-тэбэ сылдьар бэйэтэ, олоппоһугар хам сыстан хаалбыттыы олорор ийэтин уонна ийэтин аттыгар кыра балтыта Лиза ийэтиттэн тутуһан туран саҥата суох ытыы турарын көрөн баран Тимир олус соһуйбута уонна дьиксиммитэ.
        СоҺуйан:
    -Ийээ!Хайа туох буоллун?- диэбитинэн ийэтин тиийэн кууһа түспүтэ.
    Ол эрэ кэнниттэн тула өттүн өйдөөн көрбүтэ,кыбартыыратын иһэ үгүс киһинэн туолбут. Күүтэр сиргэ биир бөдөҥ саха киһитэ тугу эрэ суруйбут кумааҕытыгар, кинилэри кытта сэргэстэһэ олорор дьоннорго, икки дьахтарга уонна эр киһиэхэ илии баттаппыта.
    Онтон    аҕата дьыбааҥҥа икки эр киһи ортотугар саҥата суох сөҥөн баран олороро. Тимир бу тугэҥҥэ , милииссийэ үлэһиттэрэ аҕатын ханна эрэ илдьэ бараары кэлбиттэрин саҥардыы өйдөөбүтэ. Өр-өтөр буолбатахтара,бары бараары гыммыттарыгар, ийэтэ уонна оҕолор аҕаларыгар тиийэн бары куустуһан туран марылаччы ытаабыттара.
    Онуоха аҕалара оҕолорун,кэргэнин биир-биир ылан кууһан туран сыллаталаабыта уонна эмискэччи:
    -Күндү дьонум! Эһиги иннигитигэр улахан буруйдаахпын! Ону кыаллар буоллаҕына, бырастыы гынаарын!-диэн уһутуу түһээт ,хараҕын уутун туора соттоот ,кимтэн эрэ куотардыы түргэн үлүгэрдик ааны аһан көрүдүөргэ тахсыбыта.Кини кэнниттэн кыбартыыра иһигэр баар бары туора дьон тахсан барбыттара. . Бу түгэҥҥэ дьон дьиэттэн тахсааттарын кытта ийэлэрэ эмискэччи өйүн сүтэрэн дьиэ муостатыгар сууллан,налыс гына түспүтэ.Инньэ гынан «суһал көмөнү» ыҥыран ийэлэрин көрдөрбүттэрэ. Укуол көмөтүнэн бэттэх аҕалбыттара
    Бу Тимир аҕатын бүтэһик көрүүтэ этэ. Аҕатын суут сокуон « госудаарыстыба баайын-дуолун тэрээһиннээх уоруу» диэн ыстатыйатыҕа түбэһиннэрэн уһун болдьоххо, ытыллары эрэ аннынан сүүрбэ биэс сылга ыыппыта. Ону ийэлэрэ кэргэнин олох буруйа суоҕунан ааҕара.Үрдүк сололоохтор ,обком салалтата бэйэтин кутуругар сөрөөтө ,кинилэр типтиргэллэригэр киирэн биэрдэ диирэ.
    Аҕалара хаайыыга барыаҕыттан Тимирдээх олохторо олох тосту уларыйбыта. Урут аҕалара баарына, Тимир ас-таҥас хантан кэлэригэр төбөтүн толкуйдаппат этэ. Бииргэ тулалыыр оҕолоруттан туох да итэҕэһэ суох сананара.

    0
  • Баба5а баатыр
    25 марта 2020
     

    Аҕалара балачча хамнастаах буолан, ийэлэрэ балерина буолан эрдэ эдэр эрдэҕинэ хамнастанар сынньалаҥҥа тахсан үлэлээбэккэ олорбута. Билигин үпкэ-аска кыһарыйтаран, онтукатыгар эбии харчы оностоору , оҕолорун көрөөрү Саха тыйаатырыгар билиэт атыылааччынан киирэн улэлииргэ күһэллибитэ.
    Онтон Тимир дьиэтигэр ыал улахан оҕото уонна дьиэ-кэргэҥҥэ “соҕотох эр киһи быһыытынан”, төһө кыалларынан ийэтигэр көмөлөһө сатыыра. Онон дьиэ ис үлэтэ, ас астааһына, маҕаһыынтан бородуукта ылыыта, муоста-таҥас сууйуута уонна балтын Лизаны сарсыарда эрдэ оҕо саадыгар илдьэрэ ,киэһээ ылара барыта киниэхэ сүктэриллибитэ.
    Итинэн сибээстээн күннээҕи олох ыараан испитэ.Ол курдук ийэлэрэ “аҕалара тэйиэҕиттэн” ыла ,ыарытыйан барбыта.Сотору-сотору балыыһаҕа киирэр буолар хаалбыта. Урукку өттүгэр көтө-дайа,үөрэ-көтө мичилийэ сылдьар эбит буоллаҕына,билигин ытыы-соҥуу ,аймана сылдьар буолан хаалбыта. Онтон ийэлэрин хамнаһа туохха да тиийбэт этэ. Ол курдук күн-түүн улаатан иһэр оҕолорго саҥаттан саҥа таҥас наада буолан иһэрэ. Оҕолор тот сылдьаллара ирдэнэрэ. Онон Тимир киһи олоҕор харчы сүҥкэн оруоллааҕын этинэн-хаанынан өйдөөбүтэ.
    Ордук биир тугэҥҥэ бииргэ үөрэнэр уолуттан улаханнык өһүргэммитэ. Улуу Өктөөп бырааһынньыгар хорга ыллаабыттара,онтон кэлэн истэхтэринэ уола эппитэ:
    - Тимир! Эн хайдах маннык олуона баҕайытык таҥҥа сылдьаҕын? Киинэҕэ көрөр Никулин клоуммутугар майгынныыгын,оскуолаҕа кэтэр таҥаһын эйиэхэ ыйана сылдьар.Илиигин,атаххын көрүн,көстүүмүн сиэҕиттэн,бүрүүкэҕиттэн быга сылдьаллар, –дии-дии Тимир илиитин-атаҕын ыйбыта.
    Ити тыллартан Тимир өһүргэммитин олох биллэрбэтэҕэ, биир да тылы саҥарбатаҕа. Иҥиэттэн эрэ кэбиспитэ. Ол оннугар дьиэтигэр киирэн сиэркилэҕэ көрүммүтэ, кырдьык "оскуолаҕа кэтэр пуормата" олох кыччаан хаалбыт этэ.Итинтэн сибээстээн өйө-санаата улаханнык хараастыбыта.
    -Оо, Аҕам баара буоллар! Биһиги маннык олоххо тиийиэхпит суоҕа этэ. Биһиэхэ барыбытыгар эн дурда-хахха буолан ,көрө олорбут эбиккин,- дии-дии кыһыытыттан санаата оонньоон хараҕын уута ыгыллан тахсыбыта,онтукатын кыаммакка сыттыгар умса түһэн балачча өр ытаабыта. Ол сытан урукку өттүгэр төбөтүгэр оҕустарбатах толкуйдара киирбиттэрэ.
    Ол түмүгэр Тимири олох кыһалҕата кыһарыйан дьиэтиттэн музыкальнайбар,боксам секциятыгар бардым диэн сылтаҕыран тахсан баран,«Аппа уҥуор» уолаттарын кытта куораты биир гына кэрийэн, туох куһаҕаннык сытарын барытын хомуйсар идэлэммитэ.
    Ол курдук сорох күн түүннэри орто ,үрдүк үөрэх кыһаларыгар үөрэнэр оҕолор олорор уопсайдарын уонна икки этээстээх мас дьиэлэри кэрийэллэрэ. Онно олорор ыччаттар ити кэмҥэ холодильник дэлэйэ илигинэн сибээстээн дьиэ түннүктэригэр ыйаан кэбиспит тоҥ аһылыктарын эбэтэр олбуорга куурда ыйаабыт таҥастарыттан сөбүлүү көрбүттэрин хомуйан ылаллара.
    Ити тас өттүнэн куорат ас атыылыыр маҕаһыыннарыттан, "цыганнар" курдук хос сиэп тиктэн баран онтукаларыгар ас арааһын уктан тахсаллара .
    Онтон халлаан хараҥарыытыыгар эрэстэрээннэр үлэлээн бүтэр кэмнэригэр итирбит дьону манаһаллара. Онно итирик тахсыбыт киһи, кинилэр "аһылыктара" буолара. Манна көмүс сууйааччылар, куоратка быстах кэмҥэ үлэлэринэн кэлбиттэр,ким харчылаах-үптээх дьон күүлэйдиир сирэ буоларынан үгүстэрэ харчылаах буолара. Олору тэбииллэрэ.
    Итирик киһи тугу өйдүөй?Биирдэ эмэтэ милииссийэҕэ үҥсүү киирэрэ.
    Онон туох булбуттарын, куорат ырыынаҕар тиийэн быһа атыыһыттары кытта харчыга эбэтэр аска-үөлгэ мэҥэйдэһэн кэбиһэллэрэ.
    Ити курдук төһө өр олоруохтара эбитэ буолла? Ол гынан дьылҕа-хаан өссө биир улахан охсууну Тимир дьылҕатыгар анаан турара.Ол курдук биир сарсыарда ийэлэрэ оронуттан турбатаҕа,хайдах сыппытынан «үөһээ» дойдуга баран хаалбыта. Онон ким да өйүүр киһитэ суох,балтытыныын тулаайах оҕолор буолан хаалбыттара.
    Ол саҕана Тимир оҕото бэрт буолан ким көмөтүнэн, кимнээх дьаһайан ийэтин буорга кистээбиттэрин уонна “ыал аата ыал” дьиэ иһинээҕи оннук-маннык маллара-саллара, тээбириннэрэ-тэриллэрэ кимиэхэ тиксибитин өйдөөбөт уонна билбэт.

    0
  • Баба5а баатыр
    25 марта 2020
     

    Биирдэ өйдөөбүтэ кинини,балтын Лизаны Дьокуускайдааҕы быстах олорор тулаайах оҕолор дьиэлэригэр олохсуппуттара.
    -Суут быһаарыыта уонна үөрэх салаатын министиэрстибэтэ ханнык " оҕо дьиэтигэр" бараргытын дьаһайыар дылы манна олоруоххут- диэн быһаарбыттара.
    Бу тэрилтэ билиҥҥи “17 квартал”сиригэр турара. Бу кэмҥэ мантан куорат киинигэр, суол-ис мөлтөҕүнэн киирии-тахсыы эрэйдээх соҕус буолара. Ол курдук куорат “Сынньалан пааркатыттан” саҕалаан, саҥа тутуллан бүппүт көтөр аал пордугар дылы киэҥ сиринэн бүтүннүүтүн бэс чагдата сабардаан сытара.Инньэ гынан бу тэрилтэ тула өттө барыта бэс маһынан бүрүллэн турара.Аттыларыгар атын тэрилтэ суоҕа,түҥкэтэх дойду этэ.
    Бу маннык тэрилтэлэр Аҕа дойду сэриитин кэмигэр дьоно кыргыллан көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт тулаайах оҕолору кытта улэлииргэ ананан тэриллибит тэрилтэлэр этилэр. Манна ананан кэлбит сэрии тулаайахтарыгар госудаарыстыба да,нэһилиэнньэ да үчүгэйдик сыһыаннаһара,оҕолор да сэрии кыһалҕатын эттэринэн-хааннарынан билбит буолан олоххо тардыһыылара олус күүстээҕэ.Ол түмүгэр бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар сыһыаннара олус үчүгэйэ. Маннык тэрилтэлэргэ оҕолор олорор сирдэриттэн оройуоннааҕы үөрэх салалтата ыытан кэлэллэрэ. Онон бу тэрилтэ оҕолор олохтоох сирдэрин булуохтарыгар дылы оҕолорго быстах олорор дьиэ-уот курдук үлэлиирэ.
    Ол гынан баран бу тэрилтэлэргэ сэрии кэнниттэн тулаайах хаалбыт оҕолор ,кэм-кэрдии, сыл-хонук аастаҕын аайы, арыгы содулуттан оҕустарбыт төрөппүттэр оҕолорунан солбуллубуттара. Атыннык эттэххэ, үгүстэрэ «тыыннаах төрөппүттээх» сылдьан тулаайах хаалбыт оҕолор этилэр. Ол иһин иһигэр киирдэххэ, үгүстэрэ өй-санаа да өттүнэн мөлтөхтөрө.
    Ол быыһыгар саха сиригэр буруйу оҥорон хаайыыга ыытыллыбыттар, «потитическайдар», «бандеровецтар» ,харчыны эккирэтэн кэлбит «хаамаайылар» оҕолоро эмиэ бааллара.Онон кэлин тулаайах оҕолору көрөр тэрилтэлэр оҕолорун састааба биир кэлимсэ сэрии тулаайахтарын оҕолоруттан уларыйан, эҥин-араас таһымнаах,өйдөөх-санаалаах оҕолорунан солбуллубуттара.
    Манна Саха сирин бары уһугуттан көмүстээх Алдантан,таас чохтоох Сангаартан,тымныы оройо Өймөкөөнтөн уонна да атын сирдэртэн,нууччалар-сахалар арааһынай кытаанах дьылҕалаах оҕолор бааллара.
    Ол иһин оҕолор бэйэлэрин икки ардыгар сыһыаннара букатын атын эйгэлэммитэ. Бу оҕолор бэйэ-бэйэлэрин куруутун “эн-мин” дэһэн ,түҥ-таҥ анньыһа сылдьыбатахтарын иһин, кинилэр ортолоругар биирдэ эмэтэ олох баппат оҕолор көстөн ааһаллара, оччотугар оҕолорго бэрээдэк суох буола түһэрэ. Онуоха эбии ол оҕолор күүстэринэн-уохтарынан атын оҕолору баһыйар түгэннэригэр ,дьиҥҥээх “адьырҕалар” сокуоннара ,бу дьиэ иһигэр үөскүүрэ. Ким мөлтөх күннээҕи аһылыгыттан мэлийэрэ.Охсулла-тэбиллэ сылдьарын диэн кыра курдук буолан тахсара,ол оннук оҕолор эйиэхэ баайсан туран тугу баҕарар оҥотторуохтарын сөбө.
    Бу тэрилтэ үгүс үлэһиттэрэ манна тэрилтэ бас билэр икки этээстээх хааччыллыылаах мас дьиэтигэр олороллоро. Оҕолору күнүстэри-түүннэри үрдүттэн көрө сылдьаллара. Ол гынан баран маннык усулуобуйаҕа тэрилтэлэр үлэһиттэрэ итинник оҕолорго сыһыаннара эмиэ боростуой этэ. Ол курдук хайдах эмэтэ гынан итинник куһаҕан дьаллыктаах оҕолор барыахтарыгар дылы кылгас кэмҥэ тулуйбут киһи диэн буолара.Онон маннык тэрилтэлэргэ олох улахан “дьиикэй” түбэлтэ тахсыбатаҕына,бэрээдэги кэһии үгүс өттө тарбах быһыынан көрүллэрэ.
    Ол курдук Тимир балтын Лизаны кытта, бу тэрилтэҕэ кэлбит кэмнэригэр “Ваня – хохол” уонна “Леня-беззубый” диэн Алдантан кэлбит уолаттар бу оҕолор ортолоругар бас-көс дьон буола сылдьар кэмнэрэ этэ.
    Бу манна “Хохоллаах”,”Беззувый” тиийэн кэлэллэригэр, инники өттүгэр манна олорбут оҕолор бары оҕо дьиэлэринэн тарҕатыллан, саҥа кэлии оҕолор кэлэр кэмҥэригэр ,кинилэр эрэ улахан саастаах оҕолор буола түспүттэрэ. Кинилэр иккиэн аҕыйах хонугунан кыра саастаах оҕолор таһымнарыттан тахсар саастаахтара. Ол иһин тас көстүүлэринэн атын оҕолортон бөдөҥҥөрө-садаҥҥара , күүс-уох өттүнэн кыахтаахтара этилэр уонна биир сиртэн көмүстээх Алдантан кэлбит буолан бэйэ-бэйэлэрин өйөнсүспүттэрэ.Ол иһин кинилэргэ утарсар кыахтаах уолаттар көстүбэтэхтэринэн баһылыыр-көһүлүүр балаһыанньаны ылбыттара..
    Онон манна кэлээт бэйэлэрин өйдөрүгэр-санааларыгар сөп түбэһэр сокуоннаах олоҕу олохтообутунан барбыттара. Хас биирдии хамсаныылара барыта бэйэлэрин туһатыгар этэ. Ол курдук атын оҕолорго түһээн түһэрэн астарын,таҥастарын былдьыыллара. Бэйэлэрин иллэҥ кэмнэрин, олохтоох олох кыра саастаах оҕолору дьаһайан ырыа ыллатан,бииргэ тэҥҥэ хаамтаран, бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһуннартаан иллэҥ бириэмэлэрин атаараллара. Онтон кэлин кэлбит оҕолору биир-биир бэйэлэрин анныларыгар киллэртээн,билигин мунур ыраахтааҕы курдук сананан олорор кэмнэрэ этэ.
    Бу дьиэҕэ кыргыттар уонна уолаттар оҕо дьиэтигэр тус туһунан дьиэҕэ-уотка араарыллан иитиллэн-көрүллэн олороллоро. Онон кыргыттар күннээҕи олохторун тутула уолаттартан олох туспа этэ. Олохтоох тэрилтэ дьаһалтата кыһалҕаттан оннук дьаһаммыттара. Ол иһин Тимир балтын Лизаны кэмиттэн-кэмигэр иллэҥ кэм көһүннэҕинэ эрэ көрөр буолбута.
    Тимир кэлбит күнүгэр ,эбиэткэ аһыыр сиргэ тиийбитигэр, остолобуойга уончалыы оҕо олорор остуоллара тардыллан тураллара. Бу иннинэ ханнык остуолга олорон аһыырын оҕолор кэпсээбиттэриттэн билэрэ. Онон Тимир эндэппэккэ тиийэн хонукка анаабыт хоһун курдук нүөмэрдээх остуолга тиийэн иллэҥ миэстэ баарыгар олорунан кэбиспитэ.Кини көрдөҕүнэ хаас биирдии оҕоҕо аһылыктарын биир халыып нуорманан түнэтэн -үллэрэн уурбут этилэр. Ол курдук хас биирдии оҕоҕо икки быһыы килиэп,түөрт устуука саахар,биир курууска үүтэ суох чэй уонна остуол баһыгар уопсай миискэҕэ “щи” миинэ кутуллан турара.

    0
  • Баба5а баатыр
    25 марта 2020
     

    Тимир остуолга олороот аччыктаабытын дьэ билбитэ. Онон онно –манна аралдьыйбакка аһаабытынан киирэн барбыта. Ол олорон өйдөөн көрбүтэ, оҕолор бэйэлэрин өлүүлэриттэн “лоп курдук аҥарын” биирдии килиэби,иккилии саахары остуол баһыгар чөмөхтүү мустулар. Ол иһин ону көрөн Тимир аттыгар олорор сахалыы сирэйдээх уолтан:
    -Ити тоҕо саахаргытын, килиэпкитин остуол баһыгар уурдугут?- диэн ыйыппытыгар.
    Уола:- Мин бүрээппин! Онон сахалыы өйдөөбөппүн, -диэтэ. Онуоха уун-утары олорор нууччалыы сирэйдээх уол быһа түһэн, сахалыы тыллаах “бааһынай” уола эбит. Кини Тимиргэ кистии-саба сибигинэйэ былаастаах:
    - Ити түһээммит.Ол олорор уолаттар, биһигини дьаһайаллар,-диэн баран атын остуолга олорор уолаттар диэки хараҕынан имнэннэ.
    -Эн өлүүгүн биэрэ оҕус,биэрбэтэххинэ кырбаныан уонна куруутун атаҕастыы сылдьыахтара, –диэн түргэн үлүгэрдик сибигинэйэ былаастаан сэрэтэ оҕуста.
    Онуоха Тимир уолун саҥатын истибэтэх курдук тутунна, аһаабытын курдук аһыы олордо. Бэйэтин өлүүтүн барытын сиэн кэбистэ. Билигин Тимир уруккута буолбатах,бу кэмҥэ кини «Аппа уҥуордары» кытта элбэх быһылаанна сылдьыбыт,олох кыһалҕатын билбит уонна куоратка сааһын ситэ илик оҕолор бөлөхтөрүгэр балачча үрдүк таһымнаах “чыыннаах” уонна «сур бөрөлөр» сокуоннарын этигэр-хааныгар иҥэриммит оҕо буоларынан, кини эрдэттэн оҕолор кэпсээннэриттэн истэн бу уолаттары кытта сирэй-харах анньыһыахтааҕын билэр этэ.Билигин буолбатаҕына түүн ,утуйар кэмҥэ кэлэн үтэн-анньан көрүөхтээхтэрин сэрэйэрэ. Ол иһин эрдэттэн быһаарсарга бэлэм этэ.
    Бииргэ остуолга асаһа олорор уолаттара,кинини аһынан харахтарын киниттэн кистээн остуол аннын уонна сотору-сотору кылап гынан кини диэки көрөллөрүттэн уонна саҥата суох сөҥөн олороллорун көрөн Тимир тыҥааһыннаах кэм тиийэн кэлбитин этинэн-хаанынан билбитэ.Онон бэйэтин атын турукка киллэринэн, күөн көрсөргө бэлэмнэммитинэн барбыта.
    Өр-өтөр буолбатаҕа “Хохоллаах”,”Беззувый” тиийэн кэлбиттэрэ уонна остуол муннугар мунньуллубут килиэби-саахары ааҕан баран:
    -Эһигиттэн,бу остуолга аһаабыт оҕолортон,хайаҕыт бэйэтин өлүүтүн биэрбэтэ,-диэбитинэн барбыттара. Оҕолор кутталларыттан, баҕар миэхэ баайсыахтара диэбиттии,Тимиртэн тэйэн биэрбиттэрэ.
    -Бу эн саҥа кэлбит оҕо ,өлүүгүн биэрбэтин ? Баҕар биһиги сокуоммутун билбэккиттэн итинник хамсаммытын буолуо Ол гынан баран манна кимнээх баһылаан-көһүүлээн олороллорун,эйиэхэ биллэриэххэ наада эбит! -диэбитинэн арыыйда үрдүк уҥуохтаах уола баайсан киирэн барбыта уонна Тимири охсоору ынан кэлбитэ.
    Саба быраҕан көрүүгэ “Хохол”Тимиртэн уҥуоҕунан хас да тарбаҕынан үрдүгэ, «Хамаайылартан» төрүттээх буолан бөдөҥ-садаҥ этэ.Онон Тимири олох “сокууска” оҥостобун диэн турара.
    Бу түгэҥҥэ Тимир күүс уонна ахсаан өттүнэн бу уолаттарга баһыйтарарын барытын көрөн турара.Ол иһин туох да саҥата суох,остуол үрдүгэр сытар биилкэнэн уол остуолга тайанан турар илиитин остуолга хатаҕалаан кэбиспитэ.Эмискэ остуол үрдүгэр хаан бөҕөтө ыһылла түспүтэ,ону кытта тэбис тэҥҥэ киһи куйахатын күүрдэр дьиикэй хаһыы иһиллибитэ.Ону кытта сэргэ Тимир эмискэччи олорор ыскамыайкатыттан ойон турбута.Сирэйэ-хараҕа турбутун көрдөххө букатын атын уол турара:
    -Эн бэйэҕин манна хаһаайыммын диигин дуо? Мин билигин эн манна , ханна миэстэн баарын көрдөрүөм! -диэт айаккалыы турар уолу биир күүстээх охсуунан суулларан түһэрбитэ.Ол кэнниттэн охто сытар уолу үрдүнэн хардыылаан баран «Беззувайга»:
    -Тугу эн манна киэптии тураҕын? Айаххар баар тиистэрин тобохторун тоҥоттороору гынаҕын дуо?-диэбитинэн ойон тиийбитэ.
    Аатын курдук «Беззувый» айаҕар бэрт аҕыйах тиистээх этэ. Кини кырдьык-курдьук ол тиистэрин көмүскэнэрдии айаҕын илиитинэн саба туттаат, бэрт сымса хамсаныынан остуол анныгар дьылыс гынан хаалбыта уонна остуол биир муннугунан ойон тахсаат тилэҕэ хараара турбута.

    0
  • Баба5а баатыр
    25 марта 2020
     

    Маннык түгэннэр бу тэрилтэҕэ чаастатык буолалларынан, тустаах үлэһиттэр тугу гыныахтаахтарын чуолкайдык билэллэрэ. Онон тэрилтэ улэһиттэрэ бары , суоппарыгар тиийэ бары сүүрэн кэлэн охсуһуу кыттааччыларын түҥ-таҥ тутан кэбиспиттэрэ. «Хохолу» бэрт түргэнник массыынаҕа олордон балыыһаҕа илдьэ барбыттара. Онтон Тимири салалта дьаһалынан «карцер»диир хосторугар хаайан кэбиспиттэрэ.
    Бу дьиэ иһигэр маннык охсуһуулаах, « хаан» тахсыылаах түгэннэр үгүстүк буолаллара. Өлөрсүү-сүтэрсии эрэ тахсымыан наада этэ.Ол иһин бу түгэни тэрилтэ салалтата оскуолаҕа буоларын курдук , сиэри таһынан буолар түбэлтэнэн ылымматахтара. Ол иһин киэһээ утуйар кэм кэлиитэ, дьуһуурунай иитээччи кэлэн үгүс саҥата суох Тимири хааллан сытар хоһуттан таһааран кэбиспитэ.
    -Баран ороҥҥор утуй, «Хохол» бүгүн балыыһаҕа сытар.Сарсын ылабыт. Оччотугар,эйиигин манна төттөрү «карцерга» угуохпут. Кэллэҕинэ сүгүннүө суоҕа, - эрэ диэбитэ.
    Онтон Тимир иһигэр улаханнык буруйданарым буолуо дии саныы сылдьыбыта.Ол иһин улаханнык соһуйбута. Кини үөрүүтүттэн эмискэччи үөһээ иккис этээскэ, утуйар хоһугар биирдэ баар буола түспүтэ.
    Хоһугар киирбитэ, түөрт кыра 5-6 саастаах оҕолор биир ороҥҥо хоонньоһон баран утуйа сыталлара.Онтон атын хоһугар баар оҕолоро үөрбүт курдук туттубуттара да, ким даҕаны кэлэн кинини кытта кэпсэппэтэҕэ. Билигин даҕаны “Хохолтан” куттаналлара өтө көстө сылдьара, арай сарсын манна тиийэн кэллэҕинэ , кинилэртэн хайалара кими баһыйара биллибэт. Ол курдук“Хохол” мантан барарыгар сааныы бөҕөтүн саанан барбыта:
    -Манна эргиллэн кэллим даҕаны,мин кинини кэйгэллиэм! – диэн ыһыы-хаһыы бөҕөтө эрэ.Тимир бэйэтэ даҕаны, бу түгэн бу биир хамсаныынан бүппэтин билэр этэ.Сэрии тылынан этэр буоллахха :
    -Өстөөх бүтэһигэр дылы үнтү сынньыллыбата,- диэн өйдөнүллэрэ.
    Тимир бэйэтэ манна соҕотох эбитэ буоллар, куоратка атах балай баран хаалыахтааҕа. Онон боппуруос бүтүөхтээҕэ. Куорат киэҥ далайыттан, «Хохол» кинини хантан булуой? Онтон көрүстэхтэринэ «Хохолу» бэйэтин муоһун тоһутуллуохтааҕа. Ханныгын да иһин ,бу куорат кини төрөөбүт,олохтоох дойдута . Ол гынан баран манна кини балтыта Лиза баара. Кинини атаҕастыахтарын сөбө. Ол иһин Тимир манна хаалабын, –диэн бигэ санааны ылыммыта.
    Ол иһин Тимир хоско киирээт ,хас да иллэҥ турар ороннору көрөөт оҕолоруттан ыйыппыта :
    - Тоҕо бу кыра уолаттар бары бииргэ соҕотох ороҥҥо хоонньоһон утуйа сыталлар? Утуйар таҥас тиийбэт дуо?
    Онуоха били нуучча көрүннээх уола:
    - Дьиэбит мас дьиэ буолан уонна ити котельнайбытыгар таас чохторун кэмчилээн сүгүн оттубаттар,онон түүнүн тымныйар. Ол иһин ити оҕолор утуйар таҥастарын «Хохол» ылбыта,– диэн быһааран кэпсээн биэрбитэ.
    Тимир аҕыйах хонуктааҕыта тулаайах хаалбыт уонна олоххо, дьонтон дьиннээх сэҥэбили уонна атаҕастабылы көрсө илик буолан маны олох ис иһиттэн сөбүлээбэтэҕэ.Бу кини санаатыгар киниэхэ баар өйдөбүллэр кээмэйдэрин тас өттүнэн барыы этэ.
    Ол курдук Тимир олох охсууларыгар түбэһэн ,олох дьэбир-кытаанах сокуоннарынан салайтаран сааһын ситэ илик кутталлаах оҕолор бөлөхтөрүгэр төһө да сыстыбытын иһин,ийэлээх-аҕатын иитиитин этигэр-хааныгар иҥэринэ сылдьара.
    Онон бэйэтэ дьон олох аллараа таһымнарыгар түһэ илигэ.Өйө-санаата чэбдигэ. Ол иһин бу « олохтоох оҕолор» диэн ааттанар саамай кыра саастаах оҕолору аһынан,хоһуттан ойон тахсан , көрүдүөрүнэн сүүрэн иһэн истиэнэҕэ муоста сууйарга аналлаах “шбавра” өйөнүллэн турарын ылаат, «Хохол» олорор хоһугар ойон киирбитэ.
    Бу хоско бэйэлэрэ да баҕарбаталлар даҕаны «Хохол»диэки эҥэрдээхтэр олороллоро.
    Хоско Тимир кэлиитигэр ““Беззувый” хоско суоҕа. Кини маҕыын куоппутунан бу эҥэр көстө илигэ. Инньэ гынан бу хоско атын биэс-алта уол баара , оронноруттан турбакка суорҕаннарын анныгар утуйбута буола сыппыттара.Кинилэр бары иккилии матараастаах уонна суорҕаннаах сыталлара.Ол иһин Тимир барыларын кэрийэ сылдьан ыарыылаах соҕустук “швабра” маһынан охсо-охсо , оронноруттан сиргэ тардыталаан туһэрбитэ.
    -Билигин үнтү сынньыллыаххытын баҕарбат буоллаххытына,бары хантан ордук утуйар таҥастары ылбыккытынан төттөрү илдьин !-диэбитигэр бары туох да саҥата суох,ордук утуйар таҥастары атын оҕолор сытар хосторунан тарҕаппытынан барбыттара. Тимир барыларын кэннилэриттэн батыһа сылдьан оҕолор олорор хосторун барытын кэрийтэрбитэ,утуйар таҥастарын төнүннэртээбитэ.
    Сорохторо,истэригэр баҕар «Хохол» кэлиэр дылы күннээн эр дии санаабыттара буолуо да, ким да Тимир этиитин утарсыбатаҕа.Тимир харса-хабыра суох хамсаныылааҕын бары көрбүттэрэ. Ол иһин миигин эрэ тыыппатын диэн өйдөбүллээх сылдьаллара.Кинилэр,дьиҥинэн ыллахха «Хохол» уонна Тимир бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуспуттарыгар туох сыһыаннаах буолуохтарай? Ити курдук,бу түүн бу дьиэҕэ олорор оҕолорго күннээҕи олохторугар уларыйыылары киллэрэн эрэр сибиэһэй салгын биллибитэ. Оҕолор үгүстэрэ Тимир ити дьаһалын сөбүлүү көрсүбүттэрэ уонна кини төһө да хабыр хамсаныылааҕын иһин, киһилии быһыылааҕын бэлиэтии көрбүттэрэ.
    Ол гынан баран ,Тимир толкуйугар бу быстах кыайыы этэ , дьиннээх эн-мин дэһии өссө даҕаны инники кэлэр кэмҥэ турара. Ол курдук “Хохол” күүс уонна кинини өйүүр оҕолору ааҕыстахха ахсаан да өттүнэн баһыйара . Кини балыыһаттан кэллэ даҕаны аахсыахтааҕа чуолкай . Онтон кини соҕотоҕун киниэхэ утары тахсан кииристэҕинэ,ол «эттэниигэ» эрэ тиэрдэрэ көстөн турара.
    Онон Тимир билиҥҥи туруга түөрэҥкэй этэ. Ол иһин бу түгэни Тимир бэйэтин туһугар табатык эрэ туһаннаҕына эрэ табыллара. Ону Тимир «карцерга» олорон бу буолбут түгэҥҥэ хайдах хамсаныахтааҕын төбөтүн чөмчөкөтүгэр толкуйдаабыта.
    Ол курдук биир-икки күн иһигэр ,бу быстах кэмҥэ “оҕо дьиэтигэр” баар оҕолору бэйэтин диэки тардара уустук уонна туолбат сорук .Ону кини ити оҕолор сыһыаннарыттан өйдөөбүтэ.Ол эмиэ өйдөнөрө,кинини оҕолор туох өйдөөх-санаалаах сылдьар киһитин саҥа көрөөт хантан билиэхтэрэй? Истэригэр төһө да “Хохолу” абааһы көрдөллөр, Тимир харса суох хамсаныытыттан кинилэр да буолбуттарын иһин улаханнык соһуйдахтара уонна бу уол биһиэхэ бас-көс оҕо буоллаҕына «Хохоллааҕар» өссө амырыын киһи буолуон сөп, –диэн санаалаах сырыттахтара.
    Ол иһин Тимир мааҕын «карцерга» сытан толкуйдаабытынан,оҕолор утуйбуттарын кэннэ кимиэхэ да эппэккэ эрэ дьиэттэн түннүгүнэн тахсан куоратка доҕоругар Витькаҕа барбыта. Куоратка түүҥҥү айан диэн. Уруккуттан билиҥҥэ дылы кутталлаах.Ити кэмҥэ, 17-кварталтан куоратка быһа сатыы барар буоллаххына, ким да олорбот сиринэн,балачча киэҥ бэс чагданы уҥуордаан сынньалан пааркатыгар тахсаҕын.Ол эрэ кэнниттэн дьиэлээх-уоттаах,дьонноох сиргэ тиийэҕин.
    Ити сиргэ Тимир бэйэтин дьолугар кими да көрсүбэтэҕэ.Кини ити киэҥ бэс чагданы уҥуордаат ,куорат киинигэр тахсан кэлбитэ. Мантан антах кини бэйэтин дойдута. Кини манна ууга баар балык курдук сылдьар.Бу иннинэ бэс чагда иһинэн хааман иһэн хас биирдии мас күлүгүттэн дьигиһиннии,куттана испитэ.
    Бу ”Соколлаах” уонна «Четыре кулака» көрөн олорор сирдэрэ уонна бэйэтэ даҕаны бу диэки олохтоох оҕолору барыларын да билбэтэр, «түүҥҥү» олохтоох уолаттарын үгүстэрин билэр, сорохторо кини оскуолатыгар үөрэнэллэр. Онон кини таас дьиэлэри көрөөт , санаата чэпчии түспүтэ. Онтон манна уулуссаҕа утары көрсүбүт биир-икки киһитэ киниттэн бэйэтиттэн сэрэхэчийэн ыраахтан кинини көрөөт ,чугаһыан икки ардыгар хана эрэ сүтэн хаалбыттара. Инньэ гынан туох да тубэлтэҕэ түбэспэккэ ,эрдэ бэйэтэ олорбут дьиэтигэр доҕоругар Витькаҕа тиийэн кэлбитэ.
    Маны эргитэн көрдөххө Тимир бэйэтэ саҥа хоройон эрэр,олоххо ону-маны саҥа билэн эрэр, атын түгэн эбитэ буоллар ыал мааны атаах оҕото буолуохтаах оҕо,кыһалҕаҕа кыһарыйтаран бу түүннэри куораты кэрийэн доҕоруттан өйөбүл ыла кэллэ.
    Кинилэр ийэлэрэ, дьылҕа хаан ыйыытынан биир күн, биир балыыһаҕа уолаттарын төрөөбүттэрэ. Биир күн удьуору салҕааччылар кэлбиттэрин икки ыал бииргэ бэлиэтээбиттэрэ. Тимир ийэтин эмиийин үүтэ эрдэ бүтэн,Тимир ити Витька ийэтин үүтүн ордугуттан тиксибитэ. Онон бэйэлэрин күн сирин көрүөхтэриттэн , балыыһа истиэнэтиттэн саҕалаан билсэллэр. Кыра оҕо тэрилтэтигэр бииргэ сылдьыбыттара. Онтон кинилэр кыбартыыралара кэккэлэһэ турарынан уонна тэҥ саастаах буолан олус доҕордуулара.
    Онон уолаттартан хайалара даҕаны,хаһан баҕарар доҕорун кыбартыыратыгар бэйэтин дьиэтигэр киирэр курдук,ойон киирэрэ.Ону ким даҕаны икки өттүттэн кырыы хараҕынан көрбөт этэ. Улаатан истэхтэрин аайы өссө доҕордоһон испиттэрэ. Онон кэлин бэйэлэрин , «мы молочные братья» дэһэр буолбуттара. Кинилэр дьиэлэрэ «Холбос» үлэһиттэрэ олорор уопсай дьиэтэ,онон манна олорор оҕолор төрөппүттэрэ бары биир тэрилтэҕэ үлэлиир буолан бэйэ-бэйэлэрин үчүгэйдик билсэллэр. Арыт күн үлэ бириэмэтигэр ыктардахтарына ,хайа төрөппүт иллэҥинэн оҕолору ылаллара.дьиэлэригэр аҕалаллара.
    Бу уолаттар сүнньүнэн ыллахха олохторо эмиэ майгыннаһар курдуга. Витька төрөппүттэрэ ,ийэтэ «Холбос» тэрилтэтигэр кассирынан ,аҕалара суоппар быһыытынан үлэлииллэрэ.Аҕалара “дальнобойщик” идэлээҕэ.«Холбос»тэрилтэтин Чита уобалаһыгар тимир суол «Сквородино» станциятыгар баар базатыттан «КамаЗ» массыынанан таһаҕас таһара. Бу маннык мааркалаах массыыналар саҥа үөдүйэн эрэр кэмнэрэ этэ. Онон маннык массыыналары мэнээк киһиэхэ сыһыарыллыбат,ааттаах-суоллаах эрэнэр эрэ суоппардарыгар биэрэллэрэ.Витька аҕатын үлэһиттэр бэйэлэрин икки ардыгар “уордьаннаах суоппар” диэн ааттыыллара. Хамнаһы да өлөрөрө,аахсара.
    Ол гынан баран бу кэмҥэ суол куһаҕана,уустуга,ырааҕа .Суолга эҥин араас барыта буолара,саахалланыы,сыыһа-халты туттунуу.Ол түмүгэр Витька аҕата биир түгэҥҥэ тымныйан,онтон кэлин онтон тэбиллэн ,билигин суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытар, ыарытыйан маҥҥайгы группалаах инбэлиит буолан хаалбыта.

    0
  • Баба5а баатыр
    25 марта 2020
     

    Тимир доҕорун кыбартыыратын аанын тыаһаппытыгар Витька ийэтэ кэлэн аспыта.Кини Тимир түүннэри кэлбититтэн улаханнык соһуйбатаҕа. Ол иһин Тимири аһата охсоот доҕоругар Витька хоһугар киллэрэн кэбиспитэ. Ити кэмҥэ Витька кини кэлбитин истэн уһуктан сытара.Доҕордуулар ахтыспыттара бэрт буолан куустуһа түспүттэрэ,кэпсэтэн сонуннарын атастаспыттарынан барбыттара.
    Онуоха Тимир туох кыҺалҕалааҕын туох баарынан барытын кэпсээн биэрбитэ.Ону истэн баран Витьката:
    -Тимир! Эн тускар мин тугу баҕарар оҥоруом.Хайдах буоллун?”Аппа уҥуоргулар” эйиигин өйүөхпүт.Сарсыарда оҕолору хомуйан баран , айанныахпыт.Эн “Хохолгун” миэстэтигэр туруоруохпут. Оннооҕор буолуох бэтэнээскилэри тоһуппуппут.Билигин хос санаата суох утуй. Барыта”үчүгэй” буолуо! –диэн доҕорун уоскуппута.
    Бэйэлэрэ толкуйдаабыттарынан сарсыарда олох эрдэ туран, улахан дьон уһукта, тура илигинэ иккиэн таһырдьа элэс гынан хаалбыттара.
    «Аппа унуордар» кутталлаах сааһын ситэ илик оҕолорун бөлөҕө уһун сылларга чочуллан-чочуллан билиҥҥи сэбилэниилээх күүстэр курдук тутулуктаах этэ.Ол курдук төрүт «Аппа уҥуордар» оҕолоро олорор сирдэринэн чөмөхтөһөн хас да бөлөххө хайдыһан олороллоро.
    Хас биирдии бөлөххө бас баһылык- биригэдьиир оҕо баара.Ол оҕо олорор сиригэр туох буоларыгар барытыгар эппиэттиирэ. Кыамматаҕына атын оҕо баһылыгынан ананара. Ол сиргэ баар «дьиэлээхтэри » бөлөх чилиэттэрэ буолбатахтары барыларын , онно баар биэс-алта бөлөх уолаттара, быыһыгар биирдиилээн кыргыттар кыбыллан бары биир сутурук буолан чөмөхтөһөн барыларын түүрэйтэлии сылдьаллара. Инньэ гынан олохтоох оҕолор бары бу бөлөх оҕолор анныларынан , кинилэр тугу эппиттэринэн сылдьаллара.
    Ол гынан баран бөлөх чилиэнэ буолбатах оҕолору ,кэмиттэн кэмигэр биирдэ эмэтэ кинилэри элбэх оҕо кыттыылаах охсуһууга « мобилизация» оҥорон хомуйан ылаллара.Атын күннэргэ ити оҕолор «дьиэлээхтэр» көҥүл босхо сылдьаллара. Ол оннугар атын оҕолор атаҕастыылларыттан көмүскэллээх буола түһэллэрэ.
    Ол курдук тэрээһиннэх оҕолор бөлөҕөр элбэх оҕо баара наадата суох этэ,ол оҕолор ахсааннара булуллар харчынан- үбүнэн быһаарыллара .
    Маннык түгэҥҥэ бэйэҥ сокуону кэһэн да туран булунар «хамнаскын» элбэх оҕоҕо түҥэтэр сөбө суоҕа. Ол иһин “биригэдьиирдэр” бэйэлэрин икки ардыгар сөбүлэһэннэр, бэйэлэрин бөлөхтөрүнэн сүрүн дохуоттаах сири «Лена» киинэ көрөр театрын уонна куораттааҕы киин ырыынагы күнүнэн үллэстибит күннэригэр манаһаллара. Бу кэһиллибэт сокуон этэ.Онтон атын күҥҥэ ити “икки точканы” тыыппакка эрэ,бэйэн булуммут “дохуотун”, эн биригээдэн суотугар киирэрэ.
    Ол дохуоткуттан аҥара бөлөх уопсай туттуутугар , онтон ол аҥара үөһээлэргэ «улахаттарга» барара. Ити эмиэ кэһиллибэт сокуон этэ. Өскөтүн тугу эмэ уорбутун,кистээбитин билиннэҕинэ, ол «биригэдьиири» кытта кэпсэтии атыннык барара.Ону биригэдьиирдэр уопсай мунньахтара быһаарара. Итинник түгэн биирдэ эмэтэ буолара. Үксүгэр оннук биригэдьиири «дьиэлээхтэргэ» таһаараллара уонна «петушок» оҥорон кэбиһэллэрэ.Ол аата мантан антах, ким баҕарар кинини атаҕастыан сөптөөҕө.Ону кини ханна да үнсэн кырдьыгын булар кыаҕа суох оҥороллоро. Онтон өскөтүн биригээдэ иһиттэн биир эмэтэ оҕоттон итинник түгэн таҕыстаҕына,ону биригэдьиир бэйэтэ быһаарара.
    Ити тас өттүнэн “сүрүн баһылыкка” .билиҥҥи кэмҥэ Витька дьаһалыгар инники күөҥҥэ сылдьар «күүстээх» бөлөх бас бэринэрэ.
    Ол бөлөххэ кинилэр атастара Костя баһылык буолан олороро. Ону кытта Витькаҕа атын бөлөхтөрү кытта быһаарсыылаах кэпсэтэтиилэри ыытарга эрэллээх уонна омоҕой тыллаах, кэпсэтэр дьонун бэйэтин тылыгар киллэрэр таһымнаах кэпсэтиилээх киһитинэн бу Тимир этэ.
    Кини бу буолбут түгэни Витькаҕа «Аппа уҥуордарга» туһалаахтык эргитиэххэ сөптөөҕүн ыйбыта. Ол курдук бу быстах олорор тулаайах оҕолор тэрилтэтигэр Саха сирин бары муннугуттан, кэннилэригэр тугу да сүтэрэллэрэ суох уонна кинилэр интириэстэрин таба тайаннахха, туохха барытыгар харса суох киирсэр кыахтаах бэлэм «байыастар» сылдьалларын ыйбыта. Кырдьыга да оннуга. Витька ити этиини сэргэҕэлии истибитэ Ол курдук «Петька-цыганы» кытта киирсэригэр байыастар наадалар этэ.
    Онон доҕордуулар дьиэлэрин иһигэр икки этээһинэн аллараа олорор атастарын Костяны уһугуннаран таһырдьа тахсыбыттара. Бэрт түргэнник уопсай балаһыанньаны кэпсээт, Витька Костяҕа дьаһал биэрбитэ:
    - Костя! Эн биһи доҕорбутугар Тимиргэ “оҕо дьиэтигэр” олороругар боппуруос үөскээбит.Ону быһаарыахха наада. Эн бэйэҥ дьаһайар уолаттаргын илдьэ Тимири кытта барыс.Онно тиийэн бэрээдэги олохтоон кэл. Мин билигин иллэҥим суох. Атын туох эмэтэ өйдөммөт түгэн баарын барытын Тимири кытта быһаарыс, -диэт дьиэтигэр төттөрү киирэн хаалбыта.
    Тимирдээх ,Витькаттан Костя икки сыл аҕа этэ.Бэйэтэ өйүнэн-санаатынан нуучча көҥөтө,ол иһин барытын киэҥҥик эргитэ толкуйдуу барбакка, тугу барытын түргэнник быһаара сатыыр ,түргэн хамсаныылаах биир сиргэ олорбот оҕо этэ. Кини харса суоҕунан ,күүһүнэн-уоҕунан, бу «Аппа уҥуордарга» дьиҥинэн баһылык буолуон сөптөөх этэ .Ол гынан баран кини сааһынан аҕыйах хонугунан «улахан уолаттар» бөлөхтөрүгэр тахсаары сылдьара .
    Онтон улахан уолаттар бөлөхтөрүн сокуона күннээҕи хамсаныыларга букатын атын этэ. Кинилэр бу саастарын ситэ илик оҕолор курдук аһаҕастык охсуһууга киирбэттэрэ. Бары хамсаныылара барыта эрдэттэн толкуйданан ,ким да билбэтин курдук оҥоһуллара. Ол эмиэ өйдөнөр . Кинилэр сокуон хараҕын иннигэр оҥорбут содулларыгар эппиэттииллэрэ. Ол иһин ону барытын учуотка ылан, ыйааһыҥҥа ууран баран “үөһээлэр» кини оннугар кыра оҕолор бөлөхтөрүгэр Витьканы баһылыгынан бигэргэппиттэрэ.
    Ол оннугар Костя анныгар бэйэлэрин кыанар,бэйэтин курдук харса-хабыра суох киирсэргэ бэлэм «Аппа уҥуордар» “күүстээх бөлөҕүн” баһылыга буолар. Бу дуоһунас кини өйүгэр-санаатыгар да сөп түбэһэр . Онон бу дуоһунаска сылдьарын Костя бэйэтэ да сөбүлүүр. Оҕолор бөлөхтөрүн ортотугар буолар сүрүн сытыы боппуруостар син биир кинитэ суох быһаарыллыбаттар.
    Кини толкуйугар “Аппа уҥуордар” оҕолорун бөлөхтөрө төһө даҕаны илии биэс тарбаҕын курдук бары тус-туспа сылдьыбыттарын иһин туһааннаах түгэҥҥэ биир сутурук буолар модун күүс уйгулаах-эйгэлээх буолуохтаахтар диэн өйдөбүллээх.
    Ол кыаллыбакка “Аппа уҥуордарга” бэйэлэрин истэригэр

    0
  • Баба5а баатыр
    26 марта 2020
     

    Ол оннугар Костя анныгар бэйэлэрин кыанар,бэйэтин курдук харса-хабыра суох киирсэргэ бэлэм «Аппа уҥуордар» “күүстээх бөлөҕүн” баһылыга буолар. Бу дуоһунас кини өйүгэр-санаатыгар да сөп түбэһэр . Онон бу дуоһунаска сылдьарын Костя бэйэтэ да сөбүлүүр. Оҕолор бөлөхтөрүн ортотугар буолар сүрүн сытыы боппуруостар син биир кинитэ суох быһаарыллыбаттар.
    Кини толкуйугар “Аппа уҥуордар” оҕолорун бөлөхтөрө төһө даҕаны илии биэс тарбаҕын курдук бары тус-туспа сылдьыбыттарын иһин туһааннаах түгэҥҥэ биир сутурук буолар модун күүс уйгулаах-эйгэлээх буолуохтаахтар диэн өйдөбүллээх.
    Ол кыаллыбакка “Аппа уҥуордарга” бэйэлэрин истэригэр хайдыһыы таҕыста.Ол курдук « Петька-цыган» саҥа бэйэтэ куорат кытыытыгар саҥа тутуллубут куорат оройуоннарын оҕолоругар баһылык буолаат,наһаалаан бас-баттах баран ,Витька тылын туохха да уурбат буолла. Манна сүрүн бөлөх иһигэр урукку өттүгэр киниэхэ чугас сылдьыбыт, кинини өйүүр “биригэдьиирдэр”бааллар. Кинилэр Витька оҕолор бөлөхтөрүгэр баһылык буолбутун сөбүлээбэккэ,“Кииннэри” кытта холбоһору сөпсөспөттөрө. Онтон үгүстэрэ “Петька –цыган” аннынан өр сылдьыбыт буоланнар , син-биир кэннилэрин көрүнэ сылдьаллара.
    Онон «Аппа уҥуордар» бүгүҥҥү олоҕор оҕолор бөлөхтөрүн биир сиргэ кииннээһин сүрүн сорук быһыытынан турбута. Ол иһин , бу Тимир этиитин, Костя бэйэтигэр олох чугастык ылыммыта. Өскөтүн барыта санаа хоту баран табылыннаҕына, ол оҕолору бэйэ анныгар киллэрдэххэ, дьиннээх “байыастар” кинилэр буолуохтаахтара олох чуолкай этэ.
    Инньэ гынан Костя уонча бэйэтин байыастарын илдьэ, ол “быстах көрүүгэ сылдьар оҕолор дьиэлэригэр” оптуобуһунан ,сорох өттүн сатыы айаннаан суоттаныллыбытын курдук күнүскү аһылык кэмигэр тиийбиттэрэ.
    Онтон бу манна олорор оҕолорго эбиэт кэмэ диэн олох туохха да тэҥҥэспэт күндү өйдөбүл, эбиэт кэмэ эрэ буолуо дуо? Сарсыардааҥҥы,киэһээҥҥи аһылык кэмҥэрэ эмиэ! Эн ханна да сылдьар буоллаххына тугу барытын быраҕан туран, хайаан да кэллэххинэ табыллар. Манна олох сокуона туспа, манна ийэн-аҕан суох-эйиигин ким да атаахтаппат. Ол курдук дьиэҕэр кэллин да ыскаабы,холодильнигы хаспытынан барбаккын, манна аһылык кэмэ бүттэ даҕаны остолобуой сабыллар . Ол кэнниттэн ,эн төһө да ытаа –ыллаа, эйиэхэ анаан иккистээн ким да иһит-хомуос тардан аһаппат. Оччотугар ити күн эн аччык сылдьаргар тиийэҕин. Онон“Хохол” балыыһаттан тахсыбыт буоллаҕына, бу түгэҥҥэ остолобуойга хайаан даҕаны баар буолуохтааҕа.Ол иһин эрдэ сүбэлэспиттэринэн Костялаах Тимир соруйан аһылык кэмин баттаһа кэлбиттэрэ.
    Бу күн «Хохол» балыыһаттан кэлэн ,барыларын үтүрүйтэлии сылдьар кэмэ этэ. Манна кэлээт Тимир хоһугар киирэн суоҕун билээт, нуучча сирэйдээх бааһынай уолун муннун тоҕо охсон кэбиспитэ.Хоско баар оҕолору барыларын бэйэтин иннигэр биир эрээтинэн кэккэлэһиннэри туруоран баран:
    .- Эһиги бары Тимиргэ кутурук буолан сөрөммүккүт иһин ,барыгытын кэһэтиэм! -диэн суоһурҕанан саныы бөҕөтүн саанан тахсыбыта. Онтон бу оҕолор буруйдара диэн Тимири кытта биир хоско олорор дьылҕаламмыттарыгар эрэ этэ.
    Эбиэт кэмигэр өссө күүскэ кыынньан турбута.Аны “быстах кэмҥэ тулаайах оҕолору көрөр тэрилтэ” дьиэтигэр олохтоох бары оҕолорго барыларыгар суоһурҕаммыта.
    - Тимиргит ханна баарый? Куттаммыт! Куоппут!Эһиги биһиги быһаарсар кэммитигэр бары кинини өйөөннүт саҥата суох турбуккут. Онон барыгытын кытта аахсыам! –диэн сааммыта. Инньэ гынан тойонноро «Хохол» тимир сирэйдээх олороруттан куттанан уонна кимиэхэ эрэ абатын-сататын түһэрэн «көрдөрүүлэх» үөрэҕи оҥоруо диэн,ол киһитинэн мин эрэ буолбатарбын ханнык- диэн санаанан салайтаран бары “саҥата суох ньимиликээн” буолан аһыы олорбуттара. Онон остолобуой иһигэр сахсырҕа көтөр тыаһа иһиллэр уу-чумпута этэ.
    Бу түгэҥҥэ Тимир «Хохол» хараҕар, Испания дойдутугар ыытыллар “корридаҕа” атыыр оҕус иннигэр кыһыл таҥас ыйанан турарын курдук буолара - чуолкай этэ .Ол иһин остолобуойга Тимири киллэрдэххэ”Хохол” хайдах хамсанара биллибэт этэ. Баҕар саҥата суох кэлэн быһаҕынан анньан кэбиһиэн , эбэтэр киксибит буоллахтарына бары саба түһэн ,охторон баран үнтү тэбиэлээн кэбиһиэхтэрин эмиэ сөбө. Онон туох баҕарар буолан хаалыан сөптөөҕө.
    Ол иһин дьиэ иһигэр Костя бэйэтэ соҕотоҕун киирбитэ.Кини остолобуойга киирбитигэр, ким даҕаны улахан болҕомтоҕо уурбатаҕа ,саҥа оҕо кэллэ дии санаабыттара.
    Аһыыр сиргэ киирээт Костя илиитэ бэрэбээскилээҕиттэн «Хохолу» көрөөт билбитэ уонна супту хааман тиийэн кини утары олорон кэбиспитэ.
    Бу иннинэ ким даҕаны бу курдук харса-хабыра суох кэлэн “Хохолу” утары олоро илигэ уонна бу уол хамсаныытыгар киһиттэн куттаммыт быһыы көстүбэт этэ. Балачча өр иккиэн утарыта көрсөн баран олорбуттара.Ол олорон Костя «Хохол» иннигэр кутуллубут мииннээх тэриэлкэни бэйэтигэр тардыммыта уонна аһаабытынан барбыта. Ол быыһыгар «Хохолга» туһаайан холку баҕайытык:
    -Эн манна “хаһаайыммын” дии санана олорума. Бу куоратка дьиҥҥээх хаһаайыттар биһиги олохтоохтор буолабыт. Онон мэнээк күүскэ хамсаммакка,миэстэҕэр олорон эрэ мин тугу этэрбин болҕомтолоохтук иһит. Мантан ыла манна, бу дьиэҕэ эһиги биһиги этэр өйдөбүлбүтүнэн олоруоххут.Эн манна биһиги олорор куораппытыгар быстах кэмҥэ кэлбит ыалдьыккын,онон биһиги эйиигин “ыалдьыт” быһыытынан көрөн эйиэхэ убаастабылаахтык сыһыаннаһарбытын быстах бардам хамсаныыларынан алдьатыма.Сыыһаны оҥорума. Онтон ону утарсар буоллаххына,түннүгүнэн таһырдьаны көр. Итиннэ уулуссаҕа мин уолаттарым тураллар, -диэн баран илиитинэн түннүк диэки ыйан кэбиспитэ.
    Онтон «Хохол» бу кэмҥэ киниттэн толлубакка кэлэн олорбут уолтан сэрэхэчийэ быһыыламмыта. Бу курдук атын киһини кытта кыайа-хото тутан кэпсэтии эн бэйэҥ кыаххар толору эрэнэр буоллаххына эрэ буолуон сөп. Ол да буоллар кини хараҕын кырыытынан түннүк нөҥүө көрө охсон ылаат ,баар түгэни чөмчөкөтүн иһигэр ырыта олорбута:
    -Бу туораттан кэлбит оҕолор ахсааннара үгүһэ суох эбит. Онон манна олорор оҕолору мөрөйдөөн илдьэ тахсан охсуһуохха сөп . Оннук түгэҥҥэ саба быраҕан көрүүгэ кинилэр ахсаан өттүнэн сабырайалларынан ,охсуһуу түмүгэ кинилэр тустарыгар түмүктэниэхтээх. Ол гынан баран, сарсыҥҥы күнүгэр олохтоохтор мунньустан элбээн кэлэллэрэ чуолкай .Оччоҕуна түмүк атын буолара эмиэ биллэр .Онтон кини манна үөрэх министиэрстибэтэ олохтоох миэстэтигэр ыытыар дылы кырата өссө биир ый олорор дьылҕалаах. Итинник түгэҥҥэ кини олохтоох уолаттартан ханна да куотар кыаҕа суох. Онон уопсай түмүккэ кини балаһыанньата ночооттоох буолан тахсар.
    Ол иһин кини быстах санаанан салайтаран бардамнаабакка ,бириэмэ ыытан кэтэһэ түһэргэ санаммыта.
    - Сөп. Мин эйиигин өйдөөтүм. Биһиги икки ардыбытыгар эн-мин дэһии буолуо суоҕа, - диэн бэрт нэһиилэ иһиттэн саҥа таһаарбыта.
    Онуоха Костя :
    - Маладьыас ,хайгыыбын. Өйдөөх быһаарыыны ылыннын. Биһиги эйиигин кытта манна охсуһа кэлбэтэхпит. Биһиги эйиэхэ этиилээхпит .
    Ол кэнниттэн аттынааҕы остуолтан биир уолу ыҥыран баран:
    -Эн куруутун тот уонна үчүгэй таҥҥар таҥастаах буолуоххун баҕараҕын дуо?-диэн ыйыппыта.
    Онуоха эппиэт быһыытынан: -Ким оннукка баҕарбат буолуой? Бары баҕарабыт,- диэн тула өттүттэн хас да уол саҥата иһиллибитэ.
    - “Хохол” иһиттин буолбат дуо? Бары тот уонна үчүгэй таҥастаах буолуохтарын баҕараллар.Оччотугар биһиги эһигини бэйэбит анныгар көрүүгэ ылабыт.Ол түмүгэр мантан антах эһиги куорат устун кимтэн да куттаммакка холкутук сылдьыаххыт.Ким даҕаны эһигини кырбыы-халыы сатыа суоҕа,ону мэктиэлиибит. Онтон тот сылдьыаххытын баҕарар буоллаххытына үлэлиэххэ наада. Ону биһиги эһиэхэ быһааран биэриэхпит. Ханна?Хаһан? хайдах хамсанаргытын! Оччоҕо барыта этэҥҥэ буолуоҕа, –диэн Костя киирии тылын саҕалаата.
    Ол кэннэ балачча уһуннук куоракка уопсай балаһыанньа сүрүннээн хайдаҕын онон сибээстээн бу оҕо дьиэтин иһигэр оҕолорго ис тутулук хайдах буолуохтааҕын барытын уонна бу Тимир кимин уолаттарга быһааран биэрбитэ.
    Түмүккэ Костя мантан антах кинилэргэ Тимир - сүрүн оҕо “биригэдьиир” буоларын эппитэ. Онтон эн «Хохол» мин анныбар киирэн охсуһуук уолаттар баһылыктара буолуон диэбитин биирэ утарсыбатаҕа.
    Итини истэн баран «Хохол» бу дьиэҕэ бэйэтэ күүстээх буолан, талбытынан дьаһайа сылдьыбыта тохтуура кэлбитин этинэн-хаанынан билбитэ.Бу олохтоох оҕолор тулаайах оҕолору таах дьаһайа сылдьыбытын курдук дьаһайтарбат, наада буоллаҕына бэйэтин үөрэтэн биэриэхтээхтэрин тута өйдөөбүтэ. Ол иһин үгүс толкуйа суох Костя этиитигэр сөпсөһөн төбөтүн кэҕис гыммыта.
    Бу буола турар түгэн кэмигэр Тимир уолаттарын кытта уулуссаҕа турбута. Онон кинилэр Костя дьиэҕэ киирэн баран өр буолбутуттан балаһыанньа мүччүргэннээх буолаары гынна дуу?-дии саныы сылдьаллара. Эрдэ кэпсэтии быһыытынан остолобуой түннүгүн манаһаллара. Ол курдук онтон Костя бэлиэ биэрдэр эрэ кинилэр остолобуойга саба сүүрэн киириэхтээхтэрэ. Олус өр кэтэһэн кэлтэгэй буолбуттарын кэннэ, остолобуой түннүгүн форточката аһыллыбыта.
    Ону кытта :-Тимир ,манна киир!- диэн Костя саҥата иһиллибитэ.
    Тимир остолобуойга киирэн кэлбитигэр боппуруостар барыта быһаарыллан бутэн тураллара.Оҕолор киниэхэ сыһыаннарыттан уонна «Хохол» сүнньэ тостон турарын көрөн Тимир манна “хаһаайын” буолбутун өйдөөбүтэ.
    Кинини Костя бэйэтигэр ыҥыран ылбыта, аттыгар олордубута уонна киниэхэ туһаайан:
    - Биһиги манна быһаарыллыбакка турбут боппуруостары барытын кэпсэттибит. Эйиигиттэн “Хохол” тугу да ирдэспэт. Онон эһиги икки ардыгытыгар туох да утарыта туруу буолбатаҕын курдук санан. Онтон ол өйдөбүлү эһиги искититтэн хайаҕыт эрэ кэстэҕинэ,биһиги сокуоммутунан хайдах ирдииринэн эппиэттиэххит.
    Онтон манна баар оҕолор бары бу күнтэн ыла биһиги олохтоох оҕолор көрүүбүтүн анныгар киирэллэр. Онон туох эмэтэ өйдөммөт боппуруостар үөскээтэхтэринэ,ол боппуруостары биһиги быһаарыахпыт. Эһиэхэ бэйэбит өттүбүтүттэн баһылыккытынан Тимири аныыбыт. Онон мантан антах атын быстах боппуруостары Тимири кытта быһаарсаҕыт. Манан мин манна кэлбит соругум бүтэр, -диэн бэйэтин аатыттан ыйааһыннаах тыллары этээт остолобуойтан тахсан бара турбута.

    0
  • Баба5а баатыр
    26 марта 2020
     

    Билигин Тимир уруккута буолбатах, бу кэлин кылгас кэмҥэ элбэҕи көрдө –биллэ. Били котельнайга охсуһуу кэнниттэн ,хайдах курдук «улахаттар» «Петька –цыганы» тоһуппуттарын көрбүтэ. Ол кэнниттэн Витька “Петька-цыган” туруорбут биригэдьиирдэрин оннугар, бэйэтигэр чугас уолаттары анаталаабыта. Онно Тимир бэйэтэ хас да биригэдьиири тоһутарга кыттыбыта.
    Онон кини бу сырыыга онно-манна аралдьыйбакка,«Хохолтан» толлубакка - ким да мөккүспэтин курдук, бу дьиэ хаһаайына,“тойон” киһи тылынан-өһүнэн чиҥҥик бэйэтин толкуйдарын этэн-саҥаран киирэн барбыта:
    - Бу оҕо дьиэтигэр олохтоох оҕолор бары бааргытынан,аан маҥҥайгынан тэрээһин боппуруостары быһаарыахпыт.Ол курдук хас биирдии утуйар хоско баһылык уолаттар баар буолуохтара. Кинилэр хос иһэ ыраас хомуллуулаах буолалларыттан саҕалаан,хас биирдии кыра оҕолор тот,сөбүгэр таҥҥа-симэнэ сылдьалларыгар тиийэ эппиэттиэхтэрэ.
    Урукку курдук бэйэлэрин кыайан көрүммэт кыра оҕолор атаҕастабылга сылдьыа суохтаахтар. Онон бары биир дьиэ-кэргэн оҕолорунабыт диэн өйдөбүл барыбыт чөмчөкөбүт иһигэр күүскэ киириэхтээх! Бэйэ-бэйэбитигэр сыһыаммыт ол өйдөбүлтэн тирэниэхтээх!
    Ити тас өттүнэн кинилэр хос иһигэр буолар олох бары түгэннэригэр сөптөөх дьаһалы ылар буолуохтара.
    Иккиһинэн: - Бэйэ-бэйэбит икки ардыгар кыра оннук маннык сылтахтан охсуһуу суох буолуохтаах.Ол оннугар бары биэс аҥы сылдьыбакка өйбүтүн-санаабытын биир өйдөбүлгэ чөмөхтөөн бары биир сутурук курдук буолуохтаахпыт. Ол иһин бэйэбит икки ардыгар сыһыаммытыгар кытаанах дьиссипилиинэни олохтуохпут.
    Биир санаалаах чөмөх буоллахпытына,бу дьиэбит олбуорун тас өттүгэр да таҕыстахпытына ким да биһиэхэ суоһурҕаныа-киэптиэ суоҕа. Ол боппуруоска эмиэ хос баһылык уолаттара эппиэттиэхтэрэ. Оннук түгэҥҥэ аттыбытыгар биһигини түүрэйдии сылдьар олохтоох оҕолор биһигиттэн бэйэбититтэн куттанар буолуохтара. Ол иһин бэйэҕит олорор хоскут аайы ким баһылык оҕо буоларын бэйэҕит толкуйдаан баран, сарсын миэхэ этиэххит.
    Онтон инникитин куруутун тот уонна үчүгэй таҥастаах буоларбытын баҕарар баҕа санаабытын толорору бэйэбит уопсай сүбэнэн толкуйдаатахпытына табыллар, - диэн бэйэтин санаатын ,туох толкуйдааҕын эппитинэн барбыта.
    Тимир бу этиитигэр туох да саҥаны киллэрбэтэҕэ.Кини ис тутулу тутарга ”Аппа уҥуордар» тутулуктарыгар тирэммитэ.Атына диэн «биригэдьиирдэр» оннуларыгар «баһылыктар» “,”кыбартааллар”оннуларыгар“хостор”этилэр. Хас биирдии хоско олорор оҕолор,биир бойобуой тутулук буолуохтаахтара.
    Оҕолор истибэтэхтэрин истэн соһуйан остолобуойтан бары даҕаны уку-саҕа туттан саҥата суох тахсан барбыттара. Маҥҥайгы толкуйдарыгар бу куораттар кэлэн биһигини өссө улахан хабалаҕа киллэрэн эрэллэр дии санаабыттара. Онтукалара ити кинилэргэ баһылык быһыытынан анаабыт уоллара оҕолор бэйэлэрин өйдөбүллэригэр сөп түбэспэт өйдөбүллэри этэн барда.
    Ол курдук урукку өттүгэр бу олбуордарын тас өттүгэр таҕыстахтарына олохтоох оҕолортон кырбанан киирэллэрэ,ол иһин биир дьиэ иһигэр хааттара сылдьар буоланнар, күн аайы бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар охсуһан тахсаллара. Ким мөлтөх атаҕастанар этэ. Ордук ити кыра саастаах оҕолору сордууллара. Ол барыта туора сотуллар курдук. Ол быыһыгар “Хохолга” чугас сылдьыбыт сорох оҕолор ,”нолуок” буолан кэлэр эбилик астарыттан мэлийэр курдуктар.
    Оҕолортон улахан саастаах өттө мунчаарыы өйдөбүлүгэр хам ыллаттаран:
    -Чэ, бириэмэ көрдөрүө?-диэн толкуйдаах хосторугар тарҕаспыттара.
    Арай кыра оҕолор үөрүүлэрэ улахан этэ.Ол курдук кинилэр күннээҕи олохторугар уларыйыылар киирэн барбыттара. Ол уларыйыылар түмүктэрин манна үлэлир үлэһиттэр даҕаны,билиҥҥинэн саҥа тэриллэн олохсуйан эрэр кыбаартал олохтоохторо бары билбиттэрэ.
    Ол курдук бу тулаайах хаалбыт оҕолору быстах кэмҥэ олордор дьиэ иһигэр хостор баһылыктарын сэбиэтэ оҕолор ортолоругар бэйэтин үлэтин саҕалаабыта. Оҕолор олохторугар уларыйыылар сарсыҥҥы күнүттэн күүскэ киирэн барбыттара.
    Ону ааҥ маҥҥай тэрилтэ үлэһиттэрэ билбиттэрэ. Ол гынан баран көрбүттэрин итэҕэйбэтэхтэрэ. Бу күн үлэһиттэр “айахтарын сынааҕа ыпсыбат буолуор дылы” соһуйбуттара, атын сиргэ үлэлии кэлбит курдуктара. Сарсыарда үлэһиттэр үлэлэригэр кэлбиттэрэ, урукку өттүгэр сарсыардааҥҥы аһылыкка остолобуойга оҕолор оронноруттан тураат сууммакка-тарааммакка бэрт нэһиилэ мустар эбит буоллахтарына, бу сарсыарда оҕолор үлэлээн ырааппыт этилэр.
    Ол курдук хосторун муосталара сууллан, оронноро ,хостор иһигэр ыһылла сыппыт бөх-сах барыта хомуллан таһырдьа бөх тоҕор буочукаларга быраҕыллыбыттара.
    Ити курдук тэрилтэ үлэһиттэрэ өр сылга туруорсубут боппуруостара хос иһин сууйуу,орон таҥаһын хомуйуу биир күн иһинэн быһаарыллыбыта.
    Бу кэнниттэн саҥаттан саҥа,дьикти көстүүлэр салҕанан бара турбуттара. Бу күн тэрилтэ баанньыгар уолаттар биир оҕотугар тиийэ сууммуттара, баттахтарын кырыйсыбыттара, ис- утуйар таҥастарын сууммуттара уонна хаһан да көстүбэтэх көстүү улахан уолаттар кыра саастаах уолаттар таҥастарын бэрийэ сылдьалларын көрбүттэрэ.
    Оҕолор бары утуйар таҥастарын тэллэхтэрин,суорҕаннарын уонна сыттыктарын салгылаппыттара.
    Остолобуой үлэһиттэрэ эмиэ көрбүттэрин итэҕэйбэтэхтэрэ. Бу сырыыга хас биирдии хос оҕолоро күргүөмүнэн киирэн биирдии остуолу бас билэн олорбуттара уонна ким да үтүрүйсэ-анньыһа сатаабатаҕа,остуол аайыттан иккилии оҕо кэлэн бэйэлэрин остуолун оҕолорун өлүүтүн ылан оҕолорунан тарҕатан кэбиспиттэрэ. Ити курдук чуумпу баҕайытык, дуоспуруннаахтык аһаат ,бары эмиэ күргүөмүнэн тахсан баран хаалбыттара.
    Киэһээ бары хомуллубут хоско,сибиэһэй таҥаска,ып-ыраас эттээх, хас биирдиилэрэ бэйэтин оронугар санаалара өрө көтөҕүллэн туран утуйбуттара.
    Ити курдук тимир салалтатынан биир күн иһигэр уолаттар утуйар өттүлэригэр дьиэҕэ үлэ бөҕө ыытыллыбыта.
    Онтон Тимир киэһээ өттүгэр хостор баһылыктарын ыҥыран ылан ,бүгүҥҥү күн түмүгэ куһаҕана суоҕун уонна өссө төгүл инники өттүгэр манна олорор оҕолор сүрүн тутулуктара хайдах буолуохтааҕын чиҥэтэн биэрбитэ.
    Сүрүн тутуһар тутулуктарбыт ааҥ маҥҥайгынан :
    - Мин соҕотох буолбатахпын ,бу бииргэ олорор оҕолор бары биир дьиэ кэргэммит. Ол онно ким да бэйэ-бэйэни түһэн биэриэ суохтаахпыт диэн сүрүн өйдөбүлү тутуһан бэйэбитин саланыахтаахпыт!
    Иккиһинэн хостор баһылыктара оҕолорго эппитэ сокуон,инники күөҥҥэ бэрээдэк тахсар ,ол барыта туох да куолута суох толоруллуохтаах.
    Үсүһүнэн ол быыһыгар хас биирдии хос оҕолоро бэйэлэрэ туспа сокуоннардаах буолуохтарын сөп- диэн өйдөбүллэри бигэргэппитэ.
    Бары даҕаны улахан уларыйыылар күннээҕи олохторугар киирэн эрэрин билбиттэрэ.
    Бу түүн кыра саастаах оҕолор хаһааннытааҕар да холкутук,ааҥ маҥҥай миигин ким эрэ киирэн ороммуттан таҥҥары тардан түһэрэн баран сарсыардааҥҥа дылы үнкүүлэтиэ диэн кэтэх санаата суох утуйбуттара.
    Киниттэн ирдэниллэр бары үлэни мүлүрүтэн баран олох түүн Тимир хоһугар киирэн кэлбитэ. Оҕолор бары оронноругар сытан утуйбуттар . Арай биир саамай кыра саастаах “Вася –чумазый” диэн уол суорҕанын анныгар ытаан сыҥсыйа сытара.Тимир оҕо суорҕанын арыйан көрбүтэ,уола аҥар хараҕа көҕөрбүт,муннуттан хаана кэлбитин, хаһыаттан эрийэн бүө оҥостубутунан муннун хайаҕастарын бүөлүү анньыбыт. Онтон муннутутан кэлбит хаана бүгүн сууммут маайкатын уонна бырастыынатын марайдаабыт.Маны көрөөт Тимир өрө кыынньа түспүтэ.
    Кини кыра саастаах оҕолору атаҕастыа суохтаахпыт. Кинилэри эн бэйэҥ быраатын курдук санаа диэн өйдөбүлү биэрэ сырыттаҕына,ким маннык быһыыламмытын билиэн баҕарбыта.
    Ол иһин уолтан:
    -Эйиигин туох иһин ,ким бу курдук атаҕастаата?-диэн ыйытта.
    Урукку өттүгэр , кып-кыра алта саастаах , бэйэтин сытаан көрүммэт буолан «Вася-чумазый» диэн ааттана сылдьыбыт оҕо, бүгүн баанньыкка суунан: -Ама бу Вася дуо? –диэн киһи билбэт гына уларыйбыт Васек, Тимир аһыммыт харахтарын көрөн санна өссө күүскэ ырдаҥалаан ,саҥа таһааран ытаан барбыта.
    -Миэхэ бүгүн ийэм кэлэн харчы биэрэн барбыта. Мин ол харчыга маҕаһыынтан кэмпиэт уонна лимонад ылбытым. Онтукабын манна дьиэбэр кэлэн истэхпинэ олохтоох оҕолор былдьаан ыллылар . Онтукаларбын биэримээри охсуспутум.Онуоха бэйэбин кырбаатылар.- ытыырын быыһыгар Тимиргэ туох буолбутун кэпсээн биэрбитэ.
    Бу аҕыйах хонуктааҕыта ийэтин сүтэрбит Тимиргэ ,бу кырачаан оҕо тыллара сүрэҕин ортотунан киирбитэ:
    - Васек, эн уоскуй уонна ытаан бүт. Мин эн харчыгын төнүннэриэм. Ону мин эйиэхэ эрэннэрэбин!-дии-дии уолу кууһан олорон, Васек төбөтүн имэрий,имэрий буолбута.Урукку кэмҥэргэ улахан уолаттартан наар атаҕастана сылдьыбыт Васек бу маннык истиҥ сыһыантан сыһыйан ,кэлин уоскуйан ,бэрт түргэнник утуйан хаалбыта.
    Васегы оронугар сытыараат Тимир оронугар оҥостон утуйуон баҕарбыта да, уута кэлэн биэрбэтэҕэ.Ону-маны саныы сыппыта. Ити Васек тылларыттан улаханнык долгуйан, ийэтин санаан кэлбитэ.
    Санаатыгар ийэтэ бу илэ тыыннаах курдук балтын Лизаны сиэппитинэн кэлэн, Тимиргэ :
    -Кэл,уолчааным,тирэҕим!Билигин аҕабыт кэлиэ.Аспытын тардыахха –дии турар курдуга.
    Онуоха Тимир:
    -Ийээ!мин эйиигин таптыыбын!-диэн саҥа таһаарбытын өйдөөбөккө хаалбыта. Онтон уһуктан тула өттүн көрүммүтэ хос иһэ хабыс хараҥа,кураанаҕа.Онтон соһуйбуттуу Тимир хараҕыттан хоргутуу таммахтара ыгыллан тахсыбыттарыттан кыбыстан бэйэтигэр суорҕанын бүрүнэ тардыммыта.
    Ханык баҕарар оҕоҕо, ийэ кини күнэ-ыйа, дурдата-хаххата! Кини оҕотугар үтүө сыһыана,минньигэс мичээрэ, сылаас таптала! Оҕо туһугар түгэҕэ биллибэт иэйиитэ,муҥура биллибэт бэриниилээҕэ!Тугунан да кээмэйдэммэт,туохха да тэҥҥэниллибэт ыраас өйдөбүл!
    Дьэ,ити Васек ийэтэ төһө да арыгыһыт буолан хааллар,төрөппүт аатыттан сокуон хараҕынан быспыттарын да иһин, ханна эрэ төбөтүн чөмчөкөтүн иһигэр бу мин сыдьааным,хааным салгыыта диэн өйдөбүл кыыма үүйэ тутан,оҕолоохпун диэн кэлэ турар. Ити уолугар кэлэн,хантан эрэ булбут бүтэһик харчытын биэрэн бардаҕа. Кинилэр олбуор кэтэҕэр,бэстэр быыстарыгар баар ырааһыйаҕа уолунаан ытаһа туралларын Тимир көрбүтэ. Ол харчытын ити олохтоох оҕолор кырбаан туран былдьаан ыллахтара.
    Онтон Тимир бэйэтэ олох бу чугас кэмҥэ дылы ити олохтоох уолаттар курдук этэ. Ол курдук биир эмэ атын сиртэн кэлбит оҕо «Аппа уҥуордарга» киирэн биэрдэҕинэ, ити Васек курдук атаҕастаныллара. Ол кинилэр кыайыылара,ситиһиилэрэ курдук буолара.Үөрүү-көтүү ,бэйэ-бэйэни уруйдаһыы буолара. Онтон ол оҕоҕо атаҕастаныы төһө хомолтолооҕун,ыарыылааҕын билэ да сатаабаттара.
    Онтон билигин олох диэн уустугун, дьылга хаан диэн ыараханын Тимир бэйэтэ этинэн-хаанынан билэн эрэр. Ол курдук кини бэйэтин инники дьылҕата хайдах буолуохтааҕын? Кини олоҕун ситимэ бу орто дойдуга хайдах эриллэн тахсарын бэйэтэ да билбэт.Ол мунчаарыытыгар сылдьар.
    -Ийээ! Урут аҕам баарына,олус да үчүгэйдик олорбут эбиппит. Эһиги биһиги аттыбытыттан суох буолуоххутуттан,олохтоох былаастар балтым биһигини «хааһынаҕа» ииттэрэ ыытан эрэллэр.Ханна тиийэрбит биһигиттэн тутулуга суох буолла. Балтым кырата бэрт.Хайа диэки ыыталларынан иитиллэ барара буолуо. Онтон тус бэйэм,бу төрөөбүт үөрэнэ сылдьар куораппыттан ханна даҕаны барыахпын баҕарбаппын.
    Ити курдук Тимир ийэтин кытта кэпсэтэ сытан утуйан хаалла.
    Сарсыҥҥы күнүгэр Тимир сарсыардааҥҥы аһылык кэнниттэн биригэдьиирдэри чөмөхтөөн бэйэтин хоһугар ыҥыран сүбэлэспитэ.Кини туох да киирии тыла суох, ити кыра саастаах уол Васек олохтоох оҕолортон харчытын былдьатан,бэйэтэ кырбанан кэлбитин кэпсээбитэ уонна бу күнтэн урукку курдук маннык түгэннэргэ «кини бэйэтин кыһалҕата» диэн өйдөбүлтэн тахсыахтаахпыт ,онон бу түгэнинэн туһанан бу олохтоох оҕолорго бэйэбит күүспүтүн көрдөрүөхтээхпит уонна бу “быстах олорор оҕолор дьиэлэрин” иитиллээччилэрин инникитин атаҕастаабаттарын курдук үөрэтиэхтээхпит –диэн бэйэтин санаатын тиэрдибитин ким даҕаны утарсыбатаҕа.
    Онтон бу саҥа баһылыктара уол олох букатын атын өйдөбүллэри этэн олоххо киллэрэн эрэр. Ол курдук манна баар оҕолор бары биир киһи курдук туруннахпытына,биһигини утары «дьиэлээхтэр» утарсар кыахтара суох,ол көстөн турар дьыала диирэ оруннаах.
    Кырдьык, бу кэмҥэ дылы бары бэйэлэрин тустарыгар сылдьыбыттара.Ким эрэ кырбанан кэллэҕинэ,кинини ким да көмүскэһэ барбат этэ.Ол оннугар бэйэ-бэйэлэрин атаҕастаһан тахсаллара. Ол иһин атын оҕо кыһалҕатыгар наадыйбакка, бары тус туһунан бэйэлэрин хахтарын иһигэр сылдьыбыттара. Онон туһанан кинилэри бу эҥэр баар соҕотох маҕаһыын аттыгар олохтоох оҕолор маныы сылдьан биир-икки оҕо кэлбитин быһа түһэн тутан ылаллара.
    Олохтоох оҕолору кытта эн-мин дэһиигэ Тимир эмиэ «Аппа уҥуордар» туттар албас хамсаныыларын туһаммыта. Ол курдук кыра саастаах оҕолору мэҥиэ оҥостон маҕаһыынтан ону-маны ыллаттара ыыппыта.Онтон атын оҕолор икки бөлөххэ хайдан, ол маҕаһыыҥҥа тиэрдэр уулусса икки өттүнэн дьиэлэргэ күлүктэнэн саһан турбут

    0
  • Баба5а баатыр
    26 марта 2020
     

    Күүтүллүбүтүн курдук, оҕолор маҕаһыынтан тахсалларын кытта аттыларыгар уонча дьиэлээх оҕолор баар буола түспүттэрэ. Кинилэр оҕолор астарын былдьаат, утарылыспатахтарын иһин биирдэ-иккитэ эмэһэҕэ тэбиэлээт ыыталаан кэбиспиттэрэ. Ол кэнниттэн,кинилэр ити оҕолортон ылбыт астарын үллэстэ маҕаһыынтан чугас турар кыра оҕолорго тутуллубут болуоссакка мунньустубуттара.
    Бу сырыыга атын хартыына буолбута. Эмискэччи кинилэри икки өттүттэн билбэт оҕолорун бөлөхтөрө кэлэн, төгүрүйэн кэбиспиттэрэ. Сип –билигин кыайбыт-хоппут дьон быыһыытынан сананан сылдьан, төттөрү бэйэлэрэ кутуйах тутар тэрил иһигэр киирбит «кутуйахтар» курдук буола түспүттэрэ.
    Ити оҕолор бөлөхтөрүттэн Тимир тахсан :
    - Эһиэхэ баһылыккыт кимий?-диэн ыйыппытыгар , биир киппэ көрүҥҥээх нуучча уолун ыйбыттара.
    Бу түгэн эттэрэ аһыйа илик оҕолорго дьулаан хартыына этэ.Онуоха эбии бэйэлэрин хара дьайыыларын билэ сылдьаллара. Бу биир эрэ түгэн буолбатах этэ. Онно эппиэттииллэрин билэллэрэ.Онон бары биһигини билигин , хайдах кырбыыллара буолла диэн өйдөбүллээх тураллара.
    Бу түгэни Тимир бу олохтон ылбыт билиитинэн, элбэх оҕо охсуһуутугар тиэрдиэн баҕарбатаҕа.Ол охсуһуу кэнниттэн оҕолор эчэйдэхтэринэ ,улахан аймалҕан –айдаан тахсан , милииссийэ үлэһиттэрэ кэлэн сүгүн олордубаттара уонна олохтоох нэһилиэнньэ өйө-санаата кинилэри утары туруон сөбө.Оччотугар кыра туох эмэтэ түгэнэ баар буолла да , барыта бу эһиги оҥордугут диэн баайсыы буолуталаан кэлин тиһэҕэр улахан айдааҥҥа тиэрдиэхтээх.
    Ол иһин Тимир ол уолу бэйэтигэр ыҥыран ылбыта:
    - Биһиги эһигини билигин кырбыыр санаабыт суох. Ол гынан баран сэрэтэбит. Өскөтүн инники өттүгэр кими эмэ атаҕастаатаххытына ,эһигини тутан кэһэтиэхпит. Ону өйдүү сылдьыҥ! Эһиги бэҕэһээ бу кыра уолтан харчытын халаан ылбыккыт. Ол иһин эһигиттэн туох баардааххытын барытын суйдаан ылыахпыт.
    Ити кэнниттэн төгүрүллэн турар уолаттары кэрийэ сылдьан, нэндьийэн туох баардаахтарын барытын былдьаан ылбыта.
    Ол кэнниттэн: -Васек ! Кэл эрэ манна ,эйиигин бу уолаттартан хайалара атаҕастаабытай?-диэн ыйыппыта.
    Онуоха Васек тахсан бу турар диэн биир уолу ыйбытытыгар.
    Тимир : Дьэ эрэ ,ити уолтан муннугун тоҕо охсубутун иэстэс. -диэн дьаһал биэрбитигэр.Васек кэлэн ол уолу оҕус да оҕус буолла.
    Уола бөдөҥ-садаҥ буолан бу кып-кыра уол охсуолаабытыттан туох да буолбатаҕа. Арай кутталыттан туран биэрбитэ. Дьыала атыҥҥа сытара ,бу суоһурҕаныы көрүҥэ этэ.
    Бу оҕолор ортолоругар дьиэлээхтэртэн атаҕастаммыттар элбэхтэр этэ. Олору көҥүл босхо ыытан кэбистэххэ,бу уолаттары барыларын үнтү сынньан кэбиһиэхтээхтэр.Ол иһин кинилэр хааттара сылдьар абаларын,тыыннарын таһаарыы, бу кыра уолунан Васегынан көрдөрүүлээх кэһэтиини оҥоруу , Тимир өттүттэн албын хамсаныы этэ. Кини толкуйа атын этэ. «Бөрө бэйэтин уйатын аттыгар бултаабат»-диэн өйдөбүлүнэн салайтарбыта. Ол иһин тылларын ылан баран дьиэлэригэр ыытан кэбиспиттэрэ.
    Бу күнтэн ыла «Хааһына» оҕолоро бэйэлэрин күүстэрин билиммиттэрэ. Бары “биир киһи курдук сутурук буоллахпытына” олохпутугар «ил»,эйэлээх олох кэлэр эбит диэн өйдөбүл төбөлөрүгэр кытаанахтык киирбитэ.Ити быһылаан кэнниттэн бу кыбаарталга кинилэр хаһаайын буолбуттара.Олорор дьиэлэригэр да,тас да өттүгэр ким да кинилэри тыыппат,бэйэ-бэйэлэрин атаҕастаспат буолбуттара. Ол иһин оҕолор Тимиргэ ис сүрэхтэриттэн махтаммыттара.
    Оҕолор Тимирдэрин олох өрө тута сылдьаллара. Бу кини кэлиэҕиттэн оҕолор олохторо тосту уларыйан эрэрин барытын бэйэлэрэ көрө-билэ сылдьаллара.
    Ол курдук быстах харах да көрүүтүгэр да оннук этэ.Урут дьиэ ,олбуор иһэ бүтүннүүтэ бөх-сах,манна табах ордуга,итиннэ ол-бу ас тобоҕо , манна алдьаммыт олоппос, итиннэ иннэри түспүт ыскаап ыһылла сытара. Хостор истэригэр биир эмэтэ бүтүн лаампа умайара , орон таҥаһа күннүктээн хомуллубакка сытара.Оҕолор бэйэлэрин да көрүммэттэрэ, таҥас –сап мөлтөҕө,аһылык аҕыйаҕа барыта баара. Хамнаска сылдьар үлэһиттэр күн аайы кэлэн хомуйар,сууйар-сотор этилэр да хартыына уларыйбат этэ.
    Остуоруйаҕа кэпсэнэрин курдук барыта эмискэ баар буола түспэтэҕэ.Ол гынан баран,оҕолор өйдөрө-санаалара уларыйан, биһиги олохпут, бу хас биирдиибититтэн тутулуктаах эбит диэн өйдөбүлгэ кэлэн,бэйэлэрэ да өйдөөбөккө хаалбыттара. Билигин бэйэлэрэ ыспыт бөхтөрүн , таҥастарын -саптарын хомуйа,сууна сылдьар буолан барбыттара.
    Оҕо дьиэтин иһигэр “хостор баһылыктарын сэбиэтэ” күүскэ үлэлээбитин түмүгэр, олорор оҕолор истэригэр кытаанах бэрээдэк баар буолбута. Сорохторун кыһарыйан да туран ороннорун хомуттаран,муоста күн аайы сууйуллан ,ороннор тураллара бэрээдэктэнэн бытааннык да буоллар,оҕолор олорор эйгэлэрэ ырааһыран ,сигилилэрэ тупсан, бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара уларыйан барбыта.
    Ол уларыйыылартан оҕолор,үлэһиттэр бары астыммыттара. Ити түгэнтэн ыла тэрилтэ салалтата , «оҕолору оҕолорунан салайтаран» бэйэтин үлэтин ис хайысхатын уларытан, оҕолор истэригэр бэйэ саланыытын киллэрбитэ.Оҕолор тэрилтэ олоҕун боппуруостарыгар кыттыһар буолбуттара.
    Инники түһэн этэр буоллахха,бу «хааһына» дьиэтин салайааччытын тулаайах хаалбыт оҕолору кытта үлэтин ,оҕолор ортолоругар бэйэни салайыы көрүнүн киллэрбит үлэтин түмүктээн , инники сылдьар үлэ көрүнүн курдук көрөн Саха сирин оскуолаларыгар тарҕаппыттара .Ол түмүгэр Дьокуускайдааҕы оҕо дьиэтин салалтатыгар уонна үлэһиттэргэ аат-суол кэлбитэ.Ол курдук бу тэрилтэ салайааччытын, бэйэтэ саха «Макаренкота» диэн хаһыат -бэчээт нөҥүө аатырдыбыттара . Ол түмүгэр үп-харчы көрүллэн,саҥа дьиэ-уот тутуллан тэрилтэ улаатан ,кэҥээн тупсан барбыта.
    Ити барыта кэлин Тимир бу мантан барбытын кэннэ буолбута.
    Кини маҥҥайгы акаары санаатыгар урукку олорбут дьиэтигэр кэлэ сылдьыбыта. Онтуката хайыы үйэҕэ кинилэр кыбартыыраларыгар атын дьон киирэн олохсуйбуттар . Уруккута кини аҕатын үлэтигэр солбуйааччыта, билигин «Холбос» тэрилтэтин салайааччыта буолбут киһи дьоно-сэргэтэ хаһаайыннаан олороллоро.
    Кини кэлбитигэрТимири билэр буолан үчүгэйдик көрсүбүттэрэ,аһаппыттара.Ол да үрдүнэн ону Тимир син биир ыараханнык ылыммыта,Бу иннинэ дьиэм дии сылдьыбыт оҕоҕо ыарахан охсуу этэ.
    Маныаха дылы, хайдах эрэ бэйэтин өйдөбүлүгэр:
    - Бу дьиэбэр кэллэхпинэ, ийэм уруккутун курдук үөрэн-көтөн мичилийэн киириэ -диэн түгэх санаалаах сылдьыбыта.Онтуката олох төрдүттэн үнтү охсуллубута.Аны бу орто дойдуга балтынаан иккиэн олох тулаайах хаалбытын, дьэ дьиннээхтик өйдөөбүтэ.
    Онон ийэтин сутэриэҕиттэн Тимир өйө-санаата оннун булан биэрбэккэ сылдьар. Кини билигин даҕаны бэйэтин олоҕун тускула хайа диэки уларыйарын билбэккэ сылдьар. Кинини уонна балтын “хааһына” дьиэтигэр ыытан кэбистилэр. Ханна тиийэн, ханнык оҕо дьиэтин иитиллээччитэ буолаллара биллибэт.Ол санаа кинини күн аайы сыппах быһах биитин курдук аала сылдьар.
    Сотору кэминэн Тимирдээх,Лиза дьылҕаларын быһаарар сурук кэллэ диэн сурах иһиллибитэ. Кини балтын дьылҕатыгар туох да уларыйыыны киллэрэр кыаҕа суоҕа.Ону билинэрэ.
    Онтон бэйэтэ эргитэ толкуйдаан баран, манна мин ийэм хараллан сытар,бу мин төрөөбүт-үөрэммит сирим диэн өйдөбүллэртэн сиэттэрэн олох бу куораттан барбат толкуйу ылыммыта.Кэнним “кээнчэ “да буоллун дии санаабыта.
    Ол күн балтытыгар киирэн:
    - Эн киһи буоларгар ,туох баар күүспүн биэриэм диэн ийэм сэбэрэтигэр тылбын биэрбитим.Ол гынан баран ити ыыта сатыыр сирдэригэр барар санаам суох. Манна хаалабын.Онтон эн «хааһына» дьиэтигэр барыан.Онон билигин туох да буолбутун иһин санааҕын түһэримэ. Бииргэ төрөөбүт убайдаахпын диэн өйдүү сырыт. Билигин мин эйиэхэ тугунан да көмөлөһөр кыаҕым суох. Онтон кэлин баҕар олох уларыйдаҕына көрсүөхпүт, –диэн туох санааны ылыммытын эппитэ.
    Ити кэнниттэн балтын ол-бу таҥаһын кыра «валетка» чымыдааҥҥа бэрээдэктээн уган кэбиспитэ.
    Онуоха балта Лиза кып-кыра оҕо убайа бу тоҕо киирэн киниэхэ ону-маны кэпсээбитин,кини таҥаһын барытын чымыдааҥҥа укпут биричиинэтин улаханнык өйдөөбөккө хаалбыта. Сарсыҥҥы күнүгэр балтын атын оҕолору кытта илдьэ баралларын, олбуор кэннигэр саһан туран көрөн турбута.
    Ол туран:- Мин бэйэм айахпын бэйэм быһаарынар буоллум да ,хайаан да эйиигин булуом!- диэн бэйэтин иһигэр саҥа таһаара турбута.Балта оптообуска киирэн хараҕыттан сүтэрин кытта,икки хараҕыттан уйадыйыы бэлиэтэ буолан иэдэстэринэн харах уулара сүүрэн түспүттэрэ. Ол таммахтарын кыбыстыбыттыы түргэн үлүгэрдик илиилэринэн туора сотоот, миэстэтитэн хоннон эрэр оптообуска “Этэҥҥэ сырыт!” - диэн саҥа таһаараат , кими эрэ үтүктэн илиитин хамсатан “кириэс” охсубута.
    Бэйэтэ бу “хааһына” дьиэтигэр олороро эмиэ табыллыбат буолбута.

    0
  • Баба5а баатыр
    26 марта 2020
     

    Ол курдук манна хааллаҕына ити дьаһал сурук быһыытынан ханна эрэ ыытан кэбиһэллэрэ чуолкай этэ.Ол иһин балтын атаараат куоратка күрээн хаалбыта. Оҕолортон арахсарыгар , бэйэтин оннугар нуучча сирэйдээх бааһынай уолун хаалларбыта.
    Ол уолга, бу билигин ылыныллыбыт бэрээдэги көрөрүгэр уонна мантан атын сиргэ барарыгар маныаха сөптөөх өйү-санааны олохтоон, аныгыскы баһылык буолан хаалар оҕоҕо тиэрдэригэр дьаһайбыта. Бэйэтэ бу куоратка баар кэммэр кэлэ-бара сылдьар буолуом диэн кэс тылын эппитэ.
    Бу оҕо дьиэтигэр Тимир кэлэн баран Саха сирэ киэнин ,оройуоннарга арахсан олорорун саҥардыы биллэ.Онно олорор омуга да элбэх эбит.Олор сыдьааннара бары манна бааллар. Кини бэйэтэ бу олох охсууларыгар тубэһэн, манна билсибит оҕолорун куорат кыра оҕолорун бөлөхтөрүн быһаарсыытыгар буккуйуон баҕарбатаҕа.Ол гынан баран куорат олоҕун сокуона атын этэ.
    Тимир төһө да соҕотох хаалбытын иһин,бу куорат саба быраҕан этэр буоллахха , кини дьиэтэ-уота этэ. Кини билигин «хааһына» дьиэтиттэн төһө да арахсан тахсыбытын да иһин , кинини күннээҕи ас-таҥас, хонук сир боппуруоһа хам туппат . Бу манна сылдьар кэмигэр төбөтүн элбэхтик бу боппуруоска үнтү сыста. Кимнээххэ тирэниэхтээҕин билэ сылдьара. Саамай ыарырҕатар толкуйун, ити балтын Лизаны “госудаарыстыба” бэйэтин иитиитигэр ылла. Онон кинини билигин ким да туппат,кини хамсаныытыгар ким да мэһэйдэспэт.Аны мантан антах бэйэтин иннин бэйэтэ көрүнүөхтээх.
    Бу Дьокуускай куорат ортотугар собус соҕотох,ийэ-аҕа тирэҕэ , сиэбигэр биир биэс харчыта , хонор сирэ , кимтэн да тирэҕэ суох тулаайах оҕо атах –балай барыыта , оннооҕор ханнык баҕарар улахан киһини ,кини өйүн-санаатын хам баттыа эбитэ буолуо.
    Итинник бэйэтин олоҕун тосту уларытар санааны Тимир бэйэтигэр судургутук быһаарымматаҕа. Бэрт элбэх санаа оонньуутун,толкуйун кэнниттэн итинник түмүккэ кэлбитэ.
    Кини бу куоратка хантан эрэ кэлбит оҕо буолбатах!Кини куорат «тимир ытарча» курдук сокуоннардаах олоҕун муннунан силэйэн өйүн туппут оҕо. Онон куорат үчүгэй да, куһаҕан өрүттэрин барытын билэр! Кини манна төрөөбүтэ,бу сааһыгар дылы манна олордо!
    Ийэлээх ,аҕата кини аттыттан суох буолуохтарыттан, кини бу кылгас кэмҥэ эҥин араас түгэннэргэ барытыгар түбэһэ сырытта. Онтуката үгүс өттө олох кыһарыйбытыттан тахсыбыта.Айаххын ииттэнэргэ хантан эрэ үптэниэххин наада этэ.
    Бу кэмҥэргэ хаста да ийэтин уҥуоҕар тахса сырытта. «Аппа уҥуордар» хаһан эрэ татаардар олорон төрүттээбит сирдэрэ.Ол иһин «таҥаралаабыт» дьонун, билиҥҥи « Бүлүү трагын» аттыгар «татарскай» кылабыыһаҕа кистииллэрэ.Тимир ийэтин эмиэ онно таһаарбыттара.
    Дьэ,сидьиҥ дьон баар буолар эбиттэр!
    Кинилэр өлбүт да дьон уҥуохтарын да сүгүн сытыарбаттар.Ол курдук ийэтин уҥуоҕар ууруллубут өйдөбүнньүк илиинэн оҥоһуу сибэккилэр уонна бутэһик аһа сарсыҥҥы күнүгэр суох буолбуттара.Ол эрэ буолуо дуо! Айыы диэни билиммэт дьон суолларын-иистэрин көрбүтэ. Ол курдук ийэтин үрдүгэр туруоруллубут кириэс маһы ыраатыннарбакка эрэ,аттынааҕы киһи уҥуоҕар көһөрөн туруоран кэбиспиттэрин көрөн улаханнык саллыбыта да, хомойбута да.
    Ол иһин бу бачча күөххэ,сайын кэлээри турдаҕына. Атын ханна эрэ ыытар сирдэригэр бардаҕына, аҕалаах,ийэтин сырдык өйдөбүллэрин оҕотук санаатыгар таҥҥаран биэрэр курдук санаммыта.
    Кини мантан баран хааллаҕына?Ким кини ийэтин уҥуоҕун араҥаччылыай?
    Тимир бу кэмҥэ итинник толкуйдаах сылдьара.Кини соҕотох эбитэ буоллар ити «хааһына» дьиэтиттэн сарсыҥҥы күнүгэр да күрээн тахсыбыт буолуохтаах этэ. Ону итиннэ,кинини балта Лиза адаҕалыы сылдьыбыта. Билигин балтын олохтоох «хааһынатын» дьиэтигэр ыыттылар.
    -Балтым сыыһа.Ханна-ханна тиийэн? Кимнээх сирэйдэрин манаһан!Атаҕастана сылдьара буолла?-диэн толкуйдар супту өйүгэр охсуллан ааһаллар. Бэйэбин көрүнэр буоллум даҕаны,хайаан даҕаны эйиигин балтыбын , бэйэм көрүүбэр ылыам,- диэн ийэтин уҥуоҕар андаҕайбыта.
    Ол иһин балтын массыынаҕа олордон илдьэ баралларын көрөн баран,быһа бэйэтин уолаттарыгар ,«Аппа уҥуордарга»тиийбитэ.
    Витька Тимир тиийэн кэлбитигэр улаханнык үөрбутэ.Кини бу бэйэтигэр истиэнэ курдук эрэнэр, Тимиртэн атын истиҥ доҕоро суоҕа . Кини Тимирдиин биир «молочнай» бырааттыылар буолан, бииргэ ини-биилэр курдук бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннаһан улааппыттара. Бу манна биир дьиэҕэ олорор кэмнэригэр эн-мин дэспиттэрэ элбэх.
    Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин ханнык баҕарар түгэҥҥэ өйөһөн,көмүскэһэн кэллилэр.Ол барыта олоххо бигэргитиллибит көстүү . Кини бэйэтин олоҕор кыра оҕо эрдэҕиттэн, бу Тимир өйүнэн-санаатынан салайтаран кэллэ.
    Ол курдук кини барытын көнөтүк,туох баарынан сирэйинэн толкуйдуур буоллаҕына. Тимир саха буолан толкуйа, кини толкуйуттан сырыы аайы букатын атын ,туохха-барытыгар бэйэтэ туспа санаалаах буолар. Омос көрдөххө хас биирдии түгэн аайы букатын тиэрэни этэр курдуга ,ол гынан баран онтуката кэлин тиһэҕэр Тимир эппитин курдук буолан тахсара.Ол иһин билигин даҕаны иһигэр Витька «Аппа уҥуордарга» кыра саастаах оҕолорго баһылык буолбутун да иһин Тимири бэйэтиттэн үрдүктүк тутара. Ол иһин ханнык эмэ түгэҥҥэ быһаарыы ылынарыгар куруутун Тимир санаатын тургутан көрөн баран хамсанара.
    Дьокуускай куорат олох былыргытын төрдүн ылар буоллахха атааҥҥаһыы омуктаһыыттан тахсан кэлэрэ. Ол курдук ким күүстээх омук бэйэтигэр туһалаах өттүнэн сокуону олохтуу сатыыра.
    Ол курдук ыраахтааҕы кэмигэр нууччалар кэллэ кэлээт,«ясак» хомуйан олохтоохтору атаҕастаан барбыттара. Сууту –сокуону бэйэлэрин туһаларыгар оҥорбуттара. Ол да үрдүнэн куорат иһигэр ыраахтааҕы былааһа төһө да күүһүрбүтүн иһин,сахалар ахсаан өттүнэн баһыйтарбат буолан бэйэлэрин интириэстэрин көрүнэн олорбуттара. Биирдэ эмэтэ ,урукку Эллэй кыстыгар «Үрүҥ-күөлгэ» тиийэн “Марха аттакыларын” кытта балык кэмигэр дайбаһан ылаллара. Онтон кэлин бу көһүүгэ кэлэн «Аппа уҥуор» олохсуйбут татаардары кытта охсуһаллара.
    Ол өйдөбүллэрэ кэлин куорат улаатан истэҕин аайы оҕолорго эмиэ бэриллибитэ. Онтон кэлин Саха сирэ хаайыылаахтар дойдулара буолбутунан араас ыстатыйаҕа түбэспит дьон уонна Аҕа дойду сэриитин кэннэ промышленность сайдыытынан сибээстээн «хаамаайылар» уһун харчыны эккирэтээччилэр күргүөмүнэн кэлбиттэрэ. Куораты биир гына баһылаабыттара,сахалыы тылынан кэпсэтэр даҕаны сэттээх-сэрэхтээх буолбута. Куорат киинэ таас дьиэлэринэн тутуллан барбыта.Ол дьиэлэргэ сокуон күүһүнэн бу кэлбит дьон олорор буолбута.Олохтоох сахалар куорат кытыытыгар тэбиллибиттэрэ. Кэлии дьон улахан хамнастаах тэрилтэлэргэ үлэҕэ киирбиттэрэ. Олохтоохтортон урутаан массыына ылаллара,соҕуруунан-арҕаанан эмтэнэ-сынньана бараллара. Өйдөрө-санаалара,толкуйдара да быстах этэ. Манна олохсуйбакка төһө кыалларынан кылгас кэмҥэ байан-тайан төрүт дойдубутугар төннөн барарга диэн өйдөбүллээхтэрэ.
    Бу кэлии дьон олохтоохтору олох эһэргэ барбыттара.Америкаҕа олохтоох индеецтары “уоттаах уунан” эспиттэрин курдук, олохтоохтору арыгыга тимирдибиттэрэ. Ол быыһыгар бэйэлэрин курдук сирэйдээх хамаайы дьону эмиэ “төрүт хаайыылаахтар”,атах-балай барбыттар сыдьааннара диэн анныларынан саныыллара.
    Онтон хаптаҕай сирэйдээх олохтоохтору төрүт да дьонунан аахпат этилэр. Ол түмүгэр куоратка уруккуттан олорор эрэ сахалар хаалбыттара. Атын улуустартан куоратка киллэрэри эмиэ сокуон күүһүнэн, киитэрэйдик дириҥ ис толкуйдаахтык дьаһанан тохтоппуттара. Үрдүк дуоһунастарга сахалартан биир эмэтэ киһини харах баайыытыгар таһаараллара.Ону даҕаны нуучча дьахтара кэргэннээх буоллаҕына. Бу дьон оҕолорун толкуйа эмиэ төрөппүттэрин өйдөрүнэн-санааларынан салайтарара.
    Ити тас өттүнэн билиҥҥи олоххо дьон барыта хамнас аахсар буолан , бэйэ икки ардыгар сыһыаннаһыыга «харчы» өйдөбүлэ киирбитэ. Итинтэн ыла баай-дуол былдьаһыыта саҕаламмыта. Олох атын өйдөбүллэр киирэн барбыттара. Аны ким күүстээх харчы амтанын билбитэ. Үп-харчы хамсааһына икки эрэ ыстатыйалааҕа “госудаарыстыба хонтуруоллаан олорор үбэ-аһа” уонна онтон атыҥа “күлүк” харчыга арахсара.Ол иһин олох кылгас кэм иһигэр куорат «харчыны хамсатааччылар» уонна “хаайыылаахтар” икки ардыгар үллэһиллэн хаалбыта. Ол түмүгэр куорат эмиэ уруккутун курдук «Кииннэр», «Аппа уҥуордар» диэн олорор сирдэринэн эмиэ хайдыһан киирэн барбыттара.
    Ол сабыдыала бу кыра оҕолор бөлөхтөрүгэр эмиэ тарҕаммыта.
    Дьокуускай куоратка хайыылаахтар «үөһээ» уонна «улахан уолаттар» бөлөхтөрүгэр, кинилэр уопсастыба иннигэр хас биирдии сыыһа хамсаныылара «Уголовнай кодекс» ыстатыйатынан көрүллэринэн «күлүк» харчы хамсааһына хайа хайысханан устара уонна кимиэхэ төһө өлүү тиксэрэ бэрээдэктэммит эбит буоллаҕына. Бу кыра оҕолор бөлөхтөрүгэр, кинилэр сокуон иннигэр туохха да эппиэттээбэт буоланнар! Бэйэ бэйэлэригэр сыһыаннара букатын атын хайысхалааҕа.
    Ити өйдөбүлүнэн сибээстээн куоратка олохтоох хас биирдии киһи оҕо сааһа билиҥҥээҥҥэ дылы дьалҕааннаах. Ханна ,хайа баҕарар түгэҥҥэ икки –үс оҕо эмискэччи көрсө түһээт, эйиигин атаҕастаан киирэн барыахтарын сөп. Ол иһин билбэт оҕолорун кырбааһыннарыттан бэйэни көмүскэнии диэн бэйэҥ олорор сиргинэн, аттыгар баар оҕолору кытта “чөмөхтөһүүнү” тэрийии буолара. Ол курдук “кыра саастаах оҕолор бөлөхтөрө” маҥҥай утаа бэйэни көмүскэнии курдук үөскээн баран, кэлин үп-харчы сыһыаннаһыытыгар киирэн бэйэ-бэйэттэн баай-дуол булунар күүскэ кубулуйбута.
    Бу маннык түгэҥҥэ куоратка оҕолор бэйэлэрин олорор сирдэриттэн туора сиргэ улахан кыһалҕаттан баран кэлэллэрэ. Ол биричиинэтэ биллэрэ, урукку өттүгэр атаҕастаатахтарына даҕаны, суруллубатах сокуон быһыытынан муннун хаана кэллэҕинэ атаҕастыыр оҕолорун бэйэлэрин дьайыыларын тохтотор эбит буоллахтарына, билигин сыыһа туттардын даҕаны доруобуйаҕын улаханнык айгыратар курдук атаҕастыыллара. Ол курдук бу бөлөхтөр бэйэ бэйэлэригэр сыһыаннара “сирэйинэн” уонна “кэтэҕинэн” даҕаны олус кырыктаах этэ.
    Ол быыһыгар оҕолор бөлөхтөрүн иһигэр, оҕолор бэйэ-бэйэлэрин олохторун таһыма үп-харчы өттүттэн көрдөххэ тус туһунан буолара.Ким эрэ кыанар , ким эрэ кыаммат ыал оҕото буолара. Үгүс өттүлэрэ арыгыга оҕустарбыт төрөппүттэрдээх,туох да көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт оҕолор этилэр. Онон хас биирдиилэрэ тус туһунан кыһалҕалаахтара,санаалаахтара –өйдөөхтөрө. Онон көҥүл босхо ыыттахха,бары тус туһунан көрө сылдьаллара. Ол иһин бу оҕолор бөлөхтөрүн төһө кыалларынан «үөһээлэр» үтүлүк иһигэр «тимир илиинэн» тута сатыыллара да,онтукалара үтүлүк иһигэр иннэни кистээбит курдуга, ол бу үөйбэтэх түгэн онон –манан син –биир быган тахса турара.
    Онуоха эбии бу кыра саастаах оҕолорго “кэлиилэр” уонна “олохтоохтор” диэн өйдөбүл киирэн оҕолор икки ардыгар сыһыаны эмиэ сытыырҕаппыта.
    «Үөһээлэр» бу бөлөхтөрү“улахан уолаттар бөлөхтөрүнэн” дьаһайтаран сүрүн өттүн көрөн олорбуттара, .Ол гынан баран сорох ардыгар бэйэлэрэ соруйан күөттээн, куоратка кыра уонна улахан оҕолор бөлөхтөрүн икки ардыларыгар улахан аймалҕаны тэрийэн, олохтоох былаас болҕомтотун атын хайысхаҕа туһаайтараллара.Олохтоох былаастартан уонна милииссийэттэн бэйэлэрин тириилэрин харыстаналлара.

    Төрүт «Аппа уҥуордар» баһыйар үгүстэрэ «Холбос» аттынааҕы таас дьиэлэ

    0
  • тиинч
    26 марта 2020
     

    Салҕыытын күүтэбит

    0
  • Баба5а баатыр
    26 марта 2020
     

    Төрүт «Аппа уҥуордар» баһыйар үгүстэрэ «Холбос» аттынааҕы таас дьиэлэртэн ураты, бары чааһынай дьиэлэргэ олороллоро. Урукку тутуллубут дьиэлэригэр хаһыс да көлүөнэ ыччат үүнэн тахсыбыта, онон бэйэ-бэйэлэрин олус үчүгэйдик билсэллэрэ.
    Онтон ити кэмҥэ радио сайдыытын үгэнэ кэлэн, билиҥҥи «Радиоцентрга» иккилии этээстээх мас дьиэлэр олус түргэнник тутуллубуттара.Куорат киинэ таас дьиэлэринэн тутуллан барбыта.Ону хааччыйар инниттэн «Покровскай тракт» кытыытыгар “Домостроительнай комбинат” үлэҕэ киирбитэ. Ол аттыгар дьон бөҕөтө олохсуйбута. Бэйэтэ кыра бөһүөлэк буолан тахсыбыта. Инньэ гынан, ити эҥэр баар байыаннай чааһы кытта холбоһон саҥа кыбаартал үүммүтэ.
    Ити кыбаарталга ардах кэнниттэн тэллэй үүнэрин курдук дьиэ-уот тутулларынан ,ол оччонон ити оҕолор бөлөхтөрө кыахтарын ылан барбыта.Ол күүһүн билинэн «Петька-цыган» олох атах балай барбыта. Олох даҕаны «Аппа уҥуордартан» арахсар суолу тутуспута. Билигин «Аппа уҥуордар» оҕолорун бөлөҕөр «Петька –цыган» күөттээһининэн бэйэ икки ардыгар эн-мин дэһии таҕыста. Былаас былдьааһытыгар охтон « Петька –цыган» бас баттах барда. Кини тылын туохха да уурбат буолла. Билигин түһээнин да төлөөбөт. Ол курдук куорат улаатан иһэринэн, “Покровскайдыыр суол” кытыытыгар улахан промышленнай тэрилтэлэр үөскээннэр, ити эҥэр саҥа дьон олорор дьиэлэрэ тутулуннулар. Онно олохтоох оҕолору барыларын “Радиоцентрга”дылы «Петька-цыган» тутан олорор. Онон бэйэтин эҥэригэр муҥур ыраахтааҕы буолан олорор.
    Аҕа дойду сэриитин кэннэ куорат кытыытыгар, эмискэччи “цыганнар” табордара кэлэн ити “Радиоцентр” сиригэр олохсуйбута.Олортон сорохторо манна сыдьаан охсунан хаалбыттара. Кини олортон төрүттээх. Билигин куорат улаатарынан сибээстээн кини анныгар төрүт «Аппа уҥуордары» сабырыйар ахсааннаах оҕолор бөлөхтөрө баар буолла. Өскөтүн «Петька-цыган» «Аппа уҥуордартан» арахсан бардаҕына, Витька аата-суола түһүөхтээх, бэйэтин «бөтүүкчээн» оҥорон кэбистэхтэринэ да көҥүл .
    Онтон «Петька –цыганы» кытта бары кэпсэтии көрүҥэ барыта ыытылынна. Ону ылыммата. Онон боппуруос күүс эрэ өттүнэн быһаарыллара эрэ хаалла.
    Ол гынан баран,бу тыҥаан турар боппуруоһу Витька хайдах быһаарарын тобулбакка сылдьара.
    Онтон бу кэмҥэ куоратка самаан сайын кэлиитин ,күөх отко үктэнии бэлиэтэ“Үрүҥ илгэ” ыһыаҕа ыытыллаары турара. Урут куорат ыһыаҕа и билиҥҥи “Радиоцетр” оннугар баар көнө ыраас хонууга ыытыллара. Онно “ Радиоцентр”курдук сабыылаах тэрилтэ уонна ол тэрилтэ үлэһиттэригэр ананан саҥа дьиэлэр тутуллубуттарынан , «Сайсары» күөлү «Теплай» күөлү кытта аппа хаһан холбообуттара.Ол түмүгэр ытык “Сайсары күөл” сирэйин лаппа кыччатан, билиҥҥи ат сүүрэр ипподрома турар сиригэр, ыһыахха анаан күөх отунан бүрүллүбүт ырааһыйа сирин таһаарбыттара. Кэлиҥҥи кэмҥэ олохтоохторго куорат ыһыаҕа онно ыытыллыбыта хаһыс да сыла. Бу куорат сахаларын үөрэр-көтөр,күөх сайын буоларын бэлиэтиир сүрүн түһүлгэлэринэн буолара .
    Ол дьаһаллар «Аппа уҥуордар» көрөр сирдэригэр буоларынан,үөрүү-көтүү“кэтэх” өттүн кинилэр баһылаан көрөн-истэн ыыталлара. Итинэн сибээстээн “Аппа уҥуордар” чөмчөкөлөрө бу дьаһалга туох баар күүстэрин барытын түмэллэрэ.Ол дьаһалга “кыра саастаах оҕолор бөлөхтөрүн” эмиэ кыттыһыннараллара. Атыннык эттэххэ манна хамсыыр “күлүк” харчы барыта “Аппа уҥуордар” нөҥүө ааһыахтааҕа. Атын бөлөхтөр сүрүннээн «Кииннэр» эн-мин дэһэн сөннөстөхтөрүнэ, көҥүл ыллахтарына киирэллэрэ.
    Бу сылга өскөтүн икки сүрүн «Аппа уҥуордар» оҕолорун бөлөхтөрө сөннөспөтөхтөрүнэ уонна «Петька –цыган» кутуругунан оонньоон ханнык эрэ атын бөлөххө сыһыннаҕына ,кинилэр бас билэр сирдэрэ атын бөлөх оҕолор бас билиитигэр киирэн хаалыахтааҕа. Ол айдаанын дорҕооно,алларааттан –үөһээҥҥэ дылы дарбайан тиийэн баран, төттөрү эргиллэн кэлиитигэр кинилэри эрэ буолбатах «улахаттар» олохторун эмиэ хамсатыахтааҕа.
    Ол иһин бу тирээн турар түгэни быһаарсаары олох чугас доҕордуулар Витька, Костя уонна Тимир буолан,Тимири олохсуппут сирдэригэр, быраҕыллыбыт “тепловой коллектор” иһигэр мустубуттара. Урут бу коллектортан “итии ситимнэрэ” «Холбос» аттыгар тутуллубут таас дьиэлэр оннуларыгар турбут чааһынай дьиэлэргэ арахсыталаан барара. Билигин ол туһата суоҕунан иччитэх турара. Онтон таас дьиэлэргэ атын сиринэн саҥа итии ситимэ тардыллыбыта.
    Бу коллекторга урут-уруккуттан биир эмэтэ оҕо дьиэтигэр-уотугар табыллыбатаҕына,төрөппүттэрин кытта ииристэҕинэ манна кэлэн хоноро,хорҕойора.
    Бу коллекторы уһун кэм устата туһаммыт буоланнар, иһигэр уота-сылааһа , холодильныга, телевизора, остуола, ороно олоппоһа барыта баара.
    Онуоха эбии Тимир манна «төрүт» пропискаламмыт киһи быыһыытынан кэллэ кэлээт улахан ыраастаныы үлэтин ыытан өссө тупсаран биэрбитэ. Атын олорор дьиэлэртэн туох да атына суоҕа. Ол курдук хоһун үрдүгэ эрэ намыһах уонна олорор иэнэ эрэ кыра.
    Бу оҕолор ортолоругар «Кириэмил» диэн ааттаах дойду.
    - Кириэмилгэ туох быһаарыыны ылаллар да.оннук буолар, – диэн оҕолор бэйэлэрин икки ардыгар көр –күлүү тыллаахтара. Ол тыллара оруннаах этэ. Бу биригэдьиирдэр мунньустан бэйэ-бэйэлэрин кытта күннээҕи тирээн турар боппуруостарын сөннөһөр сирдэрэ этэ.
    Аан маҥҥай коллекторга Витькалаах,Костя киирээт улаханнык соһуйбуттара.Урукку коллектордара буолбатах ,истиэнэтэ испиэскэлэммит,ол –бу онон-манан быган турар тимирдэрэ кырааскаламмыт, бөҕө-саҕа хомуллубут ,биир соҕотох оҥойон турар форточка саҕа түннүгэ ,муостата сууллубут буолан,уруккуга тэҥҥээтэххэ букатын атын хартыына көстүбүтэ .
    Уолаттар иһирдьэ киирэллэригэр аан аттыгар тэлгэтиллибит тирээпкэҕэ атахтарын сотто-сотто киирбиттэрэ.
    Тимири саҥа олорор сирдэммитинэн эҕэрдэлээбиттэрэ. Онуоха Тимир доҕотторугар:
    -Оо! Уолаттар эһиэхэ бэйэҕитигэр махтал! Эһиги миигин өйөөннүт , мин манна «Кириэмилгэ” олоробун. Онтон өссө биир ый буолан баран манна кэллэххитинэ.Олох билиэххит суоҕа,бу дьиэни мин кыстыкка бэлэмниэм. Ититии уонна өрөмүөн үлэтин ыытыам.….., –диэн инники өттүгэр туох былааннааҕын кэпсии турдаҕына Витька быһа түһэн туох кыһалҕалаах кэлбиттэрин эппитинэн барбыта:
    -Тимир! Сотору куорат сахалара уһун дьалҕаннаах тымныы кыһыны туораан “күөх” отко үктэммит түгэннэрин бэлиэтээн бэйэлэрин төрүт бырааһынньыктарын “Саҥа дьылларын! ыһыах ыһан бэлиэтээри олороллор. Онно дьон-сэргэ бөҕөтө мунньустуо.Үөрүө-көтүө. Урукку өттүгэр, бу күннэргэ “Аппа уҥуордар” куһаҕана суох үбү өлөрөр этибит. Онон “бэйэтин убаастанар уопсастыба” уопсай хааһынатыгар куһаҕана суох үбү киллэрэрбит таһынан бэйэбитигэр сөптөөх ас-таҥас тиксэрэ. Онтон быйыл балаһыанньа олох букатын атын,билигин биһиги ааппыт “Аппа уҥуордар” киэнэ алдьанаары турар. Ол курдук “Петька-цыган” ити эҥэр олорорунан бу ыһыахха биһигини чугаһаппакка ,бэйэтэ хаһаайынныан баҕарар. Инники өттүгэр биһигиттэн олох арахсыан баҕарар. Оннук түгэн таҕыстаҕына , ким да биһитини убаастаабат буолуо. Оннооҕор бэйэлэрин дьиэлэрин-уоттарын иһигэр бэрээдэги туппаттар диэн кэпсэтиэхтэрэ.
    Бу иннинэ биһиги кинини кытта үгүстүк кэпсэтэ сатаатыбыт даҕаны , бэйэтин далаҕайыгар буор хастынан “окуопаланан “ баран сытар. Бэйэтин хамсаныыларын биһигини кытта сүбэлэспэт.Түгэнинэн туһанан биһиги бөлөхпүт ортотугар хайдыһыыны таһаара сатыыр. Ол курдук сир аннынан,мин куорат атын оҕолорун бөлөхтөрүн кытта холбоһорго бэйэтин туһатыгар кэпсэтиини ыытар курдук сурахтары тарҕата олорор. Ити боппуруоска кинини сорох оҕолор өйүүллэр. Ол иһин бу боппуруоһу төрдүттэн быһаараары гынабыт.Онон “Петька-цыганы” кытта бириэмэ уонна миэстэтин быһаарсан баран “истиэнэ-истиэнэҕэ” сутуругунан дайбаһан быһаарсаары гынабыт.
    Ити курдук Витькалаах, Костя бэйэлэрэбу тирээн турар боппуруоһу түргэнник быһаараары көнөтүнэн утары киирсэн кэбиһиэхтэрин баҕаралларын биллэрбиттэрэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    26 марта 2020
     

    Ол гынан баран кэннэ тугунан сыдьаайан тахсара биллибэтиттэн салла сылдьаллара. Ол курдук элбэх оҕо кыттыылаах сирэйинэн утарыта киирсии түмүгэ хайдах эриллэн тахсара чуолкайа суоҕа. Ол иһин бу боппуруоска Тимир туох толкуйдааҕын тургутан көрөөрү: -Дьэ! Биһиги сөпкө дуу? Сыыһа дуу? дьаһанан эрэрбитигэр сыаната быс. Эбэтэр тугу сүбэлиигин,–диэн ыйыппыттара.
    Тоҕо диэтэххэ бу иннинэ “Петька-цыганы” кытта эн-мин дэһиигэ “Аппа уҥуордар” бары ньыманы барытын тутта сатаабыттара. Онтон кэлин тиһэҕэр ыксааннар букатын хаһан да буолбатах төттөрү түһүүнү оҥорон «Петька-цыганна» улахан барыстаах босхо барыыны биэрэ сатаабыттара.
    «Петька-цыган» ону да ылымматаҕа:
    -Мин кимиэхэ да төлөбүр төлөөбөппүн,мин бэйэм-бэйэбэр хаһаайыммын,-диэн турбута.Онон кинини күүс эрэ өттүнэн туоратыы хаалбыта.
    «Аппа уҥуордарга» маннык түгэн үөскээбитэ Тимиргэ сонун буолбатах этэ. Ону бэйэтэ этинэн-хаанынан билэ сылдьара. Маннык түгэн үөскээбитэ, ис–иһигэр киирдэххэ Витька бэйэтин өттүттэн сыыһа хамсаныытын түмүгэр буолбута.
    Ол курдук олорор сирдэринэн баһылык уолаттары анаталааһын кэмигэр Тимир киниэхэ этэ сатаабыта, «Петька-цыганы» туораттыбыт да, олох үтүрүйэн кэбиһиэххэ, туох да дуоһунаһы биэримиэххэ,бэйэтэ бэйэтигэр сырыттын диэбитэ. Ону Витька утарсан олорор сиригэр биригэдьииринэн хаалларан кэбиспитэ. Онтуката ити кыаҕын ылан баран, билигин өстөнөн утары үлэлии сылдьар.
    Онтон уолаттар ити этиилэрин Тимир олох ис-иһиттэн сөбүлээбэтэҕэ.Кини толкуйугар ,ааспыт буолбут түгэннэртэн бэйэҥ сыыһа-халты туттунуугуттан үөрэнэн иһиэхтээххин. Ол курдук хатыланан кэлэ турар түгэннэргэ урукку сыыһа-халты хамсаныыларгын аччатан,туоратан истэххинэ табыллар.
    Бу иннинэ «Кииннэри» кытта улахан уолаттар күөттээһиннэринэн маассабай охсуһуулар буолаллара. Ол кэнниттэн улахан айдаан тахсыталыыра. Ол курдук бүтэһик охсуһууга ,эмискэччи биир кэмҥэ элбэх оҕо эчэйии ылбытыгар нэһилиэнньэ айдааран ,түрүлүөн бөҕө буолбута. Оскуолаҕа оҕолор,төрөппүттэр ортолоругар араас таһымнаах мунньахтар бөҕө ыытыллыбыттара. Ити охсуһууга кыттыспыт оҕолору барыларын сааһын ситэ илик оҕолор хамыыссыйатыгар учуотка ылбыттара. Баһылык буолбут ,саастарынан сокуон иннигэр эппиэттиир хас да уолу бу охсуһууну кинилэр тэрийдилэр диэн сууттаан арааһынай кэмҥэ оҕо холуонньатыгар ыыппыттара.
    Билигин ити уолаттар этиилэринэн бэйэ-бэйэлэрин кытта охсустахпытына ,эмиэ оннук хабааннаах айдаан тахсара чуолкай .
    Ол гынан баран биир өттүнэн «Аппа уҥуордар» бэйэлэрин икки ардыгар хайдыһаллара олох сатаммат өйдөбүл .
    Бу түгэни хайдах быһаарыахха сөбүгэр Тимир бэйэтэ да бутулла сылдьара. Бу тирээн турар түгэни төһө кыалларынан чуумпутук,улахан айдааны таһаарбакка бэйэ кэккэтигэр улахан охсууну ылбат курдук толкуйдаан хамсаныахтаахтарын,кини олох чуолкайдык өйдүүрэ.
    -Мин эһиги туруорар боппуруоскутугар туох диэн эппиэттиирбин бэйэм да билбэппин. Эһиги миигиннээҕэр ордук билэҕит. Ити охсуһуу кэнниттэн туох буоларын,оҕолор бөҕө эчэйиэхтэрэ. Төрөппүттэр ортолоругар улахан айдаан тахсыа. Биһигини барыбытын милииссийэҕэ таскайдаа-таскайдаа буолуохтара. Онон ити охсуһуу айдаана- дорҕооно ханан,хайдах күөрэйэн тахсара биллибэт. Онон охсуһуу толоонун тэрийиини төрдүттэн утарабын.
    Ол иһин этии быһыытынан бу ыһыах ыытыллар күннэригэр “Петька –цыганы” бэйэтин уоран ылан баран манна бэйэбит сирбитигэр кистээн , бэйэтин бөлөҕүн оҕолоруттан тэйитиэххэ. Ити саҥа кыбаарталга олорор оҕолор бэйэ-бэйэлэрин кытта сибээстэрэ, бу биһиги “Аппа уҥуордар” сибээспит курдук чиҥ буолбатах.Дириҥ силиһэ суох. Онон баһылыктара суох буолла да,уон аҥы бэйэлэрин кыбартаалларынан үрэллиэхтэрэ. Ол кэмҥэ биһиги кини тирэнэр оҕолорун кытта биир-биир кэпсэтиэххэ. Сөпсөспөтөхтөрүнэ туоратыахпыт. Кинилэр оннуларыгар бэйэбит өйбүтүгэр сөп түбэһэр ,саҥа биригэдьиирдэри аныахпыт. Ол кэнниттэн “ Петя-цыган” баҕатын хоту хайа да диэки төкүнүйдүн,биһиэхэ куттала суох буола түһэр. Оччотугар барыта этэҥҥэ буолуо.

    0
  • Аа5ааччы
    26 марта 2020
     

    Санаа атастаьыыта

    Баба5а Баатыр э5эрдэ!Улэ бэ5этун онорбут эбиккин.Урукку суруйбуккун барытын сахалыы бэрэбуэттээтин дуо?

    0
  • Баба5а баатыр
    27 марта 2020
     

    Дьэ этимэ.Ол иһин билигин хайдах хамсанан угаайылаан “Петя-цыганы”туоратарбытын бары бииргэ толкуйдуоҕун.
    Онон бу боппуруоска Тимир этэр этиитэ-сүбэтэ,Витькалаах, Костя өйдөрүгэр-санааларыгар соһуччу буолбута.
    Бу Тимир этиитин истээт Костя өрө көрө түспүтэ.Ис иһигэр ыллахха Костя дьылҕата бу түгэни кытта олох ыпсары сибээстээҕэ. Бу «Холбос» дьиэтин аттыгар тутуллубут таас дьиэ оҕолоругар Витька буолбатах, кини баһылык буолан кэллэ. Кини билигин аҕыйах хонугунан кыра саастаах оҕолор бөлөхтөрүттэн тахсыахтаах. Ол иһин төһө даҕаны бу Витька аннынан сылдьыбытын иһин,улахан саастаах оҕолор холбоһуктарыгар киирдэҕинэ, кини бу кыра саастаах оҕолор бөлөхтөрүн көрөр истэр дуоһунастаныахтааҕа “үөһээлэри” кытта кэпсэтиллэн турар.
    Ол иһин кини бу “Аппа уҥуордар” биир чөмөх бөлөх буолар түгэннэрин бэйэтигэр сүрүн сорук быһыытынан ылынар. Бу уолаттары бэйэтиттэн балыс буоланнар, наар кыра оҕолор курдук көрөн Тимири олох үчүгэйдик билбэт эбит. Кинини наар Витька өрө тутарын дьиибэргиирэ. Онтуката сүрүн өй угааччы ким буоларын ,Витька кэнниттэн оҕолору бу Тимир салайа сылдьарын саҥардыы өйдөөтө.
    Кини бу боппуруоһу боростуойдук уруккутун курдук охсуһуунан быһаарабыт диэн толкуйга, онтон атын суол суох буолла диэн өйдөбүлүнэн салайтаран сөбүлэспитэ. Билигин кэм кэрдии уларыйан, утары охсуһууга урукку курдук биэс-алта оҕо киирсэрэ буолбатах, икки өттүттэн хас биирдиититтэн отучча-түөрт уонча оҕо киирсиэхтээх.Ол айдааннаах буолара чуолкай. Ол иһин Костя, бу Тимир этиитэ барыстааҕын тута өйдүү охсубута.
    - Витька!Хайдах эрдэ биһиги Тимир курдук толкуйдаабатахпытай? Кини сөпкө этэр.Биһиги “Петька-цыганы” оҕолортон тэйиттибит даҕаны ,кинилэр олорор сирдэринэн арахсаллара чуолкай. Кинилэри биир сутурукка кини илдьэ сылдьар . Онтон арахсар түгэннэригэр мин бэйэм уолаттарбынан, кинилэри биир –биир үнтү сынньыам. Бэйэбит бөлөхпүт анныгар киинниэм,-диэн Костя Тимир этиитин өйөөбүтүн биллэрбитэ.
    Ол гынан баран бүтэһик быһаарыыны оҕолорго баһылык буоларынан Витька ылыахтааҕа. Ол иһин кини толкуйдуу түһэн баран:
    -Мин эһиги этиигитин өйүүбүн. Ол гынан баран бу боппуруоһу бүтэһигэр дылы эйэ-дэмнээхтик быһаара сатыахпыт. Ол иһин мин билигин киниэхэ бэйэ-бэйэбитин көрсүһэргэ сирин уонна бириэмэтин эттин диэн «малява» сурук ыытыам . Ол эппиэтиттэн көрөн хайдах хамсанарбытын сүбэлэһиэхпит . Манна биһиги бөлөхпүтүгэр кини куомуннаахтара баалларынан бу кэпсэтиини биһигиттэн атын ким да билиэ суохтаах.
    Ити курдук уолаттар биир санааҕа кэлбиттэрэ.
    Өр-өтөр буолбатаҕа сарсыҥҥы күнүгэр «Петька –цыган» эппиэтэ тиийэн кэлбитэ.
    Ол сурук кэлбитинэн сибээстээн уолаттар эмиэ мунньустан сүбэлэһэн киирэн барбыттара. Улаханнык мунчааран туран Витька уолаттарга туох ис хоһоонноох эппиэт кэлбитин сырдатан киирэн барбыта:
    - Кини акаары буолбатах.Хайдах,тугу хамсаныахтааҕын үчүгэйдик толкуйдаан эппиэттээбит.Сэрэйиллибитин курдук күрсүһүүнү күн сырдыгар,бэйэтигэр ордук табыгастаах ким да бас билбэт сиригэр-уотугар тэрийиэххэ диэбит. Ол курдук көрсүһэр сирин “Сайсары” күөлтэн ”Теплай” күөлгэ түһэр оҥоһуу үрэх үөскэппит тумуһугар анаабыт.
    Эһиги уолаттар ити сири олус үчүгэйдик билэҕит .Онно элбэхтик балыктыы сылдьыбыт уонна онтон балыкка мэҥиэ оҥостоору уу да чиэрбэтин хомуйбут буолуохтааххыт. Киниэхэ олус табыгастаах миэстэ.
    Мин толкуйбар кини миигин “Покровскай трагыгар” тахсар “Дежнев” муостатын туорааппын кытта, муостаны бэйэтин оҕолорунан бүөлээн кэбиһээри гынар эбит. Онно тула өттүн суолга дылы кураанах ыраас сир. Кини уолаттара кэлэн муостаҕа төттөрү тахсар сирбин бүөлээтэхтэринэ , кини буолбатах - мин “угаайы иһигэр баар буолабын! Оннук түгэҥҥэ кинини онтон уоран ылар кыаллыбат.
    Итини истэ олорон Костя эмиэ өрө оргуйан турбута.
    -Мин кинини ситэри сыаналаабатах эбиппин. Саһыл курдук киитэрэй толкуйдаах эбит.Талбыт миэстэтэ куорат киинэ.Онно күнүс элбэх киһи көрөн турдаҕына уонна муоста устун тохтоло суох массыыналар айанныы сырыттахтарына ,элбэх оҕо охсуһа киирэрэ сатаммат. Кини өттүттэн оҕото элбэх.Ону көрөн биһиги кэккэбититтэн кини диэки санаалаах оҕолор охсуһа киириэхтэрэ суоҕа. Оччотугар биһиги эйиигин көмүскээбэт түгэммит үөскүүр. Оннук түгэҥҥэ эн киннини буолбатах,кини эйиигин уорар эбит. Ол иһин бириэмэ барарын аахсыбакка туран, “Кииннэри” кытта кэпсэтэн баран, туох баар дохуоттаах сирдэргэ киирэр суолун бүөлүөххэ.Ол кэнниттэн көрүөхпүт хайдах аһа-таҥаһа суох оҕолору бэйэтин тула мунньарын.Сотору кэминэн бэйэтэ биһиэхэ көрдөһө сыыллан кэлиэ. Онон тугу толкуйдуу сылдьарын түгэҕэр дылы билбэппитинэн ,кини этиитин ылыммакка,- диэн этиилээхпин диэтэ.
    Ити «Петька-цыган» эппиэтин истэн баран Тимир бэйэтэ да улаханнык соҺуйбута.Бу иннинэ маннык түгэннэргэ “эн-мин” дэһии дьон хараҕа тиийбэт сиригэр тиийэн буолара. Урут үксүн эн-мин дэһээччи уолаттар биир-бииргэ быһаарсаллара. Билигин инники күөҥҥэ харчы сыһыаннаһыыта тахсан, онтон үпкэ-аска тиксэр буоланнар, маннык түгэннэр кырыктаахтык уонна оҕолор ортолоругар элбэх эчэйиилээхтик быһаарыллан буолан эрэллэр.
    Тимир бу уолаттар кэпсэтэллэрин истэн олорон, Костя этиитин кытта сүрүннээн сөпсөспүтэ. Ол гынан баран ити этии кинилэр «Кииннэри» кытта холбоһон биир өйдөөх-санаалаах олороллоро буоллар, оччоҕуна сөптөөх этии этэ. Онтон ол холбоһоллоро билиҥҥи туругунан ууга биилкэнэн суруйбукка тэҥҥээх, маҥҥайгы хардыылар саҥардыы оноһуллан эрэллэр.
    Кинилэр хайдыспыттарын биллэхтэринэ «Кииннэр» өссө хайдах хамсаналлара биллибэт, бу түгэн икки өрүттээх дьыала буолара көстөн турара. Ол иһин ааҥ-маҥҥай “Кииннэри “кытта тэҥҥэ эн мин дэһиэххин баҕарар буоллаххына, бу дьиэ иһинээҕи боппуруоһу ыраатыннарбакка эрэ ,бэрт түргэнник бэйэ туһатыгар хам тутан кэбиһэр кэмэ тирээн кэлбитин Тимир дьэнкэтик өйдүүрэ.
    Онтон тирээн турар кыһалҕаны бу көрсүһүүгэ быһаарыллара ирдэнэрэ. Бу кэнниттэн «Петька –цыган» бэйэтин кыаҕын билиннэҕинэ , аны кинилэри кытта кэпсэтэ сатаабата буолуо. Онон бу түгэни олох мүччү тутар табыллыбатын кини эмиэ өйдүүр . Ол иһин Тимир бэйэтин сүрүн этиититтэн туоруон баҕарбатаҕа. Онтон үөскээбит түгэн кинилэртэн уруккуттан олох атын хамсаныы оҥоһулларын ирдиир.
    Сурук ис хоһоонун уонна уолаттар санааларын истэн баран үөскээбит түгэни бары өттүттэн үөрэтэн баран , Тимир тугу толкуйдуу сылдьарын уолаттарга этэн барбыта.
    - Кини бэйэтин тириитин харыстанарыгар саамай сөптөөхтүк хамсанар.Ити сиргэ эһиги тэҥ күүстээх-уохтаах буоларгытынан бэйэ-бэйэҕитигэр улахан куттала суоххут. Охсуһар түгэннигитигэр сирин быһыыта киниэхэ ордуктааҕын быһыытынан кини уолаттара эрдэ тиийэн эйиигин бэйэҕин мөрөйдүөхтэрин сөп.Онтон эн бэйэҥ ити сир тумус буоларынан тула өттүн уу буолуоҕа ,ол иһин ханна да куотар кыаҕын суох. Ол иһин кини бэйэтин толкуйугар “мин манна олох куттала суох сиргэ сылдьабын,-” диэн сылдьар буолуохтаах.Биһиги ити түгэни туһаныахтаахпыт.
    Ити курдук санаатын атастаһа туран:
    -Витя! Эйиэхэ олус түргэнник кинини эрийэ тутан баран куотарга ,өссө хас уол наада буолуой? –диэн эмискэччи уолаттартан ыйытта.
    Онуоха Витькалаах,Костя Тимир букатын атыннык толкуйдуу олороруттан соһуйбуттара.
    -Итинник сирэйинэн боппуруоска эппиэттээтэххэ, миэхэ кырата икки бөдөҥ –садаҥ уолаттар наадалар. Ол гынан баран ити сиртэн эн этэрин курдук түргэнник куотар кыахпыт суох. Тулабыт уу,онтон төннөр суолбутун кини уолаттара бүөлээн тураллар. Кинилэр биһигини тааһынан быраҕан,маһынан охсуолаан үнтү сынньан кэбиһиэхтэрин сөп.Ити оҕолор биһигини барыбытын биир киһи курдук билэллэр. Онон ити икки уолу, ол сиргэ аһарар кыахпыт суоҕунан ити былаан олох туолбат дии саныыбын.Баҕар тугу эрэ ситэ өйдөөбөккө олорорум буолуо. Тимир! Бэйэҥ толкуйгун ситэрэн этэн биэр эрэ?- диэн ыйытта.
    - Сатаан туһаннахха ити түгэн биһиэхэ төттөрүтүн туһалаах буолуоҕа. Ол курдук миигин ыыппыт быстах кэмҥэ тулаайах оҕолору олордор дьиэлэрин иитиллээччилэриттэн эбии байыастары булуохпут. Ол оҕолортон олох кыра саастаахтарын туораттахха,биһиги өттүбүтүгэр түөрт уонча бэлэм байыас оҕо эбии баар буолуо . Олор истэриттэн улахаттарыттан ити эн этэр икки уолгун булуохпут. Уу хомуһугар саһыарыахпыт. Онно тыаһа-ууһа суох олордуннар. Кинилэргэ тустаах кэмҥэ Витька бэлиэ оҥордоҕуна,саспыт сирдэриттэн ойон тахсан “Петька-цыганы” мөрөйдүүргэ көмөлөспүтүнэн барыахтара.
    Дьокуускай куорат улахан, онон атын бөлөх уолаттарыттан бу сиргэ сылдьар оҕо элбэх. Ол иһин бу уолаттары “Петька-цыган” оҕолоро көрүстэхтэринэ , кинилэр манна балыктыы кэлбиппит диэтэхтэринэ,улахан болҕомтоҕо ылыахтара суоҕа.
    Билигин даҕаны Витькалаах, Костя Тимир тугу толкуйдаан олорорун түгэҕэр дылы өйдөөбөккө олороллоро.
    Кинилэр толкуйдарыгар:
    - Өскөтүн ити Тимир этэрин курдук түгэн таҕыстаҕына,аҥараа уолаттар көрөн туруохтара дуо? «Петька-цыганы» быыһыы ыстаналлара чуолкай .Кинилэри эккирэтэн биһиги муоста нөҥүө барыахтаахпыт. Оччотугар , онно тумуска тиийэн дьэ били толкуйбут хоту «истиэнэ-истиэнэҕэ» утары киирсии буолар. Хайдах да эргит, син-биир элбэх оҕо кыттыһыылаах охсуһуу буола туруох курдук.
    Ол иһин Костя Тимиртэн ыйыппыта:
    - Чэ,эн эппитин курдук көмөлөөн “Петька-цыганы” мөрөйдөөтүбүт. Онтон антах хайдах буолабыт? Кини бөлөҕүн уолаттара биһигинээҕэр урут сүүрэн кэлэн Виткалаҕы тутан ылан баран, бэйэлэрин үнтү сынньан барыахтара. Оччотугар кинилэр кыайыылаах тахсаллар.
    - Ол иһин эрдэ ити тумус хомуһугар “Беларусь” тыраактыр хаамыраларын кистиэхпит.Олору бу биэрэккэ тиийэр быаларынан байыахпыт.Өскөтүн Витькалаах “Петя-цыганы “мөрөйдөөт,хаамыраларга киирэн олордохторуна,биһиги биэрэк бу өттүгэр тураммыт ол быалары бэйэбитигэр тардыахпыт. Оччотугар кинилэр ууга киирэн баран харбыы да сатыахтара суоҕа. Биир түгэн иһигэр бу биэрэккэ баар буола түһүөхтэрэ. Барыта түргэнник уонна сыыһа-халты туттуута суох хамсаннахпытына,анараа уолаттар миэстэлэриттэн да сатаан хамсаабакка хаалыахтара.
    Этэр эппитин кэннэ уолаттар толкуйдаан көрдөхтөрүнэ ,барыта ити этиллибитин хоту буоллаҕына төрүт да биир да эн-мин дэһиитэ суох тирээн турар боппуруос бүтэн хаалыах курдук. Витька оҕо эрдэҕиттэн , ол иһин бу Тимири убаастыыр, кини толкуйа барыта дириҥ уонна кэтэх өрүттээх буолар. Урукку өттүгэр бэйэлэрин таһымнарынан ол бу буолар түгэнигэр Тимир эппитэ үгүс өттүгэр таба буолан иһэрэ. Көр эрэ,хайдах курдук ити кыбытыылаах түгэни мүччү түһэри эрийэн толкуйдаан таһаардаҕын!
    Билигин Витькаҕа биир эрэ өйдөммөт түгэн баара.Ол мунаарар боппуруоһун ыйыппыта:
    - Онтон ону көрөн туран ити бөлөх уолаттар муоста нөҥүө биһигини утары охсуһа киириэхтэрэ суоҕа дуо?
    - Эн этэрин курдук утары охсуһа киирэллэрин саарбахтыыбын!Ити уолаттар бары кини анныгар кини “сутуругуттан” куттанан сылдьаллар уонна бары биэс аҥы олохтоох бөлөх оҕолоро. Ити буолар кылгас түгэҥҥэ биир уопсай тылы булуохтара суоҕа. Онтон өскөтүн охсуһа киирдэхтэринэ ,үрдүк үөрэх кыһатын дьиэтин өттүгэр “хааһына” суотугар олорор оҕолору мунньуохпут. Оччотугар биһиги кинилэри итинник түгэҥҥэ төгүрүйэр кыахтаныахпыт.Ону көрөн туран охсуһа киириэхтэрэ суоҕа. Онон ханнык да түгэҥҥэ син-биир кыайыылаах тахсыахпыт.

    0
  • Баба5а баатыр
    27 марта 2020
     

    Бу «Аппа уҥуордарга» Костя бэйэтин кыанар, күүстээх «тирэх уолаттары» дьаһайар буолан буолан үгүс элбэх эҥин араас “эн-мин” дэһиилэргэ сылдьан кэллэ.Бу түгэҥҥэ дылы «күүһүнэн» өттөйүү, кэпсэтии хайдах хааман иһэриттэн көрөн, онтон сибээстээн хамсаныы буолара. Бу курдук эрдэттэн ким хайдах хамсаныахтааҕын суоттаныы суоҕа. Арай ити толкуйдаммытын курдук бардаҕына.Кини оруола олох кыра ,ыраахтан сылдьан суоһурҕанан ,түөһү эрэ охсуна сылдьыы курдук буолсу.
    Атын түгэннэргэ кини «тирэх уолаттарын» кытта куруутун инники күөҥҥэ сылдьара. Ол сыанан аҕаабат этэ. Кинилэр ортолоруттан ким эрэ эчэйиэхтээҕэ. Эрдэттэн оҥостон охсуһа тиийэр буоллаххына сэптээх-сэбиргэллээх тиийэҕин, кырата сибиниэстэн кутуллубут охсор тэриллээх,ол суох буоллаҕына сиэпкин тобус толору өрүс тааһынан толорон сылдьаҕын быһыта бырахсар курдук. Онон элбэхтик муннун хааннаабыт уол буолан, Тимир этиитин ис-иһиттэн сөбүлээн өйөөбүтэ:
    - Тимир ! Эн төбөҥ ыраас уонна сытыы толкуйдаах.Хайдах курдук кэрэ хартыынаны ойуулаатын,олох улуу худуоһунньуктар уруһуйдара. Бу сааһы быһа толкуйдаабыт боппуруоспутун,бэрт боростуойдук быһааран кэбистин!
    Эн толкуйдуурун курдук , бу түгэни биһиги элбэх оҕо охсуһуутугар тиэрдиэ суохтаахпыт. Ону кыамматахпытына, куорат үрдүтүнэн улахан айдаан тахсан,бары “кэтэххэ” бэриллиэхпит. Онон Тимир этиитин ылынабын,кини эппитинэн хамсаныахха.
    Мин бэйэм өттүбүттэн бэлэмнэнии үлэтин саҕалаабытым. Ол курдук биригэдиир уолаттартан ким төһө оҕону бу кыргыс хонуутугар туруоралларын быһаарсыбытым. Саба быраҕан биэс уонча оҕо буолуохпут. Охсуһарга анаан сөп кээмэйдээх өрүс тааһын уонна мастары муоста аттыгар илдьибиппит.Биригэдиир уолаттары кытта муостаҕа тиийэн сирин –уотун үөрэппиппит. Кинилэри кытта ким ханна,хайдах быһыылаахтык хамсаныахтааҕын быһаарсыбыппыт. Онон бэйэм өттүбүттэн ирдэниллэр тэрээһин үлэтэ оҥоһуллубута.
    Ол гынан баран охсуһуу буолар түгэнигэр, куорат бүтүннүүтэ көрөн турар сиригэр муостаҕа өр охсуһар сатаммат. Ол иһин мин бэйэм уолаттарбын кытта кинилэри муостаҕа көрсүөм. Кинилэри чугаһаатахтарына рогатканан ытыалыахпыт, өрүс тааһынан тамныахпыт. Ол кэнниттэн “Дежнев” уулуссатынан бэйэбит сирбит-уоппут диэки чугуйан куотан биэриэхпит.Кинилэр биһигини эккирэтэн муоста бэтэрээ өттүгэр таҕыстахтарына, Биһиги толкуйбутунан төгүрүктээһиҥҥэ түбэһиэхтэрэ.
    Ол курдук “Дежнев” уулууссатын икки өттүгэр дьиэлэр быыстарыгар эрдэ биир өттүтэр “таҥара” дьиэтин аттыгар олорор ,атын өттүгэр “Крупская “ уулуссаҕа олорор бөлөх оҕолорун саһыарыахпыт. Кинилэр саһан сытар сирдэриттэн тахсан “Крупская” уулуссаны икки өттүттэн , онтон кэннилэриттэн кэлэн муостаны “хааһына” оҕолоро бүөлүөхтэрэ.Ол кэнниттэн кинилэри төгүрүйэн туран үнтү сынньабыт.Онтон барыта Тимир эппитинэн бардаҕына,бу былаан тылга эрэ буолуоҕа.
    Уолаттар санааларын истэн баран Витька баһылык быһыытынан :
    -Мин бу Костя эппит этиилэригэр сөпсөһөбүн.Кэпсэтии түмүгэ эйэ-дэмнээх буолбатаҕына,итинтэн ордук толкуй суох. Ол гынан баран Тимир бэйэтин санаатын атастаспытын кэннэ дууһабар уоскуйуу үөскээтэ. Уопсай хамсаныыны Тимир эппит этиитинэн хамсаныахпыт. Онон Тимир! Эн бүгүн “оҕо дьиэтигэр” тиийэ сырыт. Кинилэри кытта бииргэ бу түгэҥҥэ хайдах хамсаныахтаахпытын сөннөс.
    Онтон Костя! Оҕолор ортолоругар “Петька-цыганы” кытта муоста аттыгар “истиэнэ-истиэнэҕэ” киирсэбит диэн сурахта ыыт. Кини манна “кулҕааҕа-хараҕа” элбэх.Киниэхэ тиэртиннэр.Онтон бу толкуйбутун ким да биһигиттэн ураты билиэ суохтаах, –диэн уолаттарга түмүк дьаһаллары тиэрдэн кэбиспитэ.
    Сорудаҕы толорон Тимир оҕо дьиэтигэр тиийэн бары түгэни барытын сөнньөспүтэ. Олоххо кэм кэрдии хаһан баҕарар киһи соһуйуон курдук түргэнник хаамар , болдьохтоох түгэн тиийэн кэлбитэ. Ити күн куоратка маҥҥайгы автобустар айаннарын кытта тэҥҥэ айаннаһан «Хохол» уонна «Хаҥалас уола» күөгүлэрин туппутунан «Радиоцентр» тохтобулугар кэлэн түспүттэрэ. Эрдэ кэпсэтиллибитин курдук, куоратка баһаарынайдарга анаан саҥа тутуллубут таас дьиэлэрин аттынан ааһан, тумулга киирэн хомустар быыстарыгар, күөлү курдаттыы барар уот остуолбатын анныгар балыктыы кэлбит оҕолор курдук олорунан кэбиспиттэрэ. Ол кэнниттэн эрдэ кистэниллибит хаамыралар тыыннара баар дуу?Суох дуу?- диэн бэрэбиэркэлээн көрбүттэрэ .
    Хаһыаттан оҥоһуллубут бэргэһэлэрин кэтэн кэбиспиттэрэ. Ол барыта үчүгэй, былааннаммытынан баран иһэр диэн өйдөбүллээҕэ.
    Ону үрэх атын бэтэрээ биэрэгиттэн Тимир кэлэн уолаттары көрбүтүн биллэрэн саҥата суох илиитинэн далбаатаан ааспыта.

    0
  • Баба5а баатыр
    27 марта 2020
     

    Ити күн болдьонуллубут кэмҥэ муоста икки өттүгэр сүүсчэкэ оҕо мустубута. Бу оҕолор дьон хараҕыттан кистэнэн биир өттө күөл талахтарын, иккис өттө баһаарынай таас депо дьиэтин кэннигэр мустубуттара. Онтон «хааһына» оҕолоро кэпсэтиллибитин курдук олох баалларын биллэрбэккэ үрдүк үөрэх үөрэҕин кыһатын өттүттэн мас дьиэлэргэ саһан турбуттара.
    Онон дьон көрөр сиригэр муостаҕа Витька,Костя уонна Тимир турбуттара. Өр-өтөр буолбатаҕа муостаҕа «Петька-цыган» икки уол доҕуһуоллаах тахсан кэлбитэ. Кини уолаттарынаан муоста биир өттүгэр кэлээт :
    - Эһиэхэ эҕэрдэ! Тойонум Витька! Эн чуумпу ууга тоҕо долгуну хамсатаҕын! Миигин куттаары оҕо бөҕөтүн муспуккун. Миигиттэн тугу ыйытыаххын баҕараҕын? Ыйытыктаах буоллаххына,манна кэл. Куттаныма! Чуумпу ким да мэһэйдээбэт сиригэр итиннэ тумуска киирэн сирэй-сирэйгэ кэпсэтиэххэ, –диэн суоһурҕаммытынан барбыта
    Онуоха Витька көрсүһүү толкуйдаммыт хартыынанан баран иһэринэн уолаттартан арахсан иһэн :
    - Мин бардым. Улаханнык долгуйуман барыта толкуйдаммытынан баран иһэр. Билигин Тимир эн тумус утары бар.Толкуйдаммыт хамсаныылары хонтуруоллаа. Онтон Костя,ол бу буолар түгэнигэр муостаны бүөлээр,-диэн сибигинэйдэ.
    Онтон “Петька –цыган” Витькаҕа уруһуйданан олох атаһын көрсөр курдук көрүстэ. Олох утары кэлэн кууһан ылла. Ону туораттан көрдөххө, олох өр бэйэ-бэйэлэрин сүтэрсибит доҕордуу уолаттар көрсүһүүлэрин курдуга. Ол гынан баран чугастан көрдөххө букатын атын хартыына көстөрө.Ол курдук дьэбир сирэйдээх, муус харахтаах, дьэбин уоһуйбут уол кэлэн Витьканы кууһан баран,бэрт нэһиилэ сирэйин ханньары таттаран туран:
    - Дьэ,Витька! Эн биһи сирэй-сирэйгэ көрсөр күннээх эбиппит. Итиннэ ороххор саһа олорон үөһээттэн соруйаргын эрэ билэҕин,тэҥ-тэҥҥэ кэпсэтиэххин баҕарбаккын,күүс өттүнэн өттөйүөххүн баҕараҕын! Онтон ол күүһүн мин өттүбэр баар. Ону көр, -диэн баран бэйэтин уолаттарын диэки ыйан көрдөрдө.
    Онтон салгыы : -Манна тугу гынаары дьон ортотугар туруохпутуй. Ол онно чуумпу сиргэ тумуска киирэн кэпсэтиэххэ,-диэт «Покровскайдыыр» трассаттан туораан “Петька-цыган” үрэх тумуһун диэки хааман барбыта. Ол иһэн бэйэтин кытта сылдьар харабыл уолаттарын бэттэх тумуһу бүөлүү хаалларан кэбиспитэ.
    Онтон бу икки уол бу кэмҥэ, ол кэмнээҕи олох сокуонугар сөп түбэһэн , ханныгын да иһин бэйэлэрин саастыылаахтарын ортотугар өйдөрүнэн-санааларынан, күүстэринэн-уохтарынан баһыйа тутар буолан куорат оҕолорун күлүк бөлөхтөрүн тута сырыттахтара.
    Ол гынан баран , кинилэр атын оҕолортон чорбойон бу маннык таһымҥа тахсыбыт суоллара тус туһунан этэ. Ол курдук «Петька-цыган» Сэбиэскэй сойууһу бүтүннүүтүн уҥуордаан баран, манна Саха сиригэр кэлэн олохсуйбут цыганнартан төрүттээҕэ. Ол дьонун ити тухары төһө элбэхтик онно-манна түбэспиттэрэ, эрэйдэммиттэрэ буолуой? Онон кини биир сиргэ табан олорбот ,дьиэтэ –уота суох көһө сылдьар норуот үөрэҕин бүтүннүүтүн бэйэтин этигэр-хааныгар иҥэринэн сылдьара. Ол курдук ырыаһыт ,хаартыһыт, хармаанньыт бэрдэ этэ. Ол тас өттүнэн кыайа туппут уолугар муҥутуур тойон, кыайтарбытыгар хайдах хаптанныырын билэр, онтон кэмэ кэллэҕинэ кэтэххэ да биэрэрин сатыыра.
    Кини аччыктааһын диэн тугун олус үчүгэйдик билэр. Онон күннээҕи аһыыр аһылыгын кими хайдах албыннаан ,үктэтэн булунарын тобулара. Ол курдук «татаар» оскуолатыгар үөрэнэ киирэн баран,бииргэ үөрэнэр оҕолорун хаартыга оонньоон сүүйэн иэскэ киллэртээбитэ. Онон кыбытан, ол уолаттартан бэйэтин анныгар сылдьар бөлөх тэриммитэ. Кинилэр көмөлөрүнэн атын оҕолору түүрэйдээн киирэн барбыта.
    Онтон Костя,Витька уонна Тимир бары элбэх кыбартыыралаах дьиэҕэ бииргэ олорбуттара.Ити дьиэ «Холбос» тэрилтэтин улэһиттэрэ күргүөмүнэн олорор дьиэлэрэ буоларынан, бэйэ –бэйэлэрин олус үчүгэйдик билсэллэрэ . Ол иһин оҕолор, эмиэ бары бииргэ тутуспутунан улааппыттара.Ол түмүгэр биир тутулуктаах күүстээх оҕолор бөлөхтөрө үөскээбитэ. Кинилэр бары биир дьиэҕэ олорор буоланнар чөмөхтөһөн тэрээһин да,ахсаан да өттүнэн атын оҕолор бөлөхтөрүн баһыйа туппуттара.
    Онтон “Петька-цыган” баһылык дуоһунаһыттан уһуллубутун кэннэ “биригэдьиирдэр” мунньахтарыгар Костяны тала сатаабыттара. Ону Костя “улахан оҕолорго” тахсар сааһа ыган кэлбитинэн Витьканы бэйэтин оннугар туруорбута. Ол сөптөөх быһаарыныы этэ. Костя улахан уолаттар бөлөхтөрүгэр тахсыбытын кэннэ бэрт сотору кэминэн ,эмиэ кими эрэ баһылыгынан талыахтаахтар этэ.Онон Витька ити Костя уол көмөтүнэн, кини оннугар тахсан кэлбитэ.
    Ол гынан баран бу оҕо бөлөҕүн үгүстэрэ кыаммат эбэтэр үгүс оҕолоох ыаллар оҕолоруттан турара. Онтон кинилэр толкуйдарыгар үчүгэй төрөппүттэрдээх оҕо - куһаҕан дьаллыктаах оҕолорго баһылык буолара сатаммат курдук көстөрө. Оннук өйдөбүллээх оҕолор , бу бөлөххө аҕыйаҕа суохтара.
    Ол иһин “Петька-цыган” “Аппа уҥуордарга” мин баһылык буолуохтаахпын диэн толкуйун уларыппатаҕа.Онон бүгүн манна кэлэн ,ол дуоһунаһын күүс өттүнэн былдьаһан ылаары кэлэн турар.
    Кини муоста аттыгар турар уолаттар саҥалара иһиллибэт сиригэр тиийээт, бэйэтин санаатын этэн киирэн барбыта:
    -Витя ! Эн биһи бэйэ бэйэбитин олус үчүгэйдик билсэбит. Билсибиппит биир эрэ сыл буолбатах,онон кубулҕаммакка сирэйинэн эт . Миигиттэн эн тугу ирдиигин? Саҥарбаккын! Этимэ даҕаны.Онто суох мин тугу баҕараргын билэбин.
    Биир куоракка олорор курдукпут.Ол гынан баран муннугут анныгар туох буола турарын көрбөккүт.Дьокуускай саҥа дьиэлэринэн тутуллар.Тула өттүгүн кэрүн.Урут манна кураанах сир этэ.Онтон билигин манна төһө дьиэ тутуллубутуй? Ити дьиэлэр кураанах тураллара буолуо дии саныыгын дуо? Итиннэ киһи бөҕөтө олорор.Онтон эһиги уруккугут курдук миигин “Аппа уҥуордары” кытта холбоон баран биир сутурукка тутуоххутун баҕараҕыт.
    Билигин көр төһө оҕону мин мунньан аҕалбыппын уонна бэйэҥ оҕолоргун аах уонна бэйэҕэр сыаната быс . Күүс ким өттүгэр баарыгар? Онон мин эһиги анныгытынан сылдьыахпын баҕарбаппын. Бу эҥэр тутуллубут саҥа кыбартаалларга –мин хаһаайыммын. Онон буолбут түгэни билинэн эйэнэн төттөрү бэйэҥ кыбартаалларын диэки баран хаал.Ону билиммэт буоллаххытына күүс да өттүнэн мээрэйдэһиэхпит.
    - Дьэ,кырдьык күүс-кыах бөҕөтө буолбуккун. Биһиги эйиэхэ куоратка буола турар түгэни үөрэтэн баран , уруккубут курдук биир сомоҕо сылдьыахха. Оччотугар бу куоракка биһиэхэ тэҥҥээх оҕо бөлөҕө суох , - диэн этиилээхпин.
    -Витя! Эн миигин күллэримэ. Бүгүҥҥү кэпсэтии сүнньэ ити буолбатах. Бүгүн ким бу бөлөхтөргө баһылык буолуой?- диэн сүрүн боппуруос быһаарыллыахтаах.
    Ол гынан баран ол боппуруос быһаарыллан бүттэ.
    Мин эйиигин маннык акаары буолуо дии санаабат этим.Бу курдук кэнэнник мин сирбэр көрсүһэ кэлиэ дии санаабатаҕым. Онон мин сорукпун улаханнык судургуттун. Эн хорсун быһыыгын хайгыыбын. Ол гынан баран Витя!Эн бэйэн норуотун остуоруйатын дьоруойа “ Иванушка-дурачок” курдук наһаа көнөтүк толкуйдуугун. Мин билигин эйиигин бэйэбиттэн төттөрү уолаттаргар ыыппаппын.Бу эҥэр тутан туруохпут. Ол кэнниттэн ,эн уолаттарын хайдах хамсаналларын кэтэһиэхпит.
    -Эн этэр этиин манна быһаарыллыбат боппуруос. Ону эн миигиннээҕэр ордук билэҕин.Ол курдук ким бу оҕолор бөлөхтөрүгэр баһылык буолара,эн биһи баҕа санаабытыттан тутулуга суох. Биригэдьиирдэр санааларын истэн баран “үөһээҥҥилэр быһаараллар. Бу оҕолор бөлөхтөрүгэр мин баһылык буолабын диир буоллаххына ? Билигин эйэ-дэмнээхтик арахсабыт. Боппуруоһу “үөһээҥҥилэр”иннилэригэр туруоруохха,кинилэр быһаардыннар.
    - Витя! Билигин ити боппуруоһу “үөһээҥҥилэр” иннилэригэр туруорар кэмэ эрдэ.Билигин биригэдьиирдэр үгүс өттүлэрэ эйиигин өйүүллэр

    0
  • Баба5а баатыр
    27 марта 2020
     

    Онтон тоҕо эһиги миигин кытта илии тутуһа сатыыргытын миигин билбэтэ буолуо диигит дуо? Сотору мин көрө олорор сирбэр куорат ыһыаҕа ыытыллар. Онно эһиги миигин кытта өйдөспөтөххүтүнэ.Ол ыһыах тэрээһинигэр кыттыһыаххыт суоҕа. Оччотугар эһигиттэн “уопсай” үпкэ киирэр үп кээмэйэ кыччаатаҕына ,”үөһээҥҥилэр” ким диэки көрөллөрө биллибэт.
    -Инники дьылҕабыт хайдах буоларыгар,эрдэ таҥара иннигэр кириэстэнимиэххэ.Оннооҕор ким даҕаны биир мүнүүтэнэн кини дьылҕатыгар туох буоларын билбэт.    
    Ити курдук кэпсэтии сүнньэ ,эрдэттэн сэрэйиллибитин курдук халтай быһаарсыы быһыытынан баран иһэрэ.
    Ол иһин Витька , хаһыаттан оҥоһуллубут кэтэ сылдьар бэргэһэтин төбөтүттэн илиитигэр ылбыта. Ону уҥуоргу биэрэк өттүттэн көрөн туран Тимирдээх эрдэ кэпсэтиллибитинэн халлааҥҥа холууптары ыыппыттара. Ону кэтэһэн турбут «хааһына» оҕолоро дьиэлэр кэннилэриттэн тахсан кэлбиттэрэ. Утары турар оҕолор болҕомтолорун бэйэлэригэр туһаайбыттара.
    Онон “Петька-цыган” уолаттара дьиктиргээн ол бөлөҕү үөрэтэ турбуттара. Бу эҥэрдэр бары саҥа аан-маҥҥай , маҕыын сарсыарда дьаһал кытаанаҕынан хас да сиртэн кэлэн биир чөмөх буола холбоспуттара. Бэйэ-бэйэлэрин олох билсибэттэрэ. Онон кинилэр билбэт уолаттарын көрөннөр , бэйэлэрин икки ардыгар буккулла түспүттэрэ.Кинилэри: - Биһиэхэ көмө дуу? “Аппа уҥуордарга” дуу? диэн боппуруос үүйэ-хаайа туппута.
    Кинилэр бэйэлэрин икки ардыгар эн-мин дэһэн быһаарсан ,кэмниэ кэнэҕэс бу бөлөх «Аппа уҥуордары» өйүү кэлбиттэрин быһаараннар ол уолаттары үөрэтэ турбуттара.
    Ити түгэҥҥэ хантан кэлбиттэрэ биллибэккэ эмискэччи «Хохоллаах» кэлэн “Петька-цыганы” түҥҥэри көтөөт,илиилэрин кэдэрги тардаат көхсүн кэннигэр ыбылы баайан, айаҕар таҥас симэн баран, төбөтүгэр куул кэтэрдэн кэбиспиттэрэ.Ити кэнниттэн бэрт түргэнник ууну кэһэн киирэн «Петька-цыганы» биир көлүөһэҕэ олордубуттара, бэйэлэрэ атын көлүөһэлэри кэппиттэрэ. Кинилэр көлүөһэлэри ууга анньан киирбиттэрин көрөөт Тимирдээх биир өттүттэн быанан соһон ылбыттара. Ити барыта биир чыпчылыйыы түгэнин иһигэр буолбута.
    Онтон Витька биэрэккэ тиксээт Тимири кууһан ылбыта:
    - Тимир! Олох тугу да этэр кыаҕым суох. Мин эйиэхэ махтанабын эрэ!Барыта толкуйдаммытын курдук буолла.
    Ол кэнниттэн «Петька-цыгаҥҥа» тиийэн төбөтүттэн куулу арыйа баттаат:
    - Дьэ,билигин дьылҕабытын таҥара иннигэр кириэстэнэбит.
    Бу иннинэ бэйэтин хаһаайын курдук тутта сылдьыбыт уолга бу түгэн олох ыарахан өйдөбүллээҕэ.Биир да тылы утары этэр кыаҕа суох буолуор дылы сүнньэ тостон турара. Бу буолбут түгэни “Петька-цыган” барытын түүл курдук ылынан, билиннээҥҥэ дылы итэҕэйбэккэ сылдьара.
    Ити буолбут түгэни барытын көрө- билэ сылдьан, Костя утары муоста уҥуор турар уолаттарга:
    -Эй, уолаттаар! Бу диэки көрүҥ ! Ити төбөтүгэр куулу кэтэ сылдьар,эһиги атамааҥҥыт биһиги илиибитигэр баар. Көрдүгүт! Аны кэннигит диэки хайыһын онно биһиги уолаттарбыт тураллар. Эһиги төгүрүллэн тураҕыт. Атамааннытын быыһыы кэлэр баҕалаах,манна охсуһа кэлин! Ким күүстээҕин быһаарсыаҕын?-диэн кыайбыт-хоппут киһи быһыытынан сэниэлээхтик хаһытаата.
    Сэрэйиллибитин курдук ким даҕаны муостаҕа тахсан киирсибэтэҕэ. Атамааннара сүнньэ тостон төбөтө сир диэки төҥкөйөн турарын көрөннөр уонна «Петька-цыган» чугас эргиниттэн ким да атамаан оруолун ылбатаҕыттан , биир өйгө-санааҕа түмэр күүс суоҕуттан тарҕаһарга барбыттара.
    Ол курдук «Аппа уҥуордар» күөл уҥуор мунньустан турар уолаттар, кыра-кыра бөлөхтөргө арахсан тарҕаһан хаалбыттарын эрэ көрөн хаалбыттара.
    Аны күргүөмүнэн сылдьар туһата сүппүтүнэн Костя бэйэтин уолаттарыгар дьиэлэригэр тарҕаһарга дьаһал биэрбитэ. Ол кэнниттэн күөл бэтэрээ өттүгэр турар уолаттар сүргэлэрэ өрө көтөҕүллэ түспүтэ. Кинилэр бу буолбут түбэлтэни хайдах көрбүттэринэн сыаналаабыттара. Урукку өттүгэр эҥин араас, кыра-улахан быһаарсыыларга сылдьыбыттара да, бу курдук биир да таммах хаан тохтуута суох өрөгөй чыпчаала ситиһиллэ илигэ. Бары баһылыктарын Витьканы хайҕаабыттара, хайдах курдук ити харса суох киирэн «Петька-цыганы» бэйэтин кэлгийэн таҕыста. Инники баран эттэххэ,бу түгэнинэн Витька аата-суола бэйэтин уолаттарын ортотугар хас да төгүлүнэн үрдээбитэ.
    Онтон Костя бэйэтэ икки-үс тирэх уолаттарын кытта Витькалаахха тиийэн кэлээт «Петька-цыган» үрдүгэр түспүтүнэн барбыта:
    -Үөдэҥ үөнэ баара! Бэйэҥ уолаттаргар илиигин көтөхтүн! Хас сыл бииргэ сырыттыбыт. Куһаҕаннык сылдьыбытын дуо?Баһылык буола сылдьан,бэйэҥ этэр этин дии”Биһиги күүспүт биир чөмөх буола сылдьарбытыгар” диэн. Тоҕо билигин кэлэн кутуруккунан оонньоон бардын?Ити иһин билигин мин эйиигин муннугун тоҕо охсуом,- диэбитинэн ынан кэлбитин,Витька тохтотон кэбиспитэ:
    -Костя! Тохтоо! Илиигинэн кииримэ! Эн биһи ис тутулбут сокуона хайдаҕын билэҕин.Онон кини итинник хамсаммытыгар “биригэдьиирдэр мунньахтара” сыана быһыаҕа.Ол оннугар кинини билигин бэйэҕитин кытта илдьэ барын,сөптөөх усулуобуйалаах сиргэ, дьон хараҕын далыттан ыраах кистээн кэбиһин.
    Онтон сарсын “биригэдьиирдэр мунньахтарын” ыытыахпыт. Ол иһин мин “Петуховкаҕа”, Тимир “Дьиэ тутар комбинат”, онтон эн Костя “Радиоцентр” кыбаарталларыгар барыаххыт. Оҕолору мунньан биригэдьиирдэри талыаххыт.Ол биригэдьиирдэри илдьэ кэлиэххит.
    Ол кэнниттэн Тимиргэ кэлэн :
    - Тимир! Эйиэхэ махтал! Эн сытыы өйдөөххүн! Барыта ,эн толкуйдаабытын курдук барда. “Хааһына” оҕолоро быстахха туттар харчылара суох диэбитин,биһиги үөрүүбүтүн үллэстиннэр. –диэн баран биир чөмөх 25 солкуобайдаах харчыны Тимиргэ туттаран кэбиспитэ.
    Ити кэнниттэн уолаттар бары арахсарга барбыттара. Тимир уолаттарын кытта бэйэтэ аҕыйах хонуктааҕыта оҕо дьиэтигэр бииргэ олорбут оҕолоругар кэлээт,кып-кыра «Вася –чумазый» турарын көрөн улаханнык соһуйбута:
    -Мин эйиэхэ кыра саастаах оҕолору бэйэҕитин кытта илдьэ кэлимэн диэн эппитим буолбат дуо? – диэн Хаҥалас уолуттан ыйыппытыгар , уола:
    - Биһиги кинини бэйэбитин кытта ылбатахпыт. Автобус иһигэр киирэн эрэ баран,кини баарын биирдэ көрбүппүт. Хайдах барыбытыттан саһан ,автобус иһигэр киирэн саспытын билбэппит. Мин Тимир туһугар ууга да,уотка да киириэм ,- диир.
    Бары күлсэ түспүттэрэ.
    Тимир «Вася чумазайы» кууһан ылаат:
    -Бу эйиэхэ миигиттэн, өйдүү-саныы сылдьаргар.- диэн баран уолугар элбэх туттар тэриллээх перочиннай быһаҕын бэлэх ууммута. Атын уолаттары кытта илии тутуһан эҕэрдэлэһэн ,уруйдаһан-айхаллаһан баран аптуобустарыгар уган атааран кэбиспитэ.
    Бу тугэн кэнниттэн «Аппа уҥуордар» “Покровскайдыыр тракт” сүнньүн барытын көрөр буолбуттара. Ити эҥэр өттүгэр «Петька-цыган» оннугар сөптөөх бэрээдэк олохтонуор дылы “ биригэдьиирдэр мунньахтара” Костяны баһылык быһыытынан анаабыта. Онтон «Петька-цыганы» « килиэбин» бэйэтэ көҥүл булунарыгар ыытан кэбиспиттэрэ. Ол аата «Аппа уҥуордар» бэйэлэрин кэккэлэриттэн таһааран кэбиспиттэрэ.
    Урут бииргэ сылдьыспыт уолаттарыттан ким эмэ ,атаҕастаммытын иэстэһэн, эмэһэҕэ кэлэн тэптэҕинэ , ханна да үҥсэн, хантан да кырдьыгын булан ылбат оҥорбуттара. Бу сонун тустаах дьоҥҥо “сонун буолан” этэрбэс араадьыйатын нөҥүө бэрт түргэнник тиийбитэ.
    Онон куорат «күлүк» харчытын тутааччылар тутуллара, алларааттан үөһээҥҥэ дылы туруору тутуллаахтарынан , бу түгэн “ улахаттарга” кытта дьайбыта. Ол курдук бу эҥэр саҥа промышленнай тэрилтэлэр «күлүк» харчытын хамсааһынын суола «Аппа уҥуордар» көрөөччүтүн нөҥүө барар буолбута. Ол барыта «Аппа уҥуордар» ааттарын-суолларын үрдэппитэ. Итинэн сибээстээн куорат ыһыаҕын кэтэх тэрээһинэ “Аппа уҥуордарга” сүктэриллибитэ.
    Саха дьонугар саамай үөрүүлээх кэм, дьыл ааһан саҥа үүммүт дьылы көрсөр үтүө-мааны үөрэр-көтөр кэмҥэрэ ыһыахтар нэһилиэктэринэн,улуустарынан ыытыллан куоракка кэлэн түмүктэнэр кэмэ тиийэн кэлбитэ. Бу түһүлгэ кэлии омук күргүөмүнэн кэлбит кэмигэр буоларынан куорат салалтата бу тэрээһини “саха аймаҕа “ уопсастыба эрэ туруорсуутунан “харах эрэ баайыытыгар” ыытара. Ол да үрдүнэн норуот бэйэтэ хааныгар иҥэринэ сылдьар,өбүгэлэриттэн кэлбит Үрүҥ Туҥах улуу ыһыаҕын бэйэтэ төһө кыанарынан өрө тута сатыыра.
    Ол курдук «Аппа уҥуордарга» бу кинилэр көрөр –харайар сирдэрэ буоларынан, төттөрүтүн бэрээдэги хааччыйыы сорук быһыытынан кинилэртэн ирдэнэрэ.Бу ыытыллар ыһыах кэмигэр бэрээдэк көрүүтэ «үөһээҥҥилэр» нөҥүө барара, ол гынан баран бу түгэн кыра оҕолор бөлөхтөрүн олохторун эмиэ таарыйан ылара. Ол курдук кыра оҕолор бөлөхтөрө бэйэлэрэ туспа эппиэттиир хайысхалаахтара.
    Быйыл даҕаны ити боппуруоска «үөһээлэр» Витькаҕа дьаһал биэрбиттэрэ ыраатта. Ол иһин Витька киниттэн ирдэниллэр үлэлэри эрдэттэн ыыппыта.
    Онтон биирдэстэрэ ити «Петька-цыганы» оннуттан туоратыы этэ. Кинини оннуттан туораппатахтара буоллар, “Аппа уҥуоргуларын”оҕолорун бөлөҕө ыһыах кэмигэр буолар түгэннэргэ буккуһар кыаҕа суох буолан тахсара.

    0
  • Баба5а баатыр
    27 марта 2020
     

    Онтон ыһыах кэмигэр «күлүк харчы” хаарты оонньуутун уонна ат сүүрдүүтүн тула эргийэрэ. Итиннэ «үөһээлэр» бэйэлэрин икки ардыгар сөҥҥөспүт буоллахтарына ,кыра саастаах оҕолор бөлөхтөрүн икки ардыгар “эн-мин” дэһии туох да улахан төрүөтэ суох тахсан кэлэрэ. Ону төһө да «үөһээлэр» үтүлүк иһигэр тута сатаабыттарын иһин, бары түгэнэ сатаан хонтуруолламмат буолара. Онон бу хайысхаҕа Витька тус бэйэтинэн эппиэттиирэ.
    Ону билэ сылдьан “Петька –цыган” Витяны итиннэ кыбыта сатаабыта. Бу тэрээһин ыытыллар кэмигэр бары куорат оҕолорун бөлөхтөрүн кытта эрдэ кэпсэтии ыытыллан, “олимпиада” өйдөбүлүн ис хоһооно тирэх өйдөбүл быһыытынан ылыллан,суруллубатах сокуон быһыытынан бу кэмҥэ “эн-мин” дэһии тохтотуллара.
    Ол эбээһинэстэрин Витька, Костя уонна Тимир буолан бэйэлэрин икки ардыгар турумнаспыттара. Барыта бу иннинээҕи ыһыахтарга туһаныллыбыт,чочуллубут былаанынан ыытыллыбыта. Ол курдук Костя тас эргииргэ,онтон Тимир атын саха оҕолорун кытта ис эргиир иһигэр бэрээдэги көрүөхтээҕэ. Манна Костя эппиэтинэһэ судургунан ааҕыллара ,ол курдук кини дьаһайар оҕолорун бөлөҕө атын куорат оҕолорун бөлөхтөрүттэн ыһыах буолар сиригэр тэрээһиннээх киириини тохтотуохтааҕа.
    Онтон атыныгар барытыгар Тимир эппиэттиирэ. Ол иһин Тимир ыһыах бары өттүгэр туох буоларын түргэнник билээри түһүлгэлэринэн эппиэттээх оҕолору сыһыартаабыта. Хас биирдии оҕо ханнык сиргэ-уотка эппиэттиирэ чуолкайдык ыйыллара уонна ол сириттэн Тимиртэн көҥүлэ суох ханна да хамсыа суохтаахтара. Сүрүн соруктара диэн, бэйэлэрин икки ардыгар кэпсэтэллэригэр тутталларынан кинилэр «харах» уонна «түргэн атах» этилэр. Сүрүннээн күүстээх тэрилтэ пуормалаах дьоно хантан ханна хамсыыллара учуотка ылыллара, хармаанньыттар бааллара-суохтара быһаарыллара. Ол курдук бу тэрээһиҥҥэ кыра оҕолор бөлөхтөрүн биир сүрүн соругунан ,дьону-сэргэни кинилэр “бытархай” харчыларын уоран аймаабат инниттэн, ат сүүрдүүтүгэр олохтоохтору “кэлии хармаанньыктартан” көмүскээһин биир сүрүн үлэ быһыытынан ылыныллара.Ол сонун түргэнник Тимиргэ тиэрдиллэрэ.
    Онтон сүрүн сорук быһыытынан бу кэмҥэ улуустар аайыттан ааттаах-суоллаах хаартыһыттар кэлэн оонньуулларын тэрийиигэ илии-атах буолаллара ирдэнэрэ.
    Тимир толкуйугар хаарты оонньуутун көрүҥэ икки бөлөххө арахсара: сүүйүүлээх (сүүйсүүлээх) уонна өй оонньуутугар.
    Ол курдук өй оонньууларыгар ханнык хаарты оонньооччуга тиксибитэ “тоҕоос” инники күөҥҥэ тахсыбат, ол оннугар киһи бэйэтин оҕуруктаах өйө, сатаан аттаран оонньуура улахан суолталаах. Өй оонньуулара уһун кэмҥэ бараллара.
    Онтон сүүйүүлээх оонньууларга табыллыы, сатаныы улахан суолтаны ылар. Манна ханнык хаарты кэлбититтэн хотуу-хотторуу буолар. Онон хаарты-маатыска мичик гыннаҕына “мааһын” табылыннаҕына , көннөрү да оонньооччу ботуччу үбү биир охсуунан охсон сүүйүөн сөп. Ол гынан баран “тоҕоос” өйдөбүлүттэн мүччү түһэр инниттэн хаартыһыт сүрүн сокуонунан , утары оонньооччугун хайдах эрэ гынан кини билбэт албаһын туттан кыайыыны мүччү тутарга өй-санаа ууруллара. Сүрүннээн ол албастар биллэллэр этэ. Онно киирэллэрэ холуода тас ойуутугар бэлиэ оҥоруута,сатаан хаартыны ырытыы уонна түҥэтии. Ол албастары бу оонньуур хаартыһыттар бары даҕаны баһылаабыт дьон этилэр. Ол иһин кыайыыны ситиһиэххин баҕарар буоллаххына саҥаттан саҥа албаһы толкуйдаан иһэрин ирдэнэр.
    Дьэ бу манна Дьокуускайга ыһыах буолар “хаарты оонньуутугар” били «Куоратчыт» диэн кэпсээҥҥэ сурулларын курдук биир кунан сүөһүлээх көннөрү хаартыһыт кэлэн оонньообот, “аатка-суолга” оонньуу кэлбит саамай үрдүк таһымнаах хаартыһыттар мустан оонньууллара. Атыннык эттэххэ бу хаарты идэтинэн айахтарын ииттинэн олороооччулар, ким бастыҥын быһаарсар сүрүн күрэхтэрэ этэ. Бу күрэх барыта эрдэ кэпсэтиллибит өйдөбүллэринэн барара.
    Ол курдук хас биирдии хаартыһыт оонньууну тэрийэр «Аппа уҥуоргуларга» көп курдук түһээн төлүүрэ. Онтон бэйэлэригэр тэринэр бириис үптэрин тэрийэргэ эрдэттэн оонньууга ыйыллыбыт угуллар үп кээмэйин уйунар эрэ буоллахтарына кыттыһар кыахтаналлара. Ол ыйыллыбыт үп таһымын кээмэйэ ботуччу буолара. Онон көннөрү киһи кэлэн оонньообот , сөбүгэр үптээх-астаах таһымнаах оонньооччу кэлэн аат былдьаһара. Аҥардас маннык күрэххэ кэлэн оонньоспут хаартыһыт дьон айаҕын кэпсээнигэр барара. Ол хамсаныы барыта аат-суол инниттэн оҥоһуллара.Ол курдук бэйэ идэлээхтэрин икки ардыгар, бу хаартыһыт ол ыһыахха киирэн бачча үптээх түһүлгэҕэ оонньоспута диэн кэпсэлгэ киирдэҕинэ ,кини хайдах таһымнаах оонньооччу буолара сэрэйиллэрэ.     
    Бу дьон үйэлэрин тухары бу идэҕэ олохторун анаабыт буолан, төһө да харчыны–үбү сүүйтэрбиттэрин иһин айахтарын ииттинэр дьон этилэр.Онтон сорох сорохтор сүрүн бирииһи ылары сорук оҥостон эрдэ кэлэн ыйы ыйынан илиилэрин имитэн, толкуйдарын сытыылаан куораты биир гына кэрийэ сылдьан илин-кэлин түсүһэллэрэ.
    Бу күн куорат ыһыаҕа ыытыллар кырдала- бэс ойууру кытта быысаһар соҕуруу кытыытыгар хаарты -маатыска оонньуутун түһүлгэтэ тэриллибитэ. Дьэ манна дьоҥҥо-сэргэҕэ кэпсээннэ сылдьар хаарты оонньуутун чулуу оонньооччулара мустубуттара.
    Манна соҕуруунан, Сэбиэскэй Сойуус улахан киин куораттарын биир гына кэрийбит «Аппа уҥуоругар» олорор «Татаар Бааската» баһылыыра-көһүлүүрэ. Кинини кытта тэҥ оонньуур таһымнаах хоту улуустартан төрүттээх харса-хабыра суох оонньуулаах тоҥус бэрдэ «Саккай»,илин энэрдэртэн сэрэхтик уонна сэргэхтик оонньуур идэлээҕин иһин «Саһыл саҕа» дэппит, Бүлүү эҥэртэн хаарты холуодатыттан ылбыт хаартытын талбытынан эргитэр «Көмүс тарбах» диэн саха чулуулара, дьаамнартан тэруттээх хаартыны эрдэттэн хайдах бэлиэтээбиттэрин таба көрөр талааннаах,айдааннаах “Күөх харах» дэммит бааһынай туйгуна, дьахтар аймахтан куруутун сүүйүүлээх хаалар «Дама Маайа» уонна да атыттар көстөллөрө.

    0
  • Баба5а баатыр
    28 марта 2020
     

    Бу дьон икки күнү тура түүннэри-күнүстэри тохтообокко оонньууллара. Ким урут харчытын сүүйтэрбит туораан иһэрэ .Ол хаартыһыттар туспа бэйэлэрэ хайдах сөннөһөллөрүнэн бэйэлэрин икки ардыгар киирсэллэрэ. Кэлин тиһэҕэр тиийэн икки улахан сүүйүүлээхтэр эрэ хаалаллара. Кинилэр бүтэһик оонньууга ким кыайбыт улахан аҥарын ылар курдук сөннөһөн онньууллара. Ол кэнниттэн сүүйбүт дьон иккиэн кыттыһан оонньоспут дьоннорун барыларын куорат биир үтүө эрэстэрээнигэр ыҥыран айах туталлара. Онуоха дылы ким даҕаны айаҕар “кыраадыстаах утаҕы” куттубат этэ.
    Ол иһин түргэнник оонньоноллорунан манна тоҕуоруспут хаартыһыттар сүүйсүүлээх остуос,очкуо , бырыы оонньуутугар киирсэлллэр. Ааспыт ыһыахха «Татаар Бааската » сүүйбүтэ. Кини оонньуу олорор хаартытыгар тыҥыраҕынан быһа сотон бэлиэ хааллартаан, ол бэлиэлэрин ааҕан бүтэһик оонньууга кыайбыта. Ону ити «Күөх харах» таба көрөн айдаан таһаарыам диэн олуйан,ол кэмҥэ киниттэн харчы бөҕөтүн куттарбыта. Онтуката быйыл табыллыбат суол . Ону биллэхтэринэ «быһахха» туруоруохтарын сөбө.
    Бу куоратка “Татаар Бааската” лаппа “үтүө саастарын” ааһан баран Саха сирин булбут кэлии татаар омук сыдьаана киһи буолар . Кини киһи олоҕун хаамыытыгар “аарыма кырдьаҕастар ” саастарыгар үктэммит оҕонньор .
    Ол гынан баран тас көрүүгэ кини бэйэтин олус үчүгэйдик көрүнэ сылдьара харахха быраҕыллара. Олус үтүө матырыйаалтан тигиллибит көстүүмү маанытык таҥҥа сылдьара. Тыла-өһө ,тутта-хапта да сылдьара, хаамара-сиимэрэ көннөрү дьонтон букатын атын этэ. Көбүс көнө уҥуохтааҕа. Бу киһи хаһан даҕаны аччыктаабатах, ыарахан олоҕу билбэтэх киһи курдук куруутун үөрэ-көтө сылдьара.Ол курдук минньигэс көр-нар тыллааҕа, бэйэтин сааһыгар кимиэхэ да тэҥэ суох түргэн хамсаныылааҕа.
    Бу дойдуну булуоҕуттан олохтоох дьону кытта “эн-мин” дэспитинэн барбыта. Ол курдук бу куоратка олохсуйаат улуустан кэлэр-барар дьоҥҥо “Ыалдьыт дьиэтин “ аһан, олохтоох дьон куоратка кэллэхтэринэ ол дьиэҕэ түһэн, онно хонон-аһаан дьыалаларын ситэн дойдуларыгар аттанар сирдэрин тэрийбитэ. Олохтоох дьонтон бэйэтин хаһан даҕаны өрө туттумматынан уонна бэрт түргэнник ыраастык сахалыы саҥарарга үөрэммитинэн “бэйэ” киһитинэн ааҕыллара.
    Ол гынан баран “Татаар Бааската”“күлүк” өрүттэргэ олус улахан сабыдыаллааҕа кэлээтин кытта биллибитэ.Тоҕо эрэ “күлүк” өрүттэр куорат бас-көс дьоно кини тылын истэн эрэ баран хамсаналлара.Ол гынан баран тоҕо эрэ бэйэтэ ол дьонтон тэйиччи сылдьара. Онон бу киһи бэйэтин олоҕор элбэх сирэйдээҕэ сэрэйиллэрэ.
    Сэбиэскэй былаас кэмэ буолан ,хаарты оонньуута “сүүйүүлээх оонньуулар” ааттарыгар киирэн эккирэтиигэ төһө да сылдьыбытын иһин ,бу оонньууга улахан үп-харчы хамсыыр түгэнэ буолан,бу курдук эрдэттэн бэлэмнэлиилээх үлэ ыытыллара.
    Бу иннинэ Тимир урукку ыһыахтар хайдах тэриллэн ыытыллалларын онно кыттыспыт оҕолор кэпсээннэриттэн эрэ истэр этэ да , улахан суолта биэрбэт буолара . Ол оннугар ол ыһыах кэннинээҕи далбараҥҥа тиксэрэ. Онно кыттыбыт уолаттар үптэнэн “дьоро киэһэтин” тэрийэллэрэ . Онно тугу көрбүттэрин, билбиттэрин уонна туох быһылаан буолбутун ойуулаан -омуннаан кэпсэтэллэрэ. Ону истэр буолара.
    Онтон быйыл Витька салалтатынан биир тэрийээччи уонна салайааччы быһыытынан кыттыһа сылдьар. Онон туох барыта киниэхэ сонун этэ. Билигин ити «Петя-цыганы» түҥҥэрии кэнниттэн Витька аата-суола өрө тутуллубута.Кинини кытта ким даҕаны утары аахсыбат буолбута. Ол түмүгэр «Аппа уҥуордар» ыһыах аһыллыытын биир кэлимсэ күүс быһыытынан көрсүбүттэрэ.
    Кинилэр салалталарынан бэлэмнэнии үлэтэ балачча эрдэттэн ыытыллыбыта. Манна оҕолор кыттыылара улахан оруоллааҕа . Ол курдук кинилэр ыһыах буолар сиригэр «харах» буолан сылдьаллара. Атыннык эттэххэ бу манна кэлбит хаартыһыттарга куттала суох оонньууну тэрийэргэ “түргэн атах” эбээһинэһин толороллоро. Ол курдук хайа да өттүттэн туора дьон хаарты оонньуур сиригэр чугаһаатахтарына , ол барыта «Татаар Бааскатыгар» биллэриллэ турара. Ол курдук милииссийэ улэһиттэрэ эмискэччи бэрэбиэркэ да оҥордохторуна даҕаны , хаартыһыттары сытаан туппаттара . Ол курдук “ түргэн атахтар” баар буоланнар эрдэ сэрэтиллэ охсон , көннөрү ыһыахха кэлбит дьон үссэнэ олороллоругар кубуйаллара. Инньэ гынан милииссийэ үлэһиттэрэ тугу да ирдииллэрэ суох буолан хаалара.
    Онтон ат сүүрдүүтүгэр хармаанньыттары уодьугуннааһын буолара. Өскөтүн оннук киһи баарын көрдөхтөрүнэ , Витькаҕа этиэхтээхтэрэ. Ол кэнниттэн ол киһиэхэ биллибэт дьон кэлэн сөптөөх өйдөбүлү оҥороллоро. Итинник түгэн кэлии эрэ дьонтон тахсара, олохтоох хармаанньыттар манна ирдэнэр ирдэбиллэри билэллэрэ уонна ону кэһиэхтэрин толлоллоро.
    Сүрүн улахан харчыга уксааччылар, ханнык ат хайдах баалла сылдьарын,туруга хайдаҕын эрдэттэн үөрэтэн билэ сылдьаллара. Саба быраҕан ханнык ат хаһыс сүүрүүгэ кыайара эрдэттэн суруннээн биллэрэ. Онон сүрүннээн кыайар ат төһө бириэмэнэн иккис кэлбит аты кыайарыгар уксуу буолара.
    Биир эмэ түгэҥҥэ туорааһын буолара. Ону “күлүк” өрүттэр бэйэлэрэ соруйан оҥороллоро. Итинник түгэҥҥэ элбэх харчы хамсыырынан хас биирдии түбэлтэ “күлүк” өрүттэртэн болҕомтоҕо ылыллан бэрт сэрэхтээхтик,айдаан тахсыбат гына чочуллан оҥоһуллара . Онон ат сүүрдүүтэ олус бэрээдэктээхтик ыытыллара.
    Ол иһин ыһыах кэмигэр толкуйдаммыт түгэннэр санаа хоту бардахтарына, онно кыттыбыт оҕолорго өлүү үптэрэ тыырыллан кэлэрэ. Онон манна кыттыспыт оҕолор хамнаска сылдьар оҕолор этилэр. Ол иһин оҕолортон ирдэбил да күүстээҕэ.
    Ити ирдэбиллэртэн сиэттэрэн быйыл сүрүн болҕомто хаарты оонньуутугар ууруллубута. Онон саамай эппиэттээх хайысхаҕа Витька эрэнэр доҕорун Тимири «Татаар Бааскатыгар» илии- атах уолунан сыһыарбыта.
    Онон Тимир бу «Татаар Бааскатын» сорудаҕынан бэлэмнэнии үлэтин бары өрүтүгэр хара маҥҥайгыттан кыстыспыта. Аан бастаан куоратка баар бары хаарты көрүҥҥэриттэн биирдии холуоданы атыылаһан баран, холуодалар ойууларын үөрэтии буолбута.Ол түмүгэр элбэх холуодаттан «Татаар Бааската» биир холуоданы талан ылбыта. Оннук холуодалаах хаартылары куорат үрдүнэн хомуйан ылбыттара.
    Ол хаартыларга Тимири көмөлөһүннэрэн туран «Татаар Бааската» бэйэтэ эрэ билэринэн бэлиэ оҥорбута. Хаарты көхсүгэр баар киэргэл ойууларга ортотугар кып-кыра «ромашка» сибэкки» курдук ойууга хаарты хараҕыттан сирдэтэн хайа эрэ «сэбирдэҕэр» ,мааһатыттан көрөн атын сэбирдэххэ иннэ төбөтүнэн тэһитэ анньан бэлиэлэри туруорбута.
    Онтон олору Тимир холуода хаатыгар ханан да арыллыбатах курдук оҥороро. Ол эмиэ туспа кистэлэҥҥээх буолара. Ол курдук саҥа ылыллыбыт холуоданы ойоҕос уһун өттүн быһа сотон баран ,онон хаартылары биир-биир орууллара уонна оннук ньыманан төттөрү угаллара уонна ол быһыллыбыт холуода сиигин хаарты хаата лаагын курдук лаагынан сотон килиэйдээн кэбиспиттэрэ.Хайдах да эргит-урбат оонньонуллубатах хаарты холуодата буолан тахсара.
    Ол хаартылары бэлиэтииргэ уонна холуоданы хаһан да аһыллыбатах гына оҥорууга Витькалаах,Тимир биир ыйы быһа «Татаар Бааскатын» быһаччы салалтатынан үлэлээбиттэрэ. Бу сылдьан Тимир хаарты диэн сүүлүктээһин оонньуута эбит диэн өйдөбүлгэ кэлбитэ.
    Ол холуодалары баһылыктара кэмэ кэлиэр дылы киһи көрбөт сиригэр ууран кистээн кэбиспитэ.
    Ол быыһыгар «Татаар Бааската» Тимири кытта “илиибин имитэбин” диэн ааттаан хаарты үгүс элбэх албастарыгар такыйара. Хас биирдии улуу хаартыһыт бэйэтин албастарын ханнык да түгэҥҥэ кимиэхэ да кэпсээбэт буолара,ол хаарты сокуона этэ.
    Ол гынан баран «Татаар Бааската» олоҕун тиһэх үктэлигэр үктэнэ сылдьар «кырдьаҕас» Тимири көрдө көрөөт бэйэтигэр олус чугаһаппыта. Кини олоҕун эргитэн көрдөҕүнэ, эмиэ бу Тимир курдук эрдэ тулаайах хаалан хаалбыта. Дьиэ-кэргэн, оҕо диэни үйэтин тухары билбэтэ. Онон бу кини курдук дьон олохторун сокуона Тимири хайдах курдук мускуйуохтааҕын этинэн-хаанынан билэрэ. Ол иһин ол олох мускуйуутун тулуйан бу кини курдук дьон атын тиэстэттэн оҥоһуллубут дьон буолан тахсалларынан уонна ол оннук сокуоннаах олоххо ол дьон албастарыгар үктээн иэскэ киирбэтин диэн тугу сатыырын барытын Тимиргэ көрдөрбүтэ.
    Ол курдук хаарты кытыытын аалары, иннэнэн, тыҥыраҕынан уонна бэһилэҕинэн бэлиэ охсон бэлиэтээһин бары ньымаларын барытын көрдөрбүтэ.
    Хаарты оонньуутугар албыннааһын төрүтэ барыта харах баайыытыгар сытар. Онон эн илиин тарбаҕын дьон көрөрүнээҕэр түргэнник хамсатар буоллаххына холуодаттан ханнык баҕарар хаартыны ороон ылыахха сөп диэн өйдөбүлү иҥэрбитэ.
    Онтон эн тарбахтарын олус «музыкальнай» ,хаартыһыт буолар идэлээх киһиэхэ саамай сөп түбэһэр тарбахтар. Музыкальнай оскуолаҕа кыра сааскыттан үөрэммит буоланнын күүстэх дьарык түмүгэр тарбахтарын олох түргэнник хамсыыллар.
    Мин эйиэхэ хайдах «муухулуйдаан» хаартыны ырытары уонна түҥэтэри кэрдөрдүм . Онон тарбаххын имитэ мускуйа ,илиигин араарбакка ол албастарга дьарыктыы сырыт. Оччотугар ситиһии хайаан да кэлиэ диэн эрэннэрбитэ. Ону хаартыга олоххун анаатаххына эрэ ситиһиэн диэн такыйбыта. Ону бигэргэтэн хаарты ырыта олорон бэйэтэ эппит хаартыларын оонньуу ахсын бэйэтигэр таһаара турара.

    0
  • Баба5а баатыр
    28 марта 2020
     

    Ити курдук Тимир олоҕо дьылҕа- хаан ыйааҕынан “улуу хаартыһыты” кытта бииргэ ситимнэммитэ. Кини оонньууга туттуллар албастары бэрткэ сэргээн ,күнү –күннүктээн илиитигэр хаарты холуодатын илдьэ сылдьан «Татаар Бааска» албастарын үтүктэн хаартылары араастаан тиэрэ-маары эргитэ сылдьар буолан хаалбыта. Эйиэхэ айылҕаттан талаан бэриллибэтэх буоллаҕына, сорох албастары киһи сатаабат, эн тускар олох сатаммат дьыала буолар эбит.
    Киһи киһиттэн атына онно сыттаҕа. Ол курдук иннэнэн бэлиэтэммит хаартыны тарбаҕын имэнинэн мөлтөхтүк ааҕара. Сыыһа-халты туттара. Ону учуутала баяҥҥа дэлби оонньооҥҥун тарбахтарын тириитин халыҥатан кэбиспиккин .Онон маҥҥай оонньуур таһымнын үрдэт ,онтон кэлин харчыга оонньуур идэлэннэххинэ тарбаҕын тириитин аалар тэриллэринэн аалан чарааһытан биэрээр. Оччоҕуна тарбаҕын имэнэ аһыллыа диэн сүбэлээбитэ.
    Ити курдук күүстээх дьарык түмүгэр Тимир кылгас кэмҥэ сүрүннээн икки уонна түөрт тарбах албастарын билбитэ. Ол аата бэлиэтэммит хаартыны холуода иһиттэн ороон ылары уонна икки хаартыны ылан баран биирин ытыс кэннигэр кистээн кэбиһэр албастары баһылаабыта. Онтон учууталын курдук хаартыны ырытарыгар, быһарыгар , түҥэтэригэр хаартылары талбытынан эргитэ сылдьар таһымҥа тиийэрин букатын ыраах курдук сананара.
    Бу иннинэ Тимир бэйэтин оҕолорун кытта таах мээнэ олоруохтааҕар хаартыга оонньуур этилэр. Оонньуу сүнньэ хаарты мааһата хайдах кэлэринэн, куоһур, туус,уоннаах уонна тойон хаһан тахсыбытын суоттаан ааҕыынан, онно тирэнэн толкуйдаан оонньооһун буолара. Онно кини бытархай харчытын мэнээк сүүйтэрбэт буолара. Бэйэлэрин икки ардыгар балачча тахсыылаах оонньооччу ахсааныгар киирсэрэ.
    Ол онно киирсэр оонньууларын таһыма «оҕо оонньуута» буоларын бу «Татаар Бааскатын» үөрэҕэр такыллан баран биирдэ өйдөөбүтэ . Өскөтүн эн олоххун бу көрүҥҥэ анаабатах буоллаххына,ханнык да түгэҥҥэ эн кинилэри сүүйэр кыаҕын суоҕун өйдөбүлүн Тимир бэйэтин төбөтүгэр олус күүскэ хатаабыта. Ол курдук бу кэмҥэргэ бэрт элбэх дьон «Татаар Баасканы» аат ааттаан кэлэн оонньуулларын көрөн,онно туттар албастара элбэҕин билэн сөҕүү диэн сөхпүтэ. Бу маннык таһымнаах оонньооччулар албастара,түөкэйдэрэ олус элбэҕэ.
    Онтон Тимир «Татаар Бааскатын» такайыытын түмүгэр уонна кини хас биирдии оонньуутун хайдах оонньообутун кэпсиирин истэн, хаарты оонньуутун сүрүн кистэлэҥҥэрин дьэ саҥа өйдөөн ырыҥалыыр буолан барбыта. Ол иһин туораттан олорон хас биирдии оонньооччуну болҕомтолоохтук, кини хас биирдии хамсаныытын болҕойон көрөр буолбута.
    Ол оннук түгэҥҥэ хас биирдии оонньуу олох үчүгэй киинэни көрө олорор түгэн курдук этэ. Хас хаартыһыт бары билэллэрэ хаарты ойуутун бэлиэтииллэрин, онон дьыала ол бэлиэтэммити атын дьон сатаан булбат гына бэлиэтэнэригэр сытара. Онон оонньуу иннинэ тарбаххар биир даҕаны бэһилэх суох буолуохтааҕа,ытыһын ыраас уонна тыҥырахтарын кырыллыбыта ирдэнэрэ.Ол барыта оонньуу кэмигэр хаартыга бэлиэ онорботуннар диэн ирдэнэрэ.Ити түгэннэртэн куотар иһин хас биирдии оонньуу саҥа холуода хаартынан оонньонуллара.
    Онтон оонньуу кэмигэр эҥин араас сатабыллаах урдуустар бааллара.Сүрүн албас тарбах талааныгар сытара.Киһи үөйбэтэх албастара барыта туһаныллара.Ол курдук биир оонньууга «Татаар Бааската» боростуой соҕус таһымнаах оонньооччуну кытта оонньууругар биир хаартыны түөртэ таһаарбыта.Ону киһитэ билбэккэ хаалбыта.Онон таһымын кыра буолла да ,эйиигин хайдах баҕарар эргитэ сылдьыахтарын сөптөөҕө.
    Онтон бу ыһыахха буолар күрэххэ утары оонньооччун тас өттүнэн, эн курдук таһымнаах хаарты оонньооччулара тула өттүгэр «харах» буолан олороллоро. Ол оонньуу чиэһинэйдик барарын мэктиэлиирэ.Онтон онно тутулуннаххына сүүйбүт үпкүн оонньообут дьоннор барытын төҥҥөрөргүн ирдииллэрэ уонна эбии оччо үбү саат быһыытынан куттаран ылаллара.
    “Татаар Бааската” манна соҕотох хаартыһыт кэрэ аҥар “Дама Маайа” эһэтин кытта уу тэстибэт доҕордуулар . Кини эрэ “Татаар Баасканы” дьиҥ сирэйин билэр. Манна Дьокуускайга Бодойбоҕа көмүскэ сылдьан билсэн баран бииргэ кэлбиттэрэ.Ол иһин быйылгы оонньууга кини “Дама Маайаны” кытта бииргэ икки хардыылаах албыннааһын хамсаныытын толкуйдаабыттара. Ол курдук куорат “хаарты холуодатын” атыылыыр лааппыларыгар барытыгар кэпсэтии быһыытынан, бэйэлэрэ эрдэ бэлиэтээбит хаартылаах холуодаларын атыыга туруортарбыттара. Ону атыыһыттар кэпсэтии быһыытынан Тимири кытта кэлбит киһиэхэ атыылыахтаахтара. Кинилэр бу холуодалаах хаартылары саамай бүтэһик оонньууга муҥур кыайыылааҕы быһаарар оонньууга туттарга сүбэлэспиттэрэ.
    Ол кэнниттэн “татаар Бааската”аҥар аҥарга кыайыы сүүйүүтүн үллэстиигэ «Дама Маайаны» кытта илии тутуспута.
    Болдьоммут кэмҥэ бары оонньуохтаах хаартыһыттар биир –биир кэлэн түһүлгэҕэ мустубуттара. Мантан антах бары тэрээһин боппуруоска курэҕи ыытар дьон «Аппа уҥуоргулар» эппиэттииллэрэ. Саамай эппиэттээх кэм үөскээбитэ.
    Билиҥҥи тылынан этэр буоллахха Тимир куттал суох буолуутун мэктиэлиир бөлөх биир тутаах киһитэ буоларынан хаартыһыттары кытта бииргэ сылдьыспыта. Мантан антах икки күн устата хаартыһыттары “тас олоҕу” кытта кини эрэ сибээстиирэ.Күрэс былдьаһа кэлбит дьон туох эмэ суһал көрдөһүүлээх буоллахтарына « Татаар Бааскаҕа» этэллэрэ. Кини дьаһалынан Тимир оонньооччулар кырдалларыттан тахсан,туһааннаах киһиэхэ дьаһалы тиэрдэрэ. Атыннык эттэххэ кини «ыт атах» диэн дуоһунаһыгар сылдьара.
    Тимир санаатыгар бу дьон кэллэ кэлээт оонньообутунан бараллара буолуо диэн толкуйдааҕа. Онтуката дьоно, биэс-алта киһиттэн уратылара бары тойон моҕол аттыгар мунньустан бэйэ-бэйэлэрин утары “«остуос»диэн быстах оонньууга илиилэрин имитэн бырахсыбытынан киирэн бардылар. Кинилэр кэпсээннэриттэн иһиттэххэ «Татаар Бааската» улахан дуоһунастаах ,Тимир оҕо буолан боростуойдук өйдөөтөҕүнэ Саха сирин хаартыһыттарын баһылыга эбит. Кини доруобуйам мөлтөөбүтүнэн уонна сааһырбыппынан сибээстээн бу дуоһунастан тохтотун диэн туруорсубут. Аттыгар хаартылыыр дьоно «оҕонньор» оннугар саха киһитэ буолара буоллар бэрт буолуо этэ диэн санааларын атастаһаллар.

    0
  • Баба5а баатыр
    28 марта 2020
     

    Онон “тойон” моҕолго (балааккаҕа) киирбит “сис” хаартыһыттар күн аҥарыттан ордук мунньахтаан таҕыстылар.
    Кинилэр бу боппуруостан атын бэрт үгүс тэрээһин боппуруостары көрөн бэйэлэрин икки ардыгар сыллааҕы хамсаныыларын сөннөстүлэр . Мунньах сылы түмүктүүр уонна саҕалыыр буолан балачча уһун кэмҥэ ыытылынна. Ол курдук бу мунньахха хаартыһыттар быйылгы сылга ханна улахан күрэхтэр тэриллэллэрин, онно ким эппиэттиирин, ким төһө үбү түһээҥҥэ төлүөхтээҕин, хайа эҥэринэн ким сылдьан хаартылыырын барытын билигин манна сүрүннэһэн түмүк быһаарыыны ылыннылар.
    Ол кэнниттэн сылайбыт-элэйбит дьон салгыҥҥа тахсан сахалыы күөх хонууга олорон үссэннилэр.Ол эрэ кэнниттэн бүгүҥҥү күрэх боппуруостарыгар киирдилэр.
    Аан маҥҥай бэйэни харыстаныы боппуруоһун көрдүлэр . Манна сүрүн сөннөһүллүбүт үп оонньуутун тас өттүнэн эрдэ оонньууттан туораабыттар, таах олоруохтааҕар бэйэ-бэйэлэрин кытта тургутуһаллар.Ол оонньууларга арыт баһымах үпкэ илии тутуһан оонньуулар буолаллар.
    Арыт онно сүүйтэрбит хаартыһыт үбэ аһары улахан буолара. Онон үтүмэн үбү сүүйтэрии киһи хаанын күүскэ хамсатарынан, бу оонньуу кэмигэр туора-маары быһыыны таһаарбат иһин барыларын күүстээх бэрэбиэркэ кэнниттэн эрэ ис оонньуур кырдалга аһарарга дьаһал ылбыттара. Ити сыыһа хамсаныыттан сэрэтэр дьаһал көстүүтэ этэ.
    Ол кэнниттэн хаартыга оонньооччулары икки бөлөххө араарарга сөҥҥөспүттэрэ. Ити дьаһалы толорор иһин ким ханнык бөлөххө оонньуурун быһаарар түгэн сэрэбиэйэ хаартыһыттар икки ардыгар ыытыллыбыта. Ол эмиэ хаартыһыттар бэйэ-бэйэлэрин кытта эрдэ кэпсэтэн “кирдээх оонньууну” ыыппатыннар диэн тэриллэрэ. Ол сэрэбиэй көрүҥэ сырыы аайы уларыйа турара. Быйылгы сылга “лото” диэн оонньуу буочукатын нүөмэрдэрин туһанан сэрэбиэйдээһин ыытыллыбыта.
    Ону Тимири кыра оҕо уонна оонньууга сыһыана суох диэн кини нөҥүө ыыттарбыттара. Маҥҥайгы сырыыга бэйэлэрин ахсааннарыгар сөп түбэһэр буочукалаах куултан хаартыһыттар тустаах нүөмэрдэрин ылбыттара. Ол кэнниттэн бэйэлэрэ талбыт буочукаларын төттөрү куулга уган баран , аны ким ханнык бөлөххө оонньуурун быһаарбыттара.
    Бу кэмҥэ “Татаар Бааската” кууллаах лотону илдьэ сылдьарынан бэйэтин уонна «Дама Маайа» нүөмэрдээх буочукаларын куул муннуктарыгар тубэһиннэрбитэ. Онон Тимир оруола кыра этэ. Ааттаммыт бөлөххө муннукка баар буочукалары ороон «Татаар Бааскатын» уонна « Дама Маайаны» биир бөлөххө түбэһиннэрбитэ.
    Бу маннык хаарты оонньуутугар икки хаартыһыт бэйэ-бэйэлэрин кытта куомуннастарына кими да тулуппаттар. Онон бэйэлэрин бөлөхтөрүгэр «Татаар Бааската» “Дама Маайалыын” инники күөҥҥэ тахсан бэйэ-бэйэлэрин утары оонньообутара. Эрдэ кэпсэтиллибитинэн бу бөлөххэ кыайыылааҕынан «Дама Маайа» тахсыбыта.
    Онтон иккис бэлэххэ оонньуулар олус сытыытык барбыттара. Ол курдук «Саһыл саҕа» соруйан кыра омук хааннаах ыгым майгылаах « Саккайы» дэлби кыынньаан оонньуур сүнньүтүттэн туоратан бэрт киитэрэйдик кыайбыта. Онтон «Көмүс тарбах» уонна «Күөх харах» оонньуулара мөккүөрдээх буолан тахсыбыта. «Көмүс тарбах» чиэһинэйэ суох оонньуурун эрдэттэн билэр буолан, «Күөх харах» кини хамсаныытын барытын маныы олорбута. Кини «Көмус тарбах» оонньуур киһитэ уларыйдаҕын аайы миэстэтин уларыта сылдьарын көрөн улаханнык сэрэхэчийбитэ. Тоҕо инньэ гынарын билиэн баҕарбыта. Онтон биир түгэҥҥэ киһитин кэннигэр туран көрбүтэ «Көмүс тарбах» хаартыны ылан баран утары оонньооччутун хаартытын аннынан аһарарыгар , бэйэтин хаартыта сиэркилэ курдук утары оонньооччутун хаартытын көрдөрөн ааһарын көрбүтэ.
    Онтуката биир түгэҥҥэ, күнү утары олордоҕуна эрэ табылларынан сибээстээн миэстэтин уларытарын билбитэ. Ол кэнниттэн атын оонньооччулары бигэргэтэлээччилэринэн кэпсэтэн баран , бэйэтэ утары көрсүһүүтүгэр «Көмүс тарбах» буосканан сотуллубут хаартынан оонньуурун тутан ылбыттара.
    Эмискэ аймалҕан бөҕө буола түспүтэ. Сүүйтэрбит дьон бары айманан туран кэлбиттэрэ.Улахан айдаан тахсыаҕын “Татаар Бааската” кэлэн бэрт түргэнник барыларын оннуларын буллартаабыта. Ол түмүгэр «Күөх харах» кыайыылааҕынан тахсыбыта. Атыттарга «Көмүс тарбах» сүүйүүлэрин төҥүннэрэн туран, оччо үбү саат куппута.
    Онон икки хонуктаах күнүстэри –түүннэри сырылҕаннаах оонньуу кэнниттэн сүрүн киирсиигэ «Дама Маайа» уонна «Саһыл саҕа» киирсэр буолбуттара.
    Дьиҥ олоххо ханнык баҕарар эр киһи дьахтары хаарты оонньуутугар бэйэтигэр тэҥҥээбэт, Ол гынан баран олоххо хаһан баҕарар сөп түбэспэт көстүүлэр,сүрүн өйдөбүллэртэн туора турар түгэннэр баар буолаллар.
    Онтон «Дама Маайа» оннук көстүүттэлэртэн биирдэстэрэ этэ. Кини Саха сирин араас улуустарыгар оонньуу тиийдэҕинэ,үгүс дьон аатын истэн баран саас ортолоох дьахтар биһиэхэ бүгүн оонньуу кэлбит дии саныыллара. Онтукалара тас көрүҥүнэн, быһыытынан – таһаатынан олус ис киирбэх, тупсаҕай көрүннээх саҥардыы сүүрбэтин ааһан эрэр кыыс оҕо кырыылааҕа буолан тахсара. Онтон харахтарынан оонньоон,синньигэс биилин имитэн ,куолаһын эҥин араастык минньитэн саҥаран-иҥэрэн,ыллаан-туойан турдаҕына ама бу маннык кэрэ кыыс ханнык эрэ тыйаатырга артыыстаан дуу? Эбэтэр ырыаһыт буолан айаҕын ииттибэккэ тоҕо манна хаарты оонньуутугар сыстыбытай? - дии саныыллара.
    Дьиҥ олоххо ханнык баҕарар үүнээйи силистээх, мутуктаах , буолар түгэн биричиинэлээх, хас биирдии киһи төрөппүттэрдээх. Кини төрүттэрэ сэбиэскэй былаас инниттэн кэлбит-барбыт сытыы-хотуу дьон этилэр. Ол курдук куоратка «дьон түһэр дьиэтин» тутан олорбуттара.Онон айахтарын ииттэллэрэ. Кини эһэтэ номох быһыытынан Бодойботтон көмүстээх кэлэн баран, бу куоратка дьиэ атыылаһан олоҕун оҥостубут. Эһэтин оҕурук өйдөөх, харса суох майгылаах, киирбит –тахсыбыт хамсаныылаах, наада буоллаҕына туохтан да толлон турбат оҕонньор курдук бэрт элбэх киһи кэпсиир.
    Онтон билигин кини дьыалатын уола салҕаан сааһын моноон эрэр. Онон Маайа ол оҕонньор сиэнэ буолан тахсар. Кини ыал соҕотох мааны кыыһа . Эһэтэ баарыгар сиэн кыыһын уол оҕо курдук бэйэтин өйүгэр санаатыгар такыйан букатын атын өйдөбүллэринэн иитэн улаатыннарбыта. Оҕонньор уолун туохха да уурбат этэ.Кини хараҕа харчыны эрэ ааҕар диирэ. Ааппын ааттаттаҕына бу сиэн кыыһым ааттатыа диирэ. Онон сиэн кыыһын олох кыра оҕо эрдэҕиттэн хаарты албастарыгар үөрэппитэ. Оҕо сылдьан аан маҥҥайгы оруола оонньуу кэмигэр онон манан сүүрэ , ону маны кэпсээбитэ,ыллаабыта буола сылдьан эһэтигэр бэлиэ биэрэн утары оонньооччу хаартытын барытын этэн биэрэрэ. Бэйэлэрин икки ардыгар бэйэлэрэ эрэ өйдөһөр бэлиэлээхтэрэ,тыллаахтара.
    Арыыйда улааппытын кэннэ кэлэр барар дьону кытта оонньотор буолбута. Эҥин араас өйдөөх- санаалаах,кыахтаах дьон кэлэн ааһаллара.Ол быыһыгар улахан таһымнаах хаартыһыттар көстөн ааһаллара.Ол дьону утары сиэнин оонньоторо,такыйтарара.Онон Мааса олох кыра сааһыгар,араас омук хаартыһыттарын үөрэҕин ааспыт улахан таһымнаах оонньооччу буолан ахсыбыта.
    Ол иһин бэйэтин эйгэтигэр бу кыыс кинилэртэн итэҕэһэ суох оонньуурун иһин уонна эдэрин иһин «Дама Мария» диэбэккэ, «Дама Маайа» диэн таптал ааты убаастаан иҥэрбиттэрэ. Билиҥҥиттэн «ол оҕонньор» сиэнэ дэтэн эһэтин баҕа санаатын толорбута.
    Атыттар сүрүн оонньуу буоларын кэтэһэ таарыйа бэйэ-бэйэлэрин ыҥырсан тэҥҥээхтэр бэйэ-бэйэлэрин булсаннар, хаарты оонньоон барбыттара. Кинилэр көннөрү кэмҥэ бэйэ-бэйэлэриттэн дьалты тутуһаллара,киирсибэт буолаллара. Туох да диэбит иһин түөкэйдээн кыайыы хаарты сокуона этэ. Онтон манна бэйэлэрэ баҕа өттүнэн оонньуур буоланнар , төттөрүтун түөкэйдээн кыайбыт хайҕанара. Ол гынан баран ким эрэ утары оонньооччутун түөкэйдээһиҥҥэ туттаҕына бэйэлэрэ быһаарсаллара. Ол ис киирсиигэ ким даҕаны тас өттүттэн киирэн булкуспат сокуоннаахтара. Оччотугар бу киирсиилэр өһүргэниилээх, хом санаалаах тумүктэнэллэрэ. Ол гынан баран аһаҕастык утары киирсиигэ кубулуйбат буолара. Ону тэрийэр дьон мэктиэлиирдэрэ. Бэрт түргэнник икки аны араартаан кэбиһэллэрэ.Ол оннугар кэлин атын сиргэ көрүстэхтэринэ бэйэ-бэйэлэриттэн иэстэһэллэрэ.
    Ол кэнниттэн ким кими кыта хайдах киирсибитэ,төһөнү сүүйтэрбитэ-сүүйбүтэ кэлин кэпсээн буолан алаас –алаастарынан тарҕанара,тайҕаны уҥуордаан Дьааны хайатын аһары баран туундара дьонугар кытта кэпсээн буолан тиийэрэ.Ол курдук бу дьон сэһэн тарҕатааччыларынан сайыҥҥы үтүө күннэр үүммүттэринэн сири-дойдуну кэрийэ үп-ас булуна бараллара.
    Бу күн сүрүн оонньуу сэрэйиллибиин курдук, саҥа холуода хаарты ылыытыттан саҕаламмыта. Тимири «Татаар Бааскатын» сорудаҕынан бу икки оонньооччу эрэллээх дьонун кытта хаарты ыллаттара ыыппыттара.Бииргэ аргыстаспыт дьонноро такси сакаастаан куораты биир гына кэрийбиттэрэ. Тимир маҥҥайгы ыйан биэрбит лааппытыттан тоҕо эрэ атыыласпатахтара. Ити курдук хас да лааппыга киирэ-киирэ төттөрү ылбакка тахсыталаабыттара. Онтон тоҕо эрэ куорат кытыытыгар тиийэн баран такси суоппарыгар харчы биэрэн, кини нөҥүө хаартыларын ыллартарбыттара.
    Бу хаартыһыттар ортолоругар сыллааҕы саамай улахан күрэхтэһиилэригэр инники күөҥҥэ тахсыбыт икки оонньооччу иккиэн сүүйүүлээх хаалаллара. Онон оонньуу аат-суол эрэ иһин ыытыллара. Оонньуу ис хоһооно ким бүгүҥҥү күннээҕи күрэх кыайыылааҕын аатын ыларга сытара. Бу иннинэ оонньонуллубут күрэххэ, хас бирдии хаарты оонньуутугар маҥҥайгы түҥэтиигэ хайдах хаарты кэлбититтэн көрөн ,хаартыһыттар уксар үптэрин таһымын бэйэлэрэ быһаараллара. Ол иһин оонньуу күнү күннүктээн барара.
    Онтон бу оонньууга ким кыайыылаах буолара биир оонньуунан быһаарыллара .Эрдэттэн бириис таһыма ,бачча үп буолар диэн быһыллара . Ол үптэн кыайыылаах уонна кыаттарбыт хаарты оонньооччута төһөнү бэйэлэрин икки ардыгар үллэстэллэрэ эмиэ биллэрэ. Үллэстии наһаа баттала суох, тэҥ-тэҥҥэ соҕус үллэһиллэрэ. Онон ким кыайбыттыттан тутулуга суох ,кыайтарбыт да киһи син-биир бочуотка сылдьара.
    Ол курдук бу оонньооччуларга тэҥ балаһыанньалаах оонньуу усулуобуйата тэриллэрэ. Онон түөкэйдээһини утары туох кыаллар дьаһал барыта оҥоһуллара.
    Оччотугар инники күөҥҥэ оонньуу маастырыстыбата буолбакка, бу тугэҥҥэ кимиэхэ хаарты-маатыска мичик гыммыта тахсан кэлэрэ.Онон хаарты хаамыытыттан тирэнэн хайалара баҕар кыайыан сөбө.
    Ол да үрдүнэн быйылгы оонньууга «Татаар Бааската» толкуйдаабыта табылыннаҕына «Дама Маайа» кыайара эрдэттэн сэрэйиллэрэ. Билигин «Татаар Бааскатыгар» саамай эппиэттээх түгэн үөскээбитэ. Өскөтүн кини туттар албаһын туттахтарына саат куттарыыта диэн оҕо оонньуута буолан тахсыан сөбө. Ол курдук кини бу орто дойдуга тыыннаах сылдьар–сылдьыбат боппуруоһа көрүллэн турдаҕына даҕаны көҥүлэ. Ону кини билэ-билэ, бу дойдуга сөбүн олордум диэн өйдөбүлтэн сирдэтэн хамсаммыта. Өскөтүн табылыннаҕына бу олоххо хаалбыт тыыннаах кэмин кыһалҕата суох олорор кыаҕын тэриниэхтээҕэ.
    Бу сүрүн оонньууну испиэктээкили көрөр курдук көрөөрү, эрдэ туораабыт оонньооччулар күрэх буолар моҕолун иннин тула олорон кэбистилэр.
    Ол иһин “Дама Маайа” уонна «Саһыл саҕа» дьону өр кэтэһиннэрбэккэ аһаҕас ааннаах моҕол иһигэр киирэн оннуларын булунан олорон кэбистилэр. Ол кэнниттэн ылыллыбыт хаартылартан аҕа саастаах киһи быһыытынан «Саһыл саҕа» биир холуода хаартыны талан ылан баран болҕомтолоохтук имэрийэн, эргитэн көрдө уонна кыыска туһаайан:
    -Эн, бу холуода хаартынан оонньууру,туох дии саныыгын?-диэн ыйытта.
    Онуоха «Дама Маайа» иһигэр оонньуу тускула кини кыайыытын диэки хайыһан эрэриттэн үөрэн олорон,бэриллибит холуода хаартыны балачча эр сыҥыйан туран үөрэппитэ буолан баран:
    -Онтон саамай убаастыыр убайым ! Бэйэтинэн талан ылбыт хаартытынан оонньуурбун туох диэн утарыахпыный. Бүгүн ким күнэ буоларыттан хаарты-маатыска мичик гыныа буоллаҕа?- диэн түгэхтээх соҕустук эппиэттээбитэ. Онтон атын холуода хаартылары «Татаар Бааска» дьаһалынан Тимир ылан дьон хараҕыттан дьалты кистээн кэбиспитэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    28 марта 2020
     

    Ити курдук оонньуу саҕаламмыта. Бэлиэтэммит хаартынан оонньуур буолан«Дама Маайа» киһитин хаартытын төһө да ааҕа олорбутун иһин,түргэнник хам тутан кэбиспэккэ ,тэҥ оонньууну үөскэтэн:
    -Ок-сиэ ! Тэҥҥээхтэр булсуспуттар эбит- диэхтэригэр дылы балачча уһуннук оонньоппута. Ол гынан баран сүрүн сүүйүүлээх оонньуутун ситэри оонньообокко хаалбыта. Ол курдук оонньуу түмүгэ атын буолан тахсыбыта. Хаарты-маатыска атын өттүнэн мичик гыммыта.
    Ип –итии ,сып-сылаас биир да былыта суох күн, эмискэччи хантан кэлбитэ биллибэккэ, хара буору ытыйан холорук бэрдэ сүүрэн кэлбитэ. Хаартыһыттар олорор балааккаларын түҥҥэри анньан , оонньуу олорор хаартыларын үнтү ытыйан,онно манна тамнааттаан кэбиспитэ. Ол холоруктан куотан көрөн олорооччулар туора- маары ыстаҥалаан биэрдилэр.
    Ол түмүгэр оонньуу кыайыылааҕа биллибэт буолуута ,эмиэ биир мөккүөрдээх түгэн өрө күөрэйэн тахсан кэлбитэ. Бу кэмҥэ айылҕа көстүүтэ кэлэн булкуспутун кэннэ оонньооччулар бэйэ-бэйэлэригэр тугу да баайсаллара суох буолан, саҥата суох утары көрсөн олордулар.
    Ол оннугар оонньуу хаамыытын көрө олорбуттар, бэйэлэрин икки ардыгар мөккүһэн турдулар. Биир бөлөх «Татаар Бааска» кигиитинэн салгыы оонньуохтаахтар диэн турда.Онтон иккис бөлөх холорук кэлэн, чуо оонньуу олорор дьон хаартыларын ыспыта,мээнэҕэ буолбатах! Туох барыта силистээх-мутуктаах онон тэҥҥэстиннэр диэн боппуруоһу туруорсубуттара. Бу түгэни балачча өр мөккүһэн баран хаптаҕай сирэйдээҕэ элбэҕинэн, бу оонньууга ким даҕаны хоппото диэн быһаарбыттара. Онон сүүйүүлээх үптэрин аҥаардаһаллар диэн түмүккэ кэлбиттэрэ.
    Ити курдук уопсай ыһыах кэмэ бүтүүтүгэр хаартыһыттар эмиэ оонньууларын тэбис тэҥҥэ түмүктээбиттэрэ.Быйыл улахан айдаан тахсыбатаҕыттан бары да үөрэн көтөн тарҕаспыттара.Ити кэнниттэн «Татаар Бааскатын» салалтатынан Тимирдээх бутэһик тэрээһин үлэлэри түмүктээн кэбиспиттэрэ.
    Онон Тимир “үлэлээбит көлөһүнүн аахсан кылгас кэмҥэ түөһүгэр силлии-силлии олорор кыахтаммыта. Ол гынан баран билигин кини өйүн-санаатын инники өттүгэр хайдах олоҕум төрдүн хайдах оҥостон олоробун диэн толкуй долгутара.
    Кини бириэмэ аастаҕын аайы оҕо дьиэтигэр олорон ылыммыт быһаарыныыта сыыһатын дьэ саҥа билэн-өйдөөн эрэр. Ол саҕана ийэтин-аҕатын сүтэрбит аһыыта ситэ үмүрүйэ илигинэ кинилэр сырдык өйдөбүллэрин илдьэ сылдьар буолан, бу улааппыт куоратыттан арахсыан баҕарбатаҕа. Ол курдук оҕотук санаатыгар «Аппа уҥуордарга» тирэнэн сылдьыам диэн толкуйдаабыта. Кырдьык толкуйдаабытын курдук Витькалаах,Костя улаханнык өйөөтүлэр. Билигин олорор сирин быһаардылар. Күннээҕи аһын-таҥаһын үбүлээн көрөн олороллор. Ол гынан баран урут төрөппүттэрэ ийэтэ-аҕата баарына уонна билигин тулаайах хаалан баран бу олорор олоҕо тус –туһунан хартыыналар.
    Кини билигин собус соҕотох,кимҥэ да тирэнэрэ суох.Бу курдук «айах адаҕата» буолан өр олороро сатаммат. Мантан антах бэйэтин көрүнэр үбүн бэйэтэ эрэ булуннаҕына, ииттинэрин олох чуолкайдык өйдөөтө .Ол инниттэн хантан эрэ куруутун таммалыы турар үп киирэр «үлэлээх» буолуохтаах. Кини олоҕор ол барыта сокуону кэһэн эрэ туран булуллуон сөп. Ол гынан баран Тимир күн аайы аһаҕастык дьонтон ону –маны халаан, быһах биитин устун сылдьыан баҕарбат. Ол суолунан бардаҕына Тимир ырааппатын чуолкайдык билэр. Хаһан эрэ, ханна эмэ сыыһа үктээн «хааһына» дьиэтигэр атаарыллыахтаах. Ону кини барытын өйдүүр.
    Онтон олох дьиҥ сирэйэ –дьэбир ! Кини билиҥҥи түгэнигэр, хайдах да эргит-урбут бэйэҕин , тыыннаах сылдьыаххын баҕарар буоллаххына олоҕум суолун “күлүк” өрүттэри кытта эрэ холбоотохпуна эрэ табыллар эбит диэн түмүккэ кэлбитэ.
    Тимир «Татаар Бааската» күлүк өрүттэргэ бутэһик киһи буолбатаҕын билэрэ. Ол иһин билигин киниэхэ үчүгэйдик сыһыаннаһар «Татаар Бааскатыттан» сүбэ көрдөөбүтэ.
    Онуоха ону эрэ кэтэһэ сылдьар курдук оҕонньоро:
    -Тимир,эн улаханнык ити боппуруоска долгуйума. Тугу эрэ толкуйдуохпут. Эн көрдөһүүгүн “үөһээҥҥилэргэ” тиэрдиэм. Онон олох сотору кэминэн кинилэр билиҥҥи туруккар туох быһаарыыны ылбыттарын тиэрдиэм.
    Онтон эн баайын-эн тарбаҕын! Тарбахтаргын харыстаа уонна дьарыктаа! Мин кэлин кэмҥэ,эн курдук түргэн хамсаныылаах тарбахтаах оҕону - киһини көрсө иликпин. Итинник тарбахтар хас киһи аайы баар буолбатахтар,ону мин олохпор “айахпын” тарбаҕым түргэн хамсаныытынан ииттиммит киһи быһыытынан этэбин.
    Онон мин эйиигин хаартыга үөрэппит ньымаларбын умнума.Ол ньымаларбын күн аайы тарбахтаргынан такыйа сырыт. Кырдьык билиҥҥи эн оонньуун таһыма улахан хаарты оонньооччуларын таһымыгар тиийэрэ быдан ыраах , онон бэйэҕэр үтүмэн баайы-дуолу булунар кыаҕын суох.Ол гынан баран көннөрү киһини хайдах баҕарар эргитэн,айаххар ас булунуоххун сөп.Онон ачыктааһыны көрсүөҥ суоҕа.-диэн уол санаатын бөҕөрҕөппүтэ.
    Итинэн кини бэйэтин инники олоҕун «күлүк» өрүттэри кытта сибээстээбитэ. Мантан антах ити дьон дьаһалларынан олоруохтаах. Онон дьаһал суруга кэлэрин кэтэспитэ.
    Ол сурук бэйэтин өр кэтэһиннэрбэтэҕэ ,биир күн Витька киирэн кэлэн:
    -Тимир эҕэрдэ! Эйиигин “Татаар Бааската “ миигин кытта бүгүн көрүстүн, күн ханнык баҕарар кэмигэр кэллин,дьиэбэр баарбын диэн илдьит ыытта.
    Онуоха Тимир саҥата суох:-Тоҕо? –диэбиттии ыйытардыы көрбүтүгэр.
    Уола:
    -Ыйытыма. Кини тоҕо көрсө сатыырын бэйэм да билбэппин. Билэрим да буоллар,тугу да этиэм суоҕа этэ. –диэн туох кыһалҕалаах кэлбитин биир тыынынан тоҕо тэбээн кэбиспитэ.
    Ити эрэ кэнниттэн доҕордуулар бэйэ икки ардыларыгар ону-маны кэпсэтэн өр көрсүбэтэх тыыннарын таһааран тарҕастылар.

    0
  • Баба5а баатыр
    28 марта 2020
     

    Итиччэни истэн баран Тимир бэрт түргэнник хомунан «Татаар Бааскаҕа» барбыта.
    Тимир “Лена” киинэ көрөр дьиэтин аттыгар,былыргы үйэлэрин монообут мас устар ааллартан көтүллүбүт хаптаһыннартан оҥоһуллубут олбуордаах уһаайба кэтэх дьон киирэр ааныгар кэлэн быаны тардан дьиэ иһигэр баар чуорааны тыаһаппытыгар «Татаар Бааската» бэйэтэ тахсан кэлбитэ..
    Аарыма кырдьаҕас диэтэххэ бэрт сыыдамнык,чэпчэкитик хааман кэлэн аанын аһаат:
    -Тимир!Эн кэлбит эбиккин дуу? Маладьыас, кырдьаҕаһы үөртүн. Манна киир. Эн-мин дэһэр кэпсэтиилээхпит.
    Оҕо киһини иннигэр уктан туран, дьиэтигэр ыҥырбыта.
    Бу иннинэ оҕолор бу дьиэ аттынан ааһан иһэн манна:
    - Манна «Татаар Бааската» олорор,кини оннук-маннык киһи -диэн кэпсэтэр дьиэтигэр Тимир төһө да салла санаабытын иһин «оҕонньору» батыһан киирэн кэлбитэ.
    Тимир бу эйгэҕэ кыра оҕо эрдэҕиттэн буккулла сылдьар.Онон кинилэр “кыыбаҕаларын” билэр. Бу маннык идэлээх дьон бэйэлэрин уорҕаларыгар кими да мээнэ киллэрбэттэр. Бу иннинэ кини Тимири куруутун «хаарты дьиэтин» иһигэр көрсөрө. Онон бу кинини «татаар Бааската» бэйэтин дьиэтигэр көрсүүтэ атын сыһыан бэлиэтэ буоларын Тимир төһө да биллэр,иһигэр буккулла турара:
        -Тоҕо миэхэ маннык улахан болҕомтону уурдулар?- диэн санаа хам кууспута.
    «Татаар Бааската» “Теплай күөл” олох үрдүгэр, уруккута баай атыыһыт дьиэтин атыылаһан бас билэн ,бэйэтин кытта «Немой» диэн тыла суох, бүтүннүү бытык буолан хаалбыт киһини доҕор оҥостон олорор. Ол киһитэ көннөрү киһиттэн тас өттүнэн бөдөҥ үрдук уҥуохтааҕа, күүстээх-уохтаах көрүннээҕэ. Ол гынан баран дьиэ иһигэр баара-суоҕа биллибэт, «күлүк» курдук сылдьар идэлээҕэ.
    Бу дьиэҕэ кэлэн хаартылаан барааччылар, бу саҥата суох сылдьар киһиттэн аһары толлоллоро. Сир аннынан кэпсээн быһыытынан бу «Татаар Бааскатын» туох баар «хараҥа» дьыалатын барытын ,бу киһи толорор диэн иһиллэрэ.
    Онтон бу «Татаар Бааската» арыый кыанар эрдэҕинэ, киэҥ сиринэн, харса-хабыра суох сылдьыбытын элбэх киһи билэр. Онтон бу икки киһи хаһан, ханна булсуспуттарын ким да билбэт.
    Билигин «Татаар Бааската»ити «хаарты дьиэтин» сэргэстэһэ уһаайбаҕа туспа дьиэ туттан олорор. Онон “Хаарты дьиэтигэр” биирдэ эмэтэ киирэн тахсар. Күннээҕи быстах үлэлэри барытын «Немой»дьаһайар. Кини ханнык да сыаптаах ыттан ордук бэриниилээх, эрэллээх харабыл.
    Онтон олохтоох дьон «Татаар Баасканы» куоратка хаарты дьиэтин тэрийиэҕиттэн ыла билэллэр. Күннээҕи килиэбин «торуойдаан», ол аата хаартыһыттарга сөптөөх усулуобуйа тэрийэн, ол дьону оонньотон, аһатан –сиэтэн онтон дохуоттанан олорор.
    Онтон бэйэтин кытта утары хаартыга тэҥҥик оонньооччу суоҕун кэриэтэ этэ. Ол курдук хаарты оонньуутун бары албастарын толору баһылаабыт, бүтүн «Сойуус» үрдүнэн биллэр таһымнаах хаартыһыт буолара. Ол аатын бигэргэтэн, аат былдьаһа атын киин куораттартан үрдүк таһымнаах хаартыһыттар хаарты оонньуу кэлэллэрэ.
    Ол иһин кини бас билэр “хаартытын дьиэтэ” Саха сирин саамай инники күөҥҥэ сылдьар, үптээх-астаах «сүөгэй» хаартыһыттара кэлэн оонньуур түөлбэтинэн биллэрэ.
    Ол эн! Бу дьиэҕэ оонньуу киирэргэр тос курдук “киирии үбүн “угаргар сытар. Ону мэнээк боростуой киһи уйуммат төлөбүрэ буолара. Итини таһынан саҥа киһи кэллэҕинэ ,кинини ким эрэ мэктиэлээтэҕинэ оонньото киллэрэллэрэ.
    Сүрүн улахан сүүйсүүлээх оонньуулар үлэ күнэ хаамыытын тутуһан субуота киэһээ буолаллар. Бу күн улахан хамнастаах араас тэрилтэ улэһиттэрэ, идэтийбит хаартыһыттар, ол быыһыгар быстах үп булуммуттар киирэн кыдьыктарын таһааран бараллар. Ити дьиэҕэ оонньуу кэнниттэн олорор сиргэр босхо таксиларынан илдьэн биэрэр өҥөнөн , эн сүүй да, сүүйтэр даҕаны бары туһаналлара. Атыннык эттэххэ,эйиигин улахан сүүйүүлээх хаартыһыты дьиэҕэр дылы куттала суох тиийэргин тэрийээччилэр мэктиэлииллэрэ. Ол иһин биир үксүн ,манна элбэх киһи кэлэн оонньоон барара.Онтон дьиэ-уот киэргэтиитэ да килэйэн-халайан сүрдээҕэ,киин куораттарга баар маннык тэрилтэлэртэн туох да итэҕэһэ суоҕа.
    Биир үчүгэй өрүтүнэн манна «Татаар Бааската» бэйэтин итэҕэлэ боборунан арыгыны олох атыылаабаттара ,инньэ гынан оонньуулар чуумпутук айдаана суох бараллар.
    Онтон хайа элбэхтэн биирдэ эмэтэ айдаан тахсаары гыннаҕына «Немой»чаҕар уолаттарын кытта кэлэн, ол дьону бэйэ-бэйэлэриттэн арааран түҥ-таҥ ыһан кэбиһэллэр. Ол дьону айдаан иккистээн күүркэйэн тахсыбатын диэн бэрт түргэнник олбуор кэннигэр турар «таксиларга» уган босхо дьиэлэригэр илдьитэлээн биэрэллэр.
    Ол кэнниттэн ол дьон иккистээн бу эҥэр кэлэн оонньууллара улахан үпкэ “саат” куттарыылаах кэпсэтиигэ турара, кинилэри «хара» испиэһэккэ киллэрэн кэбиһэллэрэ.
    Онон Тимир “хаарты дьиэтин” курдук эҥин араас киэргэтиилээх, үчүгэй маллаах-тээбириннээх дьиэҕэ-уотка киирэрим буолуо диэбитэ, «Татаар Бааската» бэрт боростуойдук туттан-хаптан олороруттан улаханнык соһуйда.
    Тимир көрдөҕүнэ ,дьиэ иһин тэриллэрэ барыта былыргы үйэтээҕи биирдиилээн мас уустара оҥорбут малыттан-тэрилиттэн, бэрт эриэскэс мастан кыһыллыбыт ойуулаах ыскааптан, остуолтан,ыскамыайкаттан,оронтон уонна олоппостортон турара. Онон Тимир бэйэтин олох атын үйэ кэмигэр кэлбит курдук санаммыта.
    Кини манна биир түгэни эрэ дьиктиргии кэрбүтэ. Ол курдук маҕаһыыннарга баар дьахтары уонна эр киһини үтүктүбүт чуучулалар дьону көрсөр хос муннуктарыгар киэргэл буолан тураллара.
    -«Татаар Бааската» таҥас тигэр идэлээх эбит дуу? Хайдах ону истибэтэхпиний? Ким да кэпсээбэтэҕэй?- диэн быстах толкуй төбөтүгэр охсуллан ааспыта.
        Онтон «Татаар Бааската» аҕыйах саҥалаах киһи курдук дьоҥҥо биллэр эбит буоллаҕына, Тимири көрсүөҕүттэн тохтообокко саҥара истэ:
    -Тимир! Хайдах олорорбун көрдүн.Соһуйдун.Соһуйбуккун хараххыттан көрөбүн. Бэйэм маннык боростуой маллаах дьиэҕэ-уотка олорорго үөрэнэн хаалбыппын. Ол курдук төһө да баай төрөппүттэрдээҕим иһин ,олоҕум миигин атаахтахпатаҕа. Эн курдук эрдэ тулаайах хаалбытым. Мин төрөппүттэрим Казань куоратка биллэр ,улахан үөрэхтээх,тот олохтоох дьон этилэр.
    Ол курдук аҕам бэйэтэ Казаннааҕы үрдүк үөрэх кыһатын бүтэрэн,идэтинэн юрист этэ.Бэйэтэ бас билэр “докумуоннары бигэргэтэр” хонтуоралааҕа. Онтон ийэм “үчүгэй иитиилээх кыргыттар” үрдүк үөрэҕин кыһатыгар кыргыттары таҥас тигиитигэр үөрэтэрэ. Бэйэтэ Казань куоратын баай дьонугар таҥас тигэр мастарыскыайдааҕа. Онон туох да кыһалҕаны билбэккэ олорбуппут.
    Онтон эмискэччи Ленин салалтатынан “өрөбүлүүссүйэ” буолбута. Онтон бэйэ-бэни сэймэктэһии”гражданскай” сэрии саҕаламмыта. Онуоха убайдарым саҥа былааһы утаран “үрүҥҥэр” хамсааһыннарыгар кыттыбыттара, онон ханна тиийэн көмүс уҥуохтара харалла сытарын ким да билбэт.Ол саҕана мин саҥардыы хоройон эрэр уол этим,олохтоох гимназияҕа саҥардыы үөрэнэ киирбитим. Онтон өр-өтөр буолбатаҕа “саҥа былаас” төрөппүттэрбин “норуот өстөөхтөрүн” курдук көрөн ытыалаан кэбиспитэ.
    Миигин ол кэнниттэн тулаайах оҕолору көрөр“эдэр коммунардар” дьиэлэригэр биэрбиттэрэ. Онно куруутун “норуот өстөөҕүн” оҕото диэн сирэйгэ-харахха анньа сылдьыбыттара. Ону абааһы көрөн ити тулаайах оҕолор дьиэлэригэр уһаабатаҕым, күрээн хаалбытым.Онтон ыла аата,араспаанньата суох күн бүгүнүгэр дылы “көҥүл” олоххо олоробун. Ол түмүгэр уоруйах олоҕун бары үтүө-мүрү сирэйин биллим. Бу көрөрүн курдук “аарыма” кырдьаҕас сааһыгар тиийдим. Онон өскөтүн бэйэҥ олоххун өйдөөхтүк дьаһаннаххына,уоруйах да олоҕор уһуннук олоруохха сөп.
    Ол кэпсии сылдьан “Татаар Бааската” дьиэлээх хаһаайын быһыытынан дьиэтин көрдөрөрдүү илиитин нэлэс гынаат:
    -Бу барыта мин оҕо сааһым! Мин кэммэр дьон барыта бу курдук олорбута.Саҥа малы-салы атыҥырыыбын. Онтон бэйэм кырдьаммын тыаһа-ууһа суох чуумпу олоххо тардыһар буоллум. Олох туһунан толкуйдуур буоллум. Ол түмүгэр киһи үөйбэтэх толкуйдара чөмчөкөбөр киирэллэр.
    Дьон-сэргэ иннигэр элбэй аньыылаахпын. Куһаҕаннык олорбутум. Онно мин буруйум суох. Бириэмэтэ оннук этэ. Оҕо аҕатын ,убай-быраат бэйэ-бэйэлэрин утары сэриилэспиттэрэ. Мин эрэ буолуо дуо? Элбэх оҕо тулаайах хаалбыта. Онтон үгүһэ тыыннаах хаалар инниттэн ,мин курдук уоруйах суолун тутуспуттара.Уруккуну-хойуккуну санаан,саҥам элбээн хаалла .Көрсүөхпүтүттэн бэйэм эрэ туспунан кэпсии иһэбин.
    Ону тохтотуохха,билигин эн олоҕун туһунан кэпсэтэр кэм кэллэ!Мин манна эн көрдөһүүгүн толорон тустаах дьону кытта кэпсэттим.Эйиигин биир балачча ”улахан” дохуоттаах сиргэ туруорарга быһаардылар.Онон айаххар килиэби булунуон,онтукан өссө халыҥ арыылаах буолуо.Онон харчы боппуруоһугар кыбыттарыан суоҕа.Ол гынан онно төһө өр сылдьаргын этэр кыаҕым суох. Бүгүн баар,сарсын суох идэ.
    Онон инникитин ким буоларгар күүскэ толкуйдаатахпытына сатанар.Ити дириҥ өйдөбүллээх боппуруос . Ол гынан баран ити хайысхаҕа кэпсэтиэх иннинэ чэйдэ иһиэххэ.Эһи да,мин да омукпар үчүгэй абыычай баар. Онон хоноһону ааҥ-маҥҥай утахтарын хаҥҥарар,аччыктаабытын тоторор өтүө үгэһи тутуһуохха. Бу остуолга кэлэн олор диэн ыҥырда.
    Былыргы саха остуолун курдук үс атахтаах остуолга үрүҥ көмүстэн оҥоһуллубут түгэхтээх кырыылаах ыстакааҥҥа итии үүттээх чэйи кутаат Тимиргэ уунна:
    - Итиннэ остуолга бирээнньик баар. Ону ылан сиэ.Чэйгин саахардыаххын баҕарар буоллаххына? Ити куһуок саахары бытарыт уонна чэйгин саахырдаа – диэн уу сахалыы саҥарда.
    Оҕонньоро сахалыы саҥарбытыгар, Тимир бэйэтэ да билбэтинэн ходьох гыныар дылы соһуйда.
    -Хайа? Сахалыы саҥарарбын билбэт эбиккин дуу? Манна саха сиригэр олорбутум отут сыл буолла. Ол тухары олохтоох дьону кытта балачча үгүстүк эн-мин дэһэн кэллим. Кыһалҕа туохха барытыгар үөрэтэр уонна төрдүбүт биир быһыылаах? Сорох тылларбыт дорҕоонноро эрэ атын. Онон дьону кытта балкыһан,эн-мин диэн кэпсэтэн дьон өйдүүр гына сахалыы саҥарар буоллум.Ол гынан баран кэпсэтэргэ ыарахан,толкуйдуу-толкуйдуу саҥарабын.Ол иһин үксүн нууччалыы кэпсэтэбин.
    -Тимир! Мин эйиигин көрөөт сөбүлээбитим.Эн мин курдук тулаайаххын уонна мин олоҕум суолун батыһан баран эрэр курдуккун. Онон дьылҕан,мин дьылҕабын үтүктүөх курдук. Ол гынан баран бүгүҥҥү кэпсэтии эн ким буоларгар туһаайыллыа уонна эйиэхэ соһуччу буолара чуолкай.Эн билигин мунчаарыы суолугар сылдьаргын сүрэхпинэн сэрэйэбин. Ханнык суолу тутуһан инники олохпун оҥостобун диэн өйдөбүл эйиигин үүйэ-хаайа тутарын билэбин.Ол гынан баран оҕо дьиэтигэр олоруоххун баҕарбат буоллаххына, эн олоҕун суола дьэҥкэ. Айаххын булунар,тыыннаах хаалар инниттэн ,дьону халыы бараргар тиийэҕин.Онтон атын суолун суох. Ол курдук өр сылдьыан суоҕа.Сотору кэминэн “хонтуора” эйиигин бэйэтигэр харайыа,өр сылга күлүүстээх “хааһына” дьиэтигэр ыытыаҕа. Онтон тахсаат,төттөрү киириэн.Ол курдук салҕанан бара туруо.Ити дьылҕаттан хайдах куотуохха сөбүй?
    Өскөтүн эн миигин иһиттэххинэ өр дьоллоохтук олоруон.Эйиэхэ айылҕаттан таҥара көмөтүнэн бэриллибит “көмүс” тарбахтар бааллар. Ити тарбахтар –эн баайын.Кинилэр сыаната суохтар.
    Ону мин эйиигин кытта хаарты оонньуурбар билбитим.Эн биир-икки хонук иһигэр такыйыыта суох улахан таһымнаах хаартыһыттар холуода хаартыны ырыталларын курдук ырытан барбыккыттан улаханнык соһуйбутум. Мин олохпор элбэҕи көрбүт уонна билбит киһибин, ол гынан баран эн курдук тарбахтаах оҕону олохпор бастаан көрүстүм. Мин эн курдук холуода хаартыны ырытар таһымҥа тиийээри олоҕум икки сылын биэрбитим.Ити эрэ буолбатах,эйиэхэ ити сатабылгар эбии сырдык,ыраас төбө баар. Онтон итинник өйдөбүллэр тэҥҥэ биир киһиэхэ тиксиилэрэ,олох дэҥҥэ биирдэ эмэтэ көстөр. Онон ити икки сатабылгын олоххор табатык туһаныахтааххын!
    -Тимир! Өскөтүн эн миигин хаартыһыт буол диэн такыйар дии саныы олорор буоллаххына,сыыһа толкуйдуугун. Тоҕо миигин манна куоратка “күлүк” өрүттэр чөмчөкөлөрө убаастыыллар? Мин хармаанньыт-уоруйахпын.Эдэр эрдэхпинэ миэхэ тэҥҥээх хармаанньыт “Сойууска” тарбахха баттанара. Бу уоруйах дьон уопсастыбытыгар саамай убаастанар идэлэртэн биирдэстэрэ. Бэйэтин бу эйгэ иһигэр убаастабылыгар “эһэни бултуур”бааны халыыр уоруйахтарга эрэ баһыйтарар. Ол гынан баран билигин баай дьон үптэрин-астарын госудаарыстыба бас билэр бааннарыгар уурдарар буоллулар. Онон билиҥҥи бааннар урукку бааннар буолбатахтар. Сайдан тупсан иһэллэр. Ол курдук үбү-харчыны харыстыыр тэриллэрэ уонна харабылларын таһыма уруккуга тэҥҥээтэххэ букатын атын, онон уулуссаттан ойон киирдин даҕаны бааны халаабаккын.Онон ити идэ эстиигэ баран эрэр.
    Онтон хармаанньыт уоруйах диэн тугуй? Бу идэ “хара” үлэһит идэтэ буолбатах, бу идэ эн атын дьонтон өйүн-санаан ,бэйэн быһыын-таһаан , тутта-хапта сылдьар таһымын үрдүк буолуохтааҕын , сытыы толкуйу, артыыстааһыны, дьону таба аҥааран көрүүнү уонна сүрүн ирдэбил быһыытынан түргэн хамсаныылаах тарбах баарын ирдиир.Атын өттүттэн сыана быһар буоллахха , “үрдүк таһымнаах хармаанньыт уоруйах” диэн бу көннөрү киһиттэн бэйэтин киһи быһыытынан сайдыытыгар ойуччу үрдүк таһымҥа турар киһи буолар.
    Онон үрдүк таһымнаах хармаанньыт уоруйах ,бу куруутун ханнык баҕарар кэмҥэ үгүс үптээх-харчылаах ,бэйэтин таһынан атын уоруйахтары аһатар-сиэтэр киһи буолар. Онтон эн үптээх-харчылаах киһи буоллаххына ,эйиэхэ барыта баар буолуо!
    Ол сылдьан сыыһа-халты туттаран “күүстээх” тэрилтэҕэ түбэстээххинэ даҕаны,ыстатыйан кыра буолар ! Бэйэтин убаастыыр хармаанньыт уоруйах хаһан даҕаны киһи тыыныгар турбат.Онтон олох улахан таһымнаах хармаанньыт уоруйах буоллаххына,эйиигин хайдах да илиигиттэн харбыыр кыахтара суох.Ону көрөрүн курдук бэйэм олохпунан дакаастыы сылдьабын. Онтон эн оннук таһымҥа тахсарсар сөп түбэһэр хаачыстыбалар,эйиэхэ барыта баар. Онон утарсыбат буоллаххына,мин эйиигин хармаанньыт уоруйах идэтин бары ымпыччыктарыгар үөрэтиэм этэ.Бу идэҕэ бэрт кыраны да ситистэххинэ ”күлүк” өрүттэргэ ыйааһыннаах киһинэн буолуон . Маннык идэни баһылыыры таҥара төрөөткүн кытта биэрбэт. Киһи кыһалҕаттан,муор-туор олохтон хармаанньыт уоруйах буолар.
    Ол кэнниттэн саҥарбытын бигэргэтэр быһыынан:
    -Мэ,бу тэриллэргин ыл. – диэт Тимир сиэбигэр илдьэ сылдьыбыт төрөппүттэрин уонна балтытынаан бииргэ түспүт хаартыскатын, кыра бүк тутуллар хармааҥҥа илдьэ сылдьар быһаҕын,үс-түөрт биирдии солкуобайдаах харчытын утары ууммута.
    Ону көрөн баран Тимир олус дьиктиргээбитэ. Бэйэтин санаатыгар «Татаар Бааската» кинини төрүт даҕаны таарыйбатаҕа уонна ити тэриллэр үс тус туһунан сиэптэргэ баалларынан, «кырдьаҕас уоруйах»илиитэ кини сиэптэригэр үстэ ыалдьыттаабыт буолан тахсар. Бу түгэҥҥэ бэйэтин тэриллэрин төһө да көрөн турдар, Тимир итэҕэйбэккэ сиэптэрин хастан көрбүтэ.
    - Буолар да эбит!Ама буолбутун да иһин ! Кини хайдах бу кылгас кэмҥэ! Киниэхэ биллибэтинэн, бу тэриллэри кини таҥаһын сиэптэриттэн хостоон ыларын билбэккэ хаалбытын өйдөөбөккө турара. Кини ордук бинсээгин иһинээҕи сиэбиттэн хаартысканы “Татаар Бааската” хайдах орообутун төбөтүгэр олох киллэрбэтэҕэ.
    -Хайа соһуйдун дуу?Соһуппуппун хараххыттан көрөн турабын. Дьэ, бу буолар хармааньык уоруйах үлэтэ!
    - Онтон билигин мин баайбын көрө киириэххэ!- диэн баран утары хос аанын аҺан баран Тимири онно ыҥырбыта.
    Бу хоско киирэн баран Тимир бэйэтэ да билбэтинэн алын сынааҕа аллараа түһүөр дылы соһуйбута.
    Ол курдук кини манна көһүппэтэҕин көрбүтэ. Эмиэ аан икки өттүнэн тобус толору таҥаһынан симиллибит дьону үтүктүбүт чуучулалар харабыл буолан тураллар. Дьиктитэ диэн, хас биирдии чуучула аайы таҥастарыгар,былыргы саха ойуунун таҥаһын курдук кыра кээмэйдээх чуораанчыктар ыйанан сылдьаллар.
    Хос иһин болҕомтолоохтук сирийэ көрдөххө, эр киһи уонна дьахтар таҥаһын көрдөрөр тэрилтэҕэ эбэтэр атыылыыр маҕаһыыҥҥа майгынныыр. Ол курдук таҥас эгэлгэтэ аһаҕастык, таҥас ыйыыр тэриллэргэ бэрээдэктээх баҕайытык ыйанан тураллар. Хоско киирэр аан утары истиэнэтигэр ыйанан турар пуолкаҕа тобус толору гына дьахталлар суумкалара кэчигирэспиттэр. Онтон түннүктээх истиэнэтигэр остуол анньыллыбыт,ол икки өттүгэр олоппостор уонна ону утары истиэнэҕэ дуоска ыйанан турар.
    Маны Тимир барытын эргиччи кэрэн баран, оҕо киһи быһыытынан бэйэтигэр бу маллар туох аналлаахтарын ситэ өйдөөбөккө чөмчөкөтүгэр туох да улахан түмүгү оностубакка , киниэхэ тоҕо көрдөрөрөллөрүн олох өйдөөбөккө турбута.
    Ону сэрэйбиттии «татаар Бааската»:
    - Тимир! Кэл эрэ манна .Бу эр киһи чуучулатыгар кэтэрдиллибит бинсээк ис сиэбигэр харчы угар кумааһынньык сытар. Ону эн тыаһа суох,ити чуораанчыктар лыҥкынаабаттарын курдук хостоо эрэ.
    Тимир сорудах ылбыт киһи быһыытынан чуучуланы тула хаамта ол кэнниттэн:
    - Дьээдьэ Вася! Бинсээк хайа сиэбиттэн кумааһынньыгы хостуубун? Дьон үксэ уҥа илиилэринэн тутталлар.Ол иһин мин толкуйбар ити кумааһынньык бинсээк хаҥас сиэбигэр баар буолуон сөп.-диэн тугу толкуйдуурун эттэ.
    -Тимир ! Саамай сөпкө толкуйдуугун! Ол иһин эн эрдэ болҕомтоҕо ылбыт киһигин үөрэтиэхтээххин. Хаһан да бэлэмнэнии үлэтэ суох уора киириэ суохтааххын. Онно сүрүҥ ирдэбилинэн, эн бу киһи хайа сиэбигэр кумааһынньыгын укта сылдьарын чуолкайдык билиэхтээххин.
    Ити кэнниттэн туора турар чуучулаҕа кэлэн баран :-Бу чуучулаҕа кумааһынньык бинсээк хайа сиэбигэр сытара буолуой?-диэн ыйытта.
    Тимир чуучулаҕа чугаһаан кэлэн баран,бинсээҕи болҕомтолоохтук көрөн баран : - Бу бинсээккэ кумааһынньык бинсээк уҥа сиэбигэр баар эбит-диэн эттэ.
    Онуоха “татаар Бааската” үөрэ түстэ. Хаһаайына мин, “хаҥаһыллайбын” онон сөпкө таайдын.
    Ол кэнниттэн Тимир эыйыллыбыт чуучулатын бинсээгин сиэбиттэн кумааһынньыгы бэрткэ сэрэнэн хас да төгүл оруу сатаата да, сырыы аайы чуораанчыктара өрө лынкыныы тураллар. Кэлин тиһэҕэр ээҕин этэн «татаар Бааскатын» диэки хайыспытыгар киһитэ кэлэн бэрт чэпчэкитик биир да хос тыаһа суох кумааһынньыгы бинсээк сиэбиттэн хостоон таһаарда.
    Ол кэнниттэн :
    - Дьэ бу мин мастарыскыайым. Бу манна мин эн курдук эдэр хармаанньык уоруйахтары үөрэтэр сирим.Бу чуучулалар киһи курдук араас быһыылаахтар. Сорохторо көтөх, атыттара эмис . Ол хармаанньыт уоруйахха алыс улахан суолталаах. Суон,эмис дьонтон өскөтүн кинилэр кумааһынньыктарын бинсээктэрин ис сиэбигэр илдьэ сылдьар буоллахтарына, билигин хостуу сатаабытын курдук үөһээттэн бинсээк аһаҕас сиринэн эрэ уолуктарынан илиигин уган оруугун!
    Онтон көнө, үрдүк уҥуохтаах буоллахтарына кумааһынньыгы сиэбиттэн ороон иһэн мүччү тутаҕын уонна кумааһынньык аллараа түһэн иһэн бинсээктэн быгаатын кытта тутан ылаҕын. Итинник хамсаныы инники эппит хамсаныыбынааҕар куттала кыра.Ол курдук маҥҥайгы хамсаныыга киһи хараҕын аннынан кумааһынньыгы көрдөрбүтүнэн уорар улахан сатабылы эрэйэр.Онтон дьахталлартан уораргар букатын атын хамсаныы ирдэнэр. Ону барытын биир олорууга кэпсээбэккин .Бу бэйэтэ туспа үөрэх.Бу идэ миинэни хостуур саллааттар идэлэригэр тэҥҥэһэр. Биирдэ сыыстын,эйиигин “килиэткэ” олоҕо күүтэр.Оччотугар эйиигин уһун сылга уопсастыбаттан араарыахтара. Онон миэхэ такыллар кэмҥэр үөрэххин барытын туйгун сыананан бүтэриэхтээххин.Онтон атын буолуо суохтаах.
    Онтон салгыы “татаар Бааската” сиэбиттэн ылан Тимиргэ биэстээх алтан манньыаты көрдөрдө.
    - Бу хармаанньык уоруйах саамай сүрүн туттар тэрилэ.Мин эйиэхэ билигин киһи хараҕын баайар кыра албаһы көрдөрүөм.-диэн кэпсээнин саҕалаата.
    - Кэл эрэ манна,бу илиибэр биэстээх харчыны тутан турабын.Көрдүн!
    Тимир көрбүтүн бигэргэтэн төбөтүнэн кэҕис гынна.Ол кэнниттэн «татаар Бааската» илиитин ытыстарын хаста даҕаны нэлимнэтэн ылбытыгар, харчыта суох буолан хаалла.Олох көрдөрбүтүнэн сүтэрдэ.
    Ол кэнниттэн Тимир дьиктиргээбит харахтарын көрөн:
    -Көр бу иккис манньыаппын таһаардым. Билигин тиийэн ити түннүгү бу харчынан курдаттыы анньыам. Болҕомтолоохтук көрөн тур!
    Ол кэнниттэн били тарбаҕар тута сылдьар манньыатынан түннүгү аста да харчыта эмиэ сүтэн хаалла.Эмиэ ытыстарын нэлимнэтэн көрдөрдө.Ону болҕомтолоохтук көрө турбут Тимир олус диэн сүрдээҕин дьиктиргээтэ.
    -Тимир! Эн миигин билигин “аптаах” киһи курдук көрөн турар буолуохтааххын. Ол гынан баран бу киһи хараҕын баайар албас эппиэтэ олус судургу,эппиэтэ баара суоҕа тарбахтар түргэн хамсаныыларыгар сытар. Ол курдук киһи хараҕа олус түргэн хамсаныыны арааран көрбөт.Көр эрэ.Бу икки тарбаҕым икки ардыгар манньыаты кыбытабын..Онтон тарбахтарбын ытыспар сыһыарабын ,ол кэнниттэн ытыспын аһан көрдөрөбүн. Манньыатым эн хараххар сүттэ.
    Аны бу хамсаныыны бытааннык хамсанан көрдөрүүм.Бары хамсаныым үчүгэйдик көһүннүн диэн илиибин эйиэхэ утары уунабын. Бу тарбахтарбынан манньыаты тутан турабын. Эн манньыат ханна барарын болҕойон көр. Онтон эмискэччи илиитин нэлэс гыннараат ытыһын көрдөрдө,онуоха манньыата ытыһын көхсүгэр тахсан кэллэ. Онтон ытыһым көхсүн көрдөрдө,харчыта ытыһыгар сылдьар. Онтон бу хамсаныылары түргэнник оҥордоххуна манньыат сүтэн хаалбытын курдук дьонно өйдөбүл үөскүүр.
    Ол кэнниттэн хаста да манньыаттаах илиитин ытыстарын нэлэтэн, онтон кэтэх өттүн , ытыһын көхсүн эргитэн көрдөрдө. Ол аайы манньыата тарбаҕын икки ардыгар сүүрүкэлии сырытта. Сатабыллаах киһиэхэ! Харчыны сүтэрии кистэлэҥэ олох боростуой эбит. Ол курдук тарбахтар түргэн уонна имигэс хамсаныыларын түмүгэр киһи хараҕын баайыы буолар эбит

    0
  • Баба5а баатыр
    28 марта 2020
     

    Ити кэнниттэн « татаар Бааската»:
    - Тимир! Мэ, бу манньыаты бэйэҕин кытта куруутун илдьэ сырыт. Тарбахтаргын дьарыктаа. Эйиэхэ да сатаныа.– диэт Тимиргэ илдьэ сылдьар манньыатын туттаран кэбистэ.
    Онуоха Тимир манньыаты ылаат киһитин үтүктэн,тарбахтарын хамсатан манньыаты олоҕуттан хамсата сатаата да, манньыата тарбахтарын икки ардыгар бэрт кыратык хамсаата. Ол курдук манньыатын хайдах да хамсата сатаабытын иһин ытыһын икки өттүттэн көстө сылдьар.
    -Тимир! Эн маладьыаскын! Эн хамсаныыгын көрө туран , мин өссө төгүл итэҕэйдим.Эн тарбахтарын аһары имигэс тарбахтар. Ити айылҕаттан бэриллибит талаан . Эйиигиттэн атын дьон төһө да өр дьарыктаммыттарын иһин ,кинилэргэ эн курдук кыратык да оннуттан манньыаты хамсатыы сатаныа суоҕа.
    Эйиигин түргэнник бу хамсаныыны үөрэттин диэн ,бу хамсаныыны бытааннык биирдии хардыынан табатык хамсанан хайдах оҥороргор үөрэтиэм. Ону үчүгэйдик болҕойон көр. Манньыаты куруутун ыйар уонна орто тарбаҕын икки ардыгар кыбыта сылдьаҕын.Онтон ытыскын көрдөрөргөр ,ааҥ-маҥҥай ыйар тарбаххын көннөрөҕүн,оччотугар манньыатын тарбахтар икки ардыларыгар хамсаан барар.Ити кэмҥэ атын тарбахтаргын көннөрөҕүн оччотугар манньыатын ытыс көхсүгэр баар буолан хаалар.Онтон ытыһын көхсүн көрдөрөргөр барытын төттөрү хамсанаҕын.Бу сырыыга манньыатын ытыскар буолар.Туора киһи көрүүтүгэр илиин куруутун кураанах буолар.
    Олох кылгатан эттэххэ ! Биһиги хармаанньыт уоруйахтар тарбахтарбыт хамсыырын атын дьон таба көрбөтүн курдук түргэнник хамсатыахтаахпыт.
    Ол кэнниттэн «татаар Бааската» балачча өр саҥата суох бэйэтигэр сөҥөн олорбута.Кини хараҕар курус санаалар оонньууллара көстөрө. Бу маннык олоххо кинини дьылҕата бэйэтэ сирдээн аҕалбыта Кини олоҕун бүтэһик муҥур уһугар тиийэн олорор киһиэхэ,бэйэтин албыннарарыгар биричиинэтэ суоҕа.
    Киниэхэ бу олоххо икки өйдөбүллээх уоруйах киһи олоҕун түгэннэрэ эдэр эрчимнээх кэмҥэригэр кини дууһатын мунчаардыбакка сылдьыбыттара. Ол олоххо “кириэс охсунара” диэн ким да тыыныгар турбакка олоҕун моҕоон эрэр. Онтон кэлин сааһырбытын кэннэ араас толкуйдар, өйдөбүллэр чөмчөкөтүн иһигэр охсуллан ааһар буоллулар.
    Онон кини иһигэр буккулла олороро. Биир өртүнэн уол дьылҕата эмиэ кини олоҕор майгынныах курдук. Ол курдук бу уол былаас ыйбыт суолуттан туораан «хааһына» дьиэтиттэн күрээн кэлэн олорор. Онон билигин кинини күннээҕи аһылыгын булунар кыһалҕата кыһарыйар.Билиҥҥи туругар ол аһын икки эрэ суолунан булунуон сөп. Ороспуойдааһын эбэтэр уоруу. Ороспуойдаан дьон тыыныгар турдаҕына төһө ыраатыай? Сотору кэминэн оннун буллараллара чуолкай. Онтон уоруйах аатын ылан сырыттаҕына, кини курдук олоҕун моҕуон сөп. Ол гынан баран, олох кыһалҕатыттан кыһарыйтаран бу идэтин сүнньүтүттэн туораабатаҕына, олоххо соҕотоҕун кырдьар кырыыһыгар барыа.Уоруйах сокуона оннук. Таптал,дьиэ-кэргэн,оҕолонуу өйдөбүлэ барыта сиргэ тэпсиллэр. Оччотугар ити ыраас өйдөбүллэрэ суох олох кимиэхэ нааданый? Кимиэхэ да наадата суох!
    Атын өттүнэн,бу иннигэр олорор уолга бэйэтин дьылҕатын баҕарбат. Кини киниэхэ көннөрү дьон олоҕун баҕарар.Оҕо киһини хаһан да быһа этэр сатаммат.
    Онтон мин уоруйахпын, атыны сатаабаппын! Атыҥҥа үөрэтэр кыаҕым суох.Кини бу билигин ,бу туһааннаах кэмҥэ бэйэтин көрүнэр кыахтаах буолуохтаах.Ону уоруйах эрэ идэлэннэҕинэ ситиһэр кыахтаах.Атын суола суох.
    Онон бэйэм идэбэр үөрэттэхпинэ күннээҕи аһын булунуо . Билиҥҥи кэмҥэ олоҕор саамай ыарахан кэмигэр тыыннаах хааллаҕына,баҕар өйдөнөр кэмэ кэллэҕинэ,көҥүө! Онон улаатан олох сокуоннарын өйдөөтөҕүнэ ,баҕар кэлин былаас ыйбыт суолунан барыа. Оччоҕо олоҕун сүнньүн булуо.

    Тимир, кини курдук буолуо дуо? Кырдьык көмүс тарбахтаах уол. Итинник айылҕаттан бэриллибит талааннаах оҕо олох “сырдык” да “хараҥа” да өрүттээх сиригэр сырыттаҕына бэйэтин ииттиниэхтээх.
    Итинник толкуйдаан баран түмүк тылыгар:
    -Тимир! Дьэ билигин мин туора дьонтон тугу кистии сылдьарбын, мин дьиҥҥээх сирэйбин эн биллин. Ааҥ-маҥҥай мин эйиигин бу идэҕэ үөрэтээри ыҥырбытым, мин олоҕум суолун тутустун диэн толкуйтан. Бу олоххо тыыннаах хаалыаххын баҕарар буоллаххына ,эн дьылҕаҕар хармаанньыт уоруйах идэтиттэн атын идэ суох.Ити идэ эйиигин бу олоххо кыахтаахтык,үптээх-астаах буоларгын хааччыйыа. Онтон атын уоруйах идэтэ ороспуойдааһын эйиигин кылгас үйэлээх, хаайыы киһитэ оҥоруо.
    Ол гынан баран, мин сүбэм эйиэхэ букатын атын ис хоһоонноох буолуо.Билигин даҕаны көннөрү дьон олоҕун суолугар төннөр кыахтааххын. Үлэһит киһи суолун батыс. Онон оҕо иитэр дьиэтигэр төттөрү бар. Онно барыта бэйэҥ курдук тулаайахтар.Оҕо эрдэххинэ төбөҥ үрдүгэр кырыысалаах,аһынан-таҥаһынан хааччыллыан.Үөрэн! Онтон үлэһит буоллаххына ,эн талааннынан ,атын дьонтон итэҕэһэ суох олохтоох киһи буоларгар эрэнэбин.
    Онтон билиҥҥи олоххор онуоха-маныаха дылы дохуоттанаргар долгуйума. Ити боппуруоһу мин сирэй быһаарар кыаҕым суох.Ол гынан баран тугу эрэ толкуйдуохпут. Тобулуохпут. Ол туһунан эйиэхэ тиэрдиэхтэрэ. Ону мин эйиэхэ эрэннэрэбин.
    Күүһүлээбэппин. Хайа олоҕу тутуһаргын бэйэҥ тал.Билигин дьиэлээ.-диэн эппитэ.
    Тимир «татаар Бааскатын» дьиэтиттэн бэйэтин өйүн-санаатын толкуйугар, үнтү буккуллан тахсыбыта.
    Кинини билигин инники дьылҕата хайдах буолара? Ол мунчаардар.
    Билиҥҥи туругунан кини курдук күн кыһалҕата суох оҕо бу сиргэ аҕыйах буолуо.Иһэ тот,бэйэтигэр сөптөөх олорор сирдээх, ким да сирэй-харах аспат. Бэйэтэ бэйэтигэр! Ол гынан баран,ол барыта быстах кэмҥэ. Маннык олоҕунан өр барбата биллэр.
    Онтон киэҥҥик толкуйдаан көрдөҕүнэ, кини билигин кимий? Туох да докумуона суох. Бу куоратка саҥа көстөн эрэр көстүүгэ, дьиэтэ-уота суох сылдьар «БОМЖ»-тарга киирсэр. Чахчыта оннук. Ону кини чуолкайдык өйдүүр.
    Кини атын оҕолор курдук оскуолаҕа үөрэнэн,үөрэҕи ылан, идэлэнэн айаҕын ииттэр кыаҕа суох.Ол суолу бэйэтэ быспыта. Онон кини былаас ыйбыт суолуттан туораабытынан , бэйэтин айаҕын бэйэтэ мантан антах булунуохтаах.Атын кимиэхэ да эрэнэрэ суох.
    Кини билигин хас биирдии күнү хонон турдаҕын аайы оҕо дьиэтиттэн күрээбитин олох сыыһа хамсаныы эбит диэн өйдөбүлгэ кэлэ турар.
    Ол иһин кини “татаар бааската” эппит тылларын ыйааһыҥҥа ууран, бары өттүттэн толкуйдаан баран, бу курдук быстах кэмҥэ сылдьар эбит буоллахпына, хаһан миигин тутан ылан «хааһына» дьиэтигэр ыытыахтарыгар дылы, бу олорор олохпун уларыппаппын диэн бэйэтигэр түмүк оҥостубута.
    Тимир бу «татаар Бааската» бэйэтин кэтэх иккис сирэйин , урукку эттугэр хайдах олорбутун тоҕо кэпсээбитин, ол туһунан истибитин тугэҕэр дылы ситэ өйдөөбөтөҕө.
    Кини оҕо киһи быһыытынан боростуойдук, тугу көрбүтүнэн,истибитинэн быһаара сатаабыта. Эн олорор олоҕун бу кэрчигэр, эйиэхэ “айаххын” булунаргар уоруйах буолартан атын суол суох уонна ол хайысхаҕа эн миигиттэн үөрэннэххинэ куруутун үптээх-астаах буолуон диэн өйдөбүлү биэрдэ диэн өйдөөбүтэ.
    Кини ити албын,харбас хамсаныылары көрөн баран олус дьиктиргээбитэ.Ама,кини дьарыктаннаҕына кини курдук буолуо дуо? Киһи төбөтүгэр баппат, хайдах ити курдук кини илиитэ,тарбаҕа имигэстик хамсыахтарын сөбүй?
    Бу түгэн кэнниттэн Тимир «татаар Бааскатыгар» такылла , хармаанньыт идэтигэр үөрэх ыла бэрт үгүстүк сылдьар буолбута. Ол түмүгэр икки соҕотох дьон,төһө да олохторун оҥкуйдарынан араҕысталлар,бэйэ-бэйэлэригэр олус чугаһыспыттара.
    Биир сарсыарда Тимир олорор сирин аттыгар «Волга» массыына кэлэн тохтообута. Онтон Витьканы кытта Тимир икки билбэт дьоно «Кириэмилгэ» киирэн кэлбиттэрэ.
    Витька киирдэ киирээт,ол –бу “эн-мин” дэһиитэ суох,эҕэрдэлэһээт:
    -Тимир!Эйиэхэ ыалдьыттары аҕаллым. Кинилэр эйиигин кытта кэпсэтиэхтэрин баҕараллар.-диэт тахсан барбыта.
    Онтон дьоно эмиэ киирии тыла суох:
    - Биһиги «Шестипалайтан» кэллибит! Эн тускар «татаар Бааската” туруорсубут дииллэр. Онон мантах антах биһигини кытта биир сибээскэҕэ үлэлииргинэн, билигин барсан үлэҥ ис хоһоонун кытта билсиэн .-диэтилэр.
    Төһө да сирэй билсибэтэҕин иһин «Шестипалый» кимин, Тимир бэрткэ билэр.Онон туох да мөккүөрэ суох дьонун кытта массыынаҕа олорсон барсыбыта. Өр-өтөр буолбатаҕа ,били Тимир «Петька цыганныын» көрсүбүт тумустарыгар уу баһарга аналлаах муостаҕа «Уу» диэн суруктаах уу таһар массыына турар сиригэр тиийэн кэлбиттэрэ.
    Онно тиийээт дьонноро бэрт түргэнник массыына инники көлүөһэлэрин иннитигэр баар шлакоблоктарга хаптаһыннары уурталаат , массыынаны онно сүүрдэн таһаарбыттара. Ол кэнниттэн массыына кэннигэр баар кырааны арыйа баттаат, кыһыл дьүһүннээх убаҕаһы массыынаны сүүрдэр убаҕас иһитигэр сүүрдэн барбыттара. Тимир убаҕас сытыттан бу кыһыл арыгы буоларын билбитэ.
    Барыта биэс сүүрбэлии лиитирэлээх массыына сүүрэр убаҕаһын хаһаанар иһитигэр кыһыл арыгыны сүүрдэн ылбыттара.Ону барытын бэрт түргэнник «Волга» массыынаҕа тиэйэн кэбиспиттэрэ.Тимир саҥата суох батыһа сылдьан көмөлөһө сылдьыбыта. Ол тухары дьоно биир да тылы быктарбатахтара. Үлэ бүтээтин кытта «Уу» массыыналаах киһи баран хаалла.Хаалбыт киһи Тимиргэ туһаайан:
    -Биһиги эйиигин кэтээн көрөн баран хайҕыыбыт. Бэйэҥ миэстэҕин билэр оҕо эбиккин. Тугу да ыйыталаспатын,онно-манна муннугун уга сатаабатын.Кыра саастаах оҕоҕо үлэттэн куттанан ытаабатын-соҥооботун. Онон бэйэбит хамаандабытыгар ылабыт уонна “Татаар Бааскатын” мэктиэтэ да элбэҕи этэр.
    Онон билигин тугунан дьарыктаммыппыт ,ол эн үлэҥ буолуо. Бу бөлөххө мин тойоммун. Онон мин тугу дьаһайбытым эйиэхэ сокуон буолуохтаах. Эн оннугар биир уол сылдьыбыта.Онтукабыт “иһээччи” буолан хаалла. Ол иһин үүрүлүннэ.
    Иккис киһибит арыгы оҥорор комбинат суоппара. Мантан чугас арыгыны бытыылкаларга кутар сыах баар .Онно комбинаттан арыгыны таһар.Кини массыынатыгар тиэйэ сылдьар иһитигэр тоҕор кырааныгар дылы учуоттамматах арыгы хаалар,ону биһиги сүүрдэн ылабыт.Кини манна күн аайы хаста да кырыныа.Ол аайы учуоттамматах арыгыны иһиттэргэ эн кутуон. Ол кэнниттэн миигин күүтүөн,мин кэлэн олору ырыынакка илдьэн атыыһыттарга туттарыам. Онон харчы оҥорор хамсаныыбыт, көрөрүн курдук боростуой. Үлэҥ быыллаах үлэ буолбатах,ол гынан баран буортулаах өрүттээх.Арыгыны амсайбат түгэннэр сылдьыаҥ. Итинтэн ордугу билэрин наадата суох.Күннээҕи хамнаһын сүүрбэ солкуобай буолуо.
    Билигин олорор сиргэр тиэрдэн биэриэм.Сарсыҥҥаттан ыла үлэҥ миэстэтигэр кэлэргин-бараргын бэйэҥ быһаарыныан.-диэн мас-туор курдук эппитэ.
    Тимир ити күнтэн ыла « үлэлээх» киһи быһыытынан ,хамнастанан –харчыланан барбыта.
    Эппиттэрин курдук кини «үлэтэ» быыла суоҕа уонна боростуой соҕус. Биир киһититтэн «водовоз» суоппарыттан иһиттэргэ арыгытын сүүрдэн ылар уонна уу сүүрдэ сылдьыбыт носуостарын ардахтан көмүскээн туппут сарайдарыгар,дьон харахтарыттан кистээн уурар. Онтон такси суоппара тиийэн кэллэҕинэ онтукатын тиэйэр.
    Бу уруккута баһаарынай массыыналар уу баһарга анаан туппут муосталара.Билигин быраҕыллан турар.Ол гынан баран аналлаах баһаарынай чааска туһаайыллан тутуллубут буолан массыына муостаҕа киирэр сиригэр мэһэй мастаах, нууччалыы эттэххэ шлагбаумнаах, онтуката ыт баһа саҕа күлүүһүнэн хатанар. Ол иһин атын массыыналар манна сылдьыбат этилэр. Быстах кэмҥэ биирдиилээн балык мэниэтэ хостооччулар, сатыы дьон кэлэн бараллар. Тимир , хата ол дьоҥҥо,таах олоруохтааҕар, чиэрбэ хостообутун атыылыыр. Ол дьоно сорохторо бытархай харчынан,балыгынан төлөһөллөр.Ол дьонун бу муоста аттыгар уу баһыллар буолан, уута ыраас уонна дириҥ ,ол иһин бу өттүгэр чиэрбэтэ суох диэн бэйэтиттэн дьалты ыйан ыытар. Онон кини эбээһинэһэ бутэр.
    Маҥҥай утаа дьоно:
    - Маннык «дохуоттаах» сиргэ тоҕо эйиигин кыра оҕону туруордулар- диэн сирэй-харах анньыахтарын баҕарар этилэр. Онтон кэлин кинилэр ирдэбиллэригэр сэп түбэстэҕэ буолуо? Туох да диэн саҥарбат буолан хаалбыттара.

    0
  • Баба5а баатыр
    29 марта 2020
     

    Тимир бу түгэҥҥэ дылы харчыны бу курдук судургутук булаллара буолуо дии санаабат уонна толкуйдаабат буолара. Онон киһитин кэтэһэ таарыйа ону-маны эргитэ толкуйдуур. Бу аата:
    -Кинилэр уоруйахтар дуу? Суох дуу?
    Биир өртүттэн көрдөххө,эмиэ да уоруйах буолбатах курдуктар. Ол курдук учуотка ылыллыбат арыгыны иһиттэргэ сүүрдэн ылаллара уоруу буолбатах курдук буолан тахсар.
    Ол курдук бииргэ сылдьыһар дьоно кэпсииллэринэн, биһиги дьон харчытын хамсатан госудаарыстыба экономикатын сайыннарабыт. Онон киниэхэ туһалаах дьыаланан дьарыктанабыт диэн өйдөбүлү биэрэ сатыыллар.
    Атын өттүттэн көрдөххө, кини билигин уу кыһыл оҕо буолбатах.Син ону-маны ырыҥалаан-толкуйдаан көрөр.
    Ким эрэ кинилэри бу курдук хамсанан ити кыһыл арыгыны атыылыыр «туочукаларга» тиийэн атыыланар гына толкуйдаатаҕа. Оччотугар кини ол тэрээһиҥҥэ биир кыра тутаах «биинтик» эрэ буолан тахсар.
    Чэ,кэбис ити хааллын.Итинник толкуйдаатаҕына,онно-манна барытыгар тийииһи. Бу курдук киниэхэ ким күн аайы :-Эн хамнаһын бу!- диэн харчы аҕалан биэриэй?.
    Онон бэйэтин санаатын:
    - Син-биир атын көннөрү дьон курдук,үлэм иһин хамнастанабын -диэн уоскутунара. Дьоно көр-күлүү курдук этэллэригэр дылы «үлэтин киниискэтэ» эрэ суох.
    «Татаар Бааскатыгар» махтанар. Кини тыла ыйааһыннаах буолан бу миэстэҕэ тигистэҕэ.
    Били кэпсэтии кэнниттэн маҥҥайгы кэрсүһүүтүгэр «татаар Бааската» Тимири улаханнык соһуппута.
    -Тимир! Хас биирдии киһи бу сиргэ! Эйиигин сирэй туоһулуур докумуоннардаах буолар! Онтуката суох,эн бу орто дойдуга тыыннаах да сылдьан,суоххун!
    Онон ,эн билигин бэйэҕэр төрөөбүтүн туһунан туоһу суругун булун. Мин санаабар күрээбит “оҕо дьиэҕиттэн” булуоххун сөп. Ким баҕарар аатыгар да буоллун.
    Онно эһиги туһааннаах дьыалаҕытыгар туох баар докумуоҥҥут барыта тиһиллэ сылдьар. Онтон бэйэҥ сааскар сөп түбэһэр оҕо төрөөбүтүн туһунан туоһу сибидиэтиллистибэтин ыл. Ол докумуонун инникитин олоххор элбэхтик туһалыаҕа! Ол оннук туоһу суругу булуннаххына биирдэ кэлээр диэн кыһарыйбыта.
    Бэйэтэ ылыммыт толкуйугар Тимир , бу курдук хаһан миигин булан тутуохтарыгар дылы маннык сылдьыам диэн быһаарыммыта. Онон ол туоһу сурук миэхэ улахан суолтата суох. Бу курдук сылдьарбын сөбүлээбэтим даҕаны «хааһына» дьиэтигэр төттөрү киириэм диэн саныыра.
    Ол гынан баран «татаар Бааската» эппитин быһа гыммакка «оҕо дьиэтигэр» тиийэ сылдьыбыта.
    Олбуор тас өттүттэн балачча өр маҥаспыта. Кини кэмигэр баар улахан уолаттары барыларын онно-манна ыскайдаан кэбиспиттэр быһылааҕа. Олох билбэт уолаттара хаамса сылдьаллара.Арай биир түгэҥҥэ быраатын курдук саныыр Васега дьиэ иһиттэн тахсан кэлбитэ. Ону көрөн бэйэтигэр ыҥырбыта.Уола Тимири көрөөт : Миэхэ убайым кэллэ!-диэт сүүрэн кэлэн кууһан баран өр баҕайы турбута.
    -Дорообо! Васек! Хайа манна туох сонун?
    -Тимир! Билигин олохпут тубуста. Ким да кими да атаҕастаабат.Урукку курдук аскын,таҥаскын былдьаабаттар. Ол барыта эн үтүөҥ! Урукку оҕолору барытын оҕо дьиэлэринэн тарҕаппыттара. Билигин манна сааспыт кыратынан оскуолаҕа үөрэнэ барбат саастаах “төрүт” суруллубуттар эрэ баарбыт. Ол гынан баран быйыл сэттэ сааспын туолабын.Онон ити оҕолортон арахсабын.Аны күһүн ханна эрэ оҕо дьиэтигэр барарым буолуо. Үөрэниэм этэ. Эн миигин бэйэҥ төрөппүт бырааккар сыһыаннаһар курдук көрбүтүн-истибитин.Мин ону хаһан да умнуом суоҕа.Эн биэрбит бүк тутуллар быһаххын куруутун өйдөбүнньүк быһыытынан бэйэбин кытта илдьэ сылдьабын.
    Арай Тимир көрдөҕүнэ уола кырдьык уруккута буолбатах. Бэйэтигэр сөрү-сөп таҥастаах,сирэйэ-илиитэ ып-ыраас. Саҥата-иҥэтэ элбээбит.Тутта-хапта сылдьара да уларыйбыт.
    -Васек! Мин эйиэхэ биир улахан көрдөһүүлээхпин.Сарсыҥҥыга дылы оҕолор ” тус дьыала” докумуоннарыттан , миэхэ сөп түбэһэр “оҕо сибидиэлистибэтин” булан тиксэриэххин наада.Мин сарсын бу кэмҥэ кэлиэм. Онуоха уола :-Эн эппит тылын миэхэ сокуон!-диэн ылыммыта.
    Болдьоммут кэмигэр кэлбитэ, Васек биир уол туоһу докумуонун аҕалан биэрбитэ. Арахсалларыгар Васега ытыах курдук буолбутугар, Тимир бэйэтэ да долгуйбута.Кини бу Васек дьылҕатыгар тугу да көмөлөһөр кыаҕа суоҕуттан муҥатыйбыта.
    -Васек! Эн-биһи иккиэн тулаайахтарбыт.Инники олохпут суолугар биһигини өйүүр дьоммут суохтар, бэйэбит эрэ күүспүтүгэр эрэнэбит. Онон кимиэхэ даҕаны,ханнык да түгэҥҥэ бэйэбит мөлтөхпүтүн көрдөрүө суохтаахпыт.Кытаанах санаалаах эр бэрдэ буол! Итинник эрэ өйдөбүлүнэн салайтаран бэйэбитин көмүскэниэхпитин сөп.
    Ити курдук Тимир бэйэтэ да өйдөөбөккө, бу олоххо бэйэтигэр ханнык өйдөбүлүнэн салайтарыахтааҕын түмүк оҥорон бу уолга санаатын эппитэ.
    Ити кэнниттэн туоһу суругун туппутунан «татаар Бааскатыгар» тиийбитэ.Кырдьаҕаһа кини аҕалбыт докумуонун бэрт болҕомтолоохтук сиҥийэн көрбүтэ.
    -Тимир! Олус үчүгэй «ксива»! Дьиҥҥээх докумуон хаһан баҕарар “хос” докумуоннааҕар ордук. Дьэ бу докумуону илиигэр туппут түгэнниттэн эн хармаанньыт уоруйах олоҕун саҕаланар. Билигин эн чугас билэр эрэ дьоҥҥор Тимиргин,онтон атын дьоҥҥо эн “Арбаев Валера “ диэн бүрээт омук уолунаҕын. Үгүс киин Арассыыйа олохтоохторо “бүрээттэр” туһунан тугу да ,онтон “Саха сирин” ханна баарын да билбэттэр. Ол олус үчүгэй.Эһиги сирэйгит биир. Онон олох мускуйдаҕына,дойдубут хайа баҕарар муннугар тиийэн сүтүөххэ сөп.
    Ити этиитинэн кырдьаҕас уоруйах Тимир инники дьылҕата эргиирдээх-мускуурдаах буолуон өтөрү көрөн турара. Ону Тимир оҕо киһи быһыытынан өйдөөбөтөҕө.
    Кини бэйэтин санаатыгар тоҕо “бүрээт” буолан хаалыахтааҕын,төбөтүн чөмчөкөтүгэр киллэрбэтэҕэ.Ийэлээх,аҕата иҥэрбит өйдөбүллэринэн кини бэйэтин сахабын дэнэрэ уонна ол өйдөбүлүттэн туоруур санаата суох этэ.
    - Дядя Вася! Мин Сахабын! Бүрээт буолуохпун баҕарбаппын! Олохпор туох да буолбутун иһин,сахам сириттэн атын сиргэ барар санаам суох.-диэн турбута.
    -Тимир ! Бүгүҥҥү күҥҥэ ити боппуруоска эн-биһи мөккүһүмүөххэ. Кэм-кэрдии бэйэтин кэмигэр көрдөрүө.-диэн быһа этэн мөккүөрү тохтотон кэбиспитэ.
    Бу кэнниттэн Тимир үлэтиттэн иллэҥсийдэ да, болдьохтоох кэмигэр «Татаар Бааскатыгар» үөрэнэ тиийэр буолбута .
    Бу үөрэх сүнньүнэн ылар буоллахха , оскуола үөрэтэр ньыматыттан туох да атыҥа суоҕа.Ол курдук тус-туһунан көрүҥҥэргэ арахсан дьарык быһыытынан ыытыллаллара. Манна «Татаар Бааската» бэйэтин үрдүкү таһымнаах үөрэтээччи быһыытынан көрдөрбүтэ.
    Кини Тимиргэ быһа-бааччы онон манан эргиппэккэ «воровской романтика» диэн сымыйа өйдөбүл.Бу хайысханан олоххун эҥэрдээтэххинэ куруутун иннигин-кэннигин көрүҥэ сылдьыан. Сатаабатаххына олоххун да толук ууруоххун сөп. Букатын атын эйгэҕэ киирэҕин уонна ол онтон биир эмэтэ киһи мүччү көтөн тахсар диэн малтаччы бэйэтин санаатын тиэрдибитэ.
    -Бу идэҕэ олоххор саамай ыарахан көстүүнэн,бу мин курдук кырдьар сааскар олох сүрүн сокуонун кэһэн кэннигэр бэйэҥ курдук киһини хаалларбакка соҕотох хаалар дьылҕаланарын буолар!
    Ол биһиги уоруйахтар кириэспит! Олохпут сокуона оннук.Тоҕо диэтэххэ хаайыы эҥэрдээхпит!Онно киирбитин кэннэ эн кэргэҥҥин,оҕоҕун ким иитиэй?
    Ол гынан баран эн билиҥҥи олоххор тирэннэххэ, былаас биэрэр суолуттан туораабыккынан! Эйиэхэ сип-сибилигин “тыыннаах” хаалар түгэн тирээн турар!Көннөрү киһи курдук үөрэнэр,үлэлиир быраабын суох буолла.Эн былаас иннигэр суоххун!
    Эн билигин кимиэхэ да тирэнэрин суох,чорон соҕотоххун ! Бэйэҥ олоххун оҥосторгор бэйэҥ өйгөр эрэ тирэнэҕин!
    Ол курдук билиҥҥи дохуоттаах сиргэр төһө өр сылдьаргын билбэппин? Ол гынан баран, ол сирин сотору сабыллыа. Үйэтэ суох дьарык. Онтон , эн «хармаанньык» буоллаххына! Үйэн тухары айаххын ииттиэн -диэн өйдөбүлү иҥэрбитэ.
    Маҥҥай утаа бэйэтэ этэринэн «уоруйах олоҕун философията» диэн ааттыыр үөрэҕин хайысхатыгар болҕомтотун уурбута. Хас сырыы аайы, күннээҕи дьарык бу хайысхаҕа чаас курдук санаа атастаһыытын быһыытынан саҕаланара.
    Хармаанньыт уоруйах туһунан элбэхтик суруйаллар,кэпсииллэр. Ол барыта өрө күүркэтиилээх. Биһиги бэйэбит туспа кэпсэтэр саҥабытыгар бэйэбитин “щипачтарбыт” эбэтэр “кармаштарбыт” диэн ааттаһабыт. Мин оҕо сааспар эн курдук тулаайах хаалбытым. Ол кэмҥэ бэйэм курдук саастаах “учууталлаах” этим.”Улуу” киһи этэ. Кини миигин хармаанньыт уоруйах идэтин бары ымпыкчыктарыгар үөрэппитэ.Кини биэрбит билиитинэн бачча сааспар тиийдим. Бу идэни баһылаан үптэнэн-астанан айахпын ииттэн кэллим. Ортотунан күн аайы икки-үс көннөрү үлэһит хамнаһын буларым.Интириэскэ илии тутуһан баран биир күҥҥэ отуттан тахса киһиттэн кумааһынньыгын уоран ,тус бэйэм саамай үрдүк көрдөрүүтүн оҥорбутум. Бу мин курдук идэлээх дьон үптээх-астаах уонна бу “көҥүл”олоххо быстах олороллорунан ,ол булуммут үптэрин эрэстэрээннэринэн иһэн-аһаан,кэрэ дьахталларынан ыһан киэҥ далааһыннаахтык олороллор. Ол түмүгэр арыгыттан тарбахтарын түргэн хамсаныытын , кэрэ аҥардар уопсастыбаларын ортотугар сэрэхтэрин сүтэрэн “күүстээх” тэрилтэлэр илиилэригэр түбэһэллэр. Ити өттүгэр сыыһа-халты туттубатах,олох аҕыйах тарбах иһинэн олох биир эмэтэ уоруйах,бу мин курдук муҥур сааһыгар тиийэр.
    Ону суруллубатах “көмүс” ирдэбиллэри кытаанахтык тутустаххына эрэ ситиһэҕин.Ол курдук улахан таһымнаах хармаанньыт уоруйах хаһан даҕаны киһини өлөрүүгэ барыа суохтаах. Өр сылга күлүүс хаайыытыгар олоруу “хара” үлэнэн дьарыктаныыга тиэрдэр . Ол түмүгэр эн “тарбахтарын” үлэтин алдьатаҕын. Эн тула куруутун эйиигиттэн “эттэһэр” дьон баар буолуохтаахтар.Атыннык эттэххэ эн үлэҥ-үрүҥ үлэ эрэ буолуохтаах, киһиттэн кумааһынньыгы эрэ хостооһун. Онтон атын хамсаныытын туора дьон оҥоруохтаахтар. Кинилэр уорар киһин аттыттан атын дьону үтүрүйүөхтээхтэр. Ол курдук кумааһынньыгы ороотун да атын киһиэхэ биэрэ охсуохтааххын. Ол киһи салгыы өссө атын киһиэхэ биэриэхтээх Олортон биирдэстэрэ атын сиргэ тиийэн кумааһынньыктан харчытын эрэ ылыахтаах.Онтон атынын тута быраҕыахтаах. Ону тутуспатаххына,онтон ылыллыбыт маллар кэлин эйиэхэ суутка эн уоруйаххын туоһулуур маллар буолуохтара. Онтон ол уорбут үбүн кэлин болдьоспут кэммитигэр дьон сэргэ көрбөт-истибэт сиригэр тиийэн эйиэхэ тиксиэхтээх. Оннук тэриннэххэ айдаан тахсан уоруйаҕы туттахтарына даҕаны,ол эн буолбакка атын киһи буолуоҕа. Ити курдук дьиҥҥээх хармаанньыт куруутун харыстабылга сылдьар.Түмүк курдук этэр буоллахха ,хас биир хамсаныын эрдэ толкуйданыллыахтаах.Оччотугар эн хаһан да “ыстатыйаланыан” суоҕа.
    Билигин “ тырить” диэн тылы оннооҕор оскуола оҕолоро билэллэр. Ол аата уорар диэн тыл. Олох былыр хармаанньыт уоруйаҕы “тырщик” диэн ааттыыллара., онтон “притырщик” диэн идэлээхтэр дьон ортотугар анньыһыы тэрийэн уоруллар киһини “тырщикка “ үтүрүйэн аҕалан биэрэллэр. Ол кэнниттэн “перетырщиктар” уоруллубут малы-салы бэйэ-бэйэлэригэр бэрсэллэр. Саамай түмүк дьонунан бу идэҕэ “затырщиктар” диэн ааттаналлар.Кинилэр уоруллубут малы-салы бэйэлэрин кытта илдьэ бараллар.
    Онон дьон хармаанын “тыри” гынар идэ-ааҥ-маҥҥайгы үөскээбит уоруйах идэтэ.
    Үрдүк таһымҥа тахсыбыт хармаанньыт уоруйах саамай куттанара хара үлэ уонна кырдьыы.Ол биричиинэтэ боростуой , хара үлэҕэ тарбахтарын мастыйаллар ,онтон кырдьыыга бэйэҕин төһөнөн кыаммат буолан иһэҕин , ол оччонон хас биирдии хамсаныын бытааран иһэр.Онон кэлин тиһэҕэр бу идэҕиттэн тэйэргэр тиийэҕин эбэтэр “учууталлыы” бараҕын.Ол аата эдэр уоруйахтары бэйэҥ идэҕэр такыйаҕын.
    Олоҕум кэлин кэрчигэр эйиигин улахан таһымнаах хармаанньыт уоруйах тахсыан сөптөөх оҕо киһини көрсүбүппүттэн үөрэбин, “учууталлыы” барар кэмим кэлбит диэн бэйэбэр түмүк оҥоһуннум.
    Ол гынан баран бу мин курдук муҥур сааһыгар тиийбит үрдүк таһымнаах хармаанньыт уоруйах көмүллэр иинин үрдүгэр туран бэйэтин кырыыр! Тоҕо диэтэххэ? Эн олоҕун муҥур уһугар тиийэргэр соҕотоххун. Оҕо,уруу,дьиэ-кэргэн өйдөбүлүн билиммэккэ олоххун түмүктүүгүн уонна эн бэйэҥ бу дьоҕургунан көннөрү дьон олоҕунан олорбутун буоллар төһө эрэ элбэх үтүө дьыаланы оҥоруон этэй!
    Тимир көрбөтөҕүн,истибэтэҕин билэн дьиктиргээн болҕомтолоохтук истэн турарын көрөн «Татаар Бааската» бэйэтин олоххо көрөр өйдөбүллэрин салгыы сырдатан киирэн барбыта:
    - Хармаанньыт уоруйах идэтэ өлөн-сүтэн биэрбэт. Харчы сыһыаннаһыыта баарын тухары баар буола туруо.
    Онтон “күлүк” өрүттэргэ хармаанньыт уоруйах саамай үрдүкү таһымҥа сылдьар.Кинилэр “аристократтар”.
    Биһиги курдук идэлээхтэр саамай куттанарбыт күлүүс хаайыытыгар түбэһии.Онно эйиигин хара үлэҕэ умса анньаннар,өр сылларга дьарыктанан ылбыт сатабылгын суох оҥороллор. Ол иһин хармаанньыт уоруйах куруутун хара үлэттэн аккаастанар,тарбахтарын харыстыыр. Күлүүс хаайыытыгар сытар хаайыылаахтар кинилэри хаһан даҕаны ытар-эстэр тэрили кытта уонна киһини кырбааһыҥҥа,өлөрүүгэ кыттыспаттарын иһин олус убаастыыллар.Онон “сокуонньут уоруйахтар” үгүстэрэ кинилэр буолаллар.Ити “чыын” эн хара үлэни үлэлээбэккин мэктиэлиир.
    Мин эдэр-сэнэх сааспар Сойууһу туора-маары бүтүннүүтүн кэрийбитим.Ол тухары хармаанньыт уоруйах буолан айахпын ииттибитим. Мин бу идэбэр дьолум диэн итэҕэлбинэн сиэттэрэн “кыраадыстаах” утаҕы “испэппэр сытар. Ол иһин бу сааспар үктэннэҕим. Эйиигин “аһата-сиэтэ” сылдьар тарбахтарын эппиэттээх түгэҥҥэ сыыһа туттубаттарын наадатыгар, дьиҥҥээх хармаанньыт уоруйахтар хаһан да “кыраадыстаах утаҕы” амсайыа суохтаахтар.
    .Бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар түргэнник билсиһэр инниттэн, билиҥҥи уоруйахтар бэйэлэрин күүскэ “ойууланар” буоллулар Ол ойууларынан эн кимнин , кинигэни ааҕар курдук ааҕаллар. Онтон эн айаххын ииттэргэр туттар тэрилгэр-тарбахтаргар оннук ойууланыы суох буолара ирдэнэр.Ол гынан эрдэ ыраахтааҕы кэмигэр хармаанньыт уоруйахтар ооҕуй оҕуһу тойон уонна ыйар тарбахтарын икки ардыгар ойууланаллара.Ооҕуй оҕус баай-дуол,харчы бэлиэтэ.Бу тарбахтар харчыны булар тэриллэр диэн өйдөбүллээҕэ.
    Мин тоҕо хаҥаһыллайбыный? Сэбиэскэй былаас бэйэ-бэйэни сэймэктэһии кэнниттэн биһигини кытта охсуһарга ураты,боростуой ньыманы булбута.Ол курдук хармаанньыт уоруйах тарбахтарын үнтү сынньан кэбиһэр буолбуттара.Бу мин уҥа илиибэр саамай үлэлиир икки тарбахтарым хамсаабаттар,хороччу хатан баран сылдьаллар. Бу Одесса куоратын милииссийэтин үлэтэ. Ол кэнниттэн кыһалҕаттан ,айахпар аспын-үөлбүн булаары хаҥас илиим тарбахтарын дьарыктаабытым. Итинтэн эн олус куттаныма. Билигин сокуон сымнаҕас.
    Ол гынан баран билиҥҥи кэмҥэ хармаанньыт уоруйах идэтэ урукку аатын-суолун сүтэрэн эрэр.Тоҕо диэтэххэ буолар-буолбат бары хармаанньыт уоруйах буола сатыыр кэмэ кэллэ. Ол курдук киһи өйүн сүүйэр тэриллэри боруобалыыр дьон өлүүлэрэ тиийбэтэҕинэ,кыаммат ыал оҕолоро, дьиэтэ-уота суох хаалбыт дьон бары бу идэҕэ кыттыһар буоллулар. Киин сирдэртэн тэйиччи олорор буолаҥҥыт,Саха сиригэр бу өйдөбүллэр суохтар. Ол гынан баран инникитин хайаан да баар буолуохтара.
    Ити тас өттүнэн Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн хармаанньыт уоруйахтар идэлэрин үгүс оҕо, эдэр саастаахтар баһылаабыттара. Онон биһигини аҕа саастаахтары үтүрүйэн киирэн барбыттара. Онтон көннөрү дьон оҕо киһиттэн сэрэммэттэр. Ол иһин кинилэр ортолоругар эйиигин кытта тэҥ таһымнаах хармаанньыт уоруйахтар баар буолуталаабыттара. Олор истэригэр саҥа хороччу улаатан эрэр кыыс аймах эмиэ киирсэр. Кинилэр ахсааннарынан аҕыйахтар,ол гынан баран бу маннык идэни баһылаабыттара тарбахтарын хамсааһына эр дьон тарбахтарын хамсааһыныттан быдан түргэн буолан таһымнара үрдүк. Онтон эн таһымын бэйэтин убаастанар уопсастыба “уопсай үбүгэр “ төһө үбү киллэрэргинэн быһаарыллар.
    Хас биирдии бэйэтин убаастанар хармаанньыт өскөтүн кини дьон сиэбин кырасыабайдык ыраастыыр буоллаҕына бэйэтин убаастабыллаахтык “Мин аатым Бааска” дэнэр.Ол аата кини бу бэйэм дьыалабар үрдүк таһымнаах уоруйахпын ”профессорбын” диэн өйдөбүлү биэрэр. Ол иһин мин аатым”татаар Бааска” диэн.
    Кини Тимиргэ уоруйах олоҕо олох сүрүн сокуонун курдук “сырдык” уонна “хараҥа” өрүттээх диэн тиэрдибитэ. Хармаанньыт уопсастыбаҕа бэйэтин айаҕын үлэлээбэккэ дьон “өлөрбүт” үбүн сокуону утаран туран, бэйэтин туһугар туһанарын иһин “хараҥа” өрүтэ сыыһа-халты тутуннаҕына күлүүс хаайыытыгар олоруу диэн өйдөбүлү тиэрдибитэ. Дьэ манна уоруйахтар бэйэлэрин икки ардыгар сыһыаннара хайдаҕын сырдаппыта.
    Ол курдук Тимир сыыһа-халты туттан хаайыы эҥэрдэстэҕинэ , билиҥҥи туругуттан тирэнэн онно олох тускулларын хайдах көрүөхтээҕэр, өйүн-санаатын чиҥэппитэ. Бэйэтин курдуктары кытта хайдах “эн-мин” дэһэргэ,хайдах «пропискаланаргын», хаайыылаахтар ортолоругар түбэстэххинэ ааҥ-маҥҥай хайдах бэйэҕин көрдөрүөхтээҕин билиһиннэрбитэ. Кинилэр ортолоругар хайдах тутта-хапта сылдьарыгар үөрэппитэ.
    Онно сүрүннээн бэйэтин курдук уоруйахтар олохторуттан холобурдары аҕалан сырдатара. Олор кимҥээҕи кытта сылдьыбыттарын, ханнык «улахан» дьыалаларга кыттыспыттарын онон-манан быһа тардан кэпсиирэ.
    Дьарык иккис сүрүн хайысхатынан сокуону кэһээччилэр бэйэлэрин икки ардыгар эн-мин дэһэр «феня» тылын өйдөбүлүнэн кэпсэтии мантан антах эн олоҕун аргыһа диэн өйдөбүлү иҥэрбитэ.
    -Тимир! Бу тылынан эн олох ыраастык кэпсэтэр буоллаххына,хаайыыга да киирдэххинэ өлөн-охтон биэриэн суоҕа. Бу тыл күлүк өрүттэргэ бэйэ киһитэ диэн өйдөбүлү биэрэр суолталаах.
    Бу тыл бэйэтин сайдыытын “сталин” лааҕырдарыгар ылбыта.Тоҕо диэтэххэ бу лааҕырдарга биир чөмөх быһыытынан араас омуктар славяннар,азиаттар,кавказтар ол тас өттүнэн эҥин араас тас омуктар - ниэгиригэр тиийэ диэбит курдук, бэйэ-бэйэлэрин кэпсэтэр тылларын байыппыттара. Биир наараҕа “профессордар”,” генераллар” ,көннөрү үлэһиттэр уонна уголовниктар бииргэ симиллэн сыппыттарыттан үөскээн тахсыбыт норуот тыла.
    Кини ааҥ-маҥҥай бэйэ икки ардыгар кэпсэтиини эбэтэр сурукка тиспит өйдөбүллэрин ис хоһоонун атын сыһыана суох дьонтон кистээһин курдук үөскээбитэ. Билигин ол өйдөбүлэ уурайда. Биир ааттаах-суоллаах тыл үөрэҕин учуонайа эппитигэр дылы:
    - Бу бэйэтэ туспа музыкалаах,дириҥ ис хоһоонноох,элбэх баай өйдөбүллээх тыл. Кини нуучча тылын сорҕото диэбитин курдук, аны бу тылы биһиги олохпутуттан быһа тардан бырахпаккын.
    Бу элбэх омук күлүк өрүттэрэ бэйэ-бэйэлэрин тылларын уһун кэмҥэ байытан таһаарбыт тыллара.Ол иһин кини тус туспа сиргэ тус туһунан тылларынан солбуллар.
    Онон кинини бүтүннүүтүн билэр кыаллыбат. Ол гынан баран өскөтүн эн бэйэҥ олоххун уоруйах суолунан барар буоллаххына,бу тылынан бэйэҥ омугун тылынан саҥарарын курдук ыраастык кэпсэтиэхтээххин. –диэн такыйбыта.
    Онтон үөрэҕин саамай сүрүн хайысхатынан “татаар Бааската” бэйэтэ этэринэн «хармаанньыт уоруйах улахан ааттаах-суоллаах артыыс» буолуохтаах диэн тоһоҕолуура. Ол аата бэйэҕин, сирэйгин –хараххын, тутта-хапта сылдьаргын ханнык да түгэҥҥэ түбэстэххинэ кыана туттан, дьон ис туругун таба ырытан , элбэх сирэйгиттэн биир саамай сөп түбэһэр сирэйгин оруу тардан түбэспит түгэнниттэн табатык хамсанан мүччү көтөн тахсыахтааххын диирэ. Ол этэрин бигэргэтэн уулуссаҕа Тимирдиин бииргэ сылдьарыгар бэйэтэ хамсанан көрдөрөрө. Ол курдук ханнык баҕарар киһини кытта кэпсэтэ туран , ол киһиттэн талбыт тэрилин хостоон баран, Тимиргэ көрдөрөн баран ,төттөрү уган кэбиһэрэ.
    -Ити курдук, эн көннөрү киһи курдук дьону кытта кэпсэппитэ буола сылдьар кэмнэр,эн тарбахтарын туспа толкуйдаах бэйэлэрин үлэлэрин оҥоро сылдьыахтаахтар.Ол буолар эн үрдүк таһымнаах уоруйах буолбутун туоһута.
    -Тимир1 Эн бэйэҥ ис кыаххын,бэйэҥ билбэккин! Эйиэхэ айылҕаттан бэриллибит ураты дьоҕур баар. Ол курдук баара суоҕа икки ый иһигэр эн мин манньыатка көрдөрбүт албаспын баһылаатын,ол түмүгэр эн билигин ханнык да хармаанньыттан итэҕэһэ суох бу манньыатынан туһанар буоллун. Онтон мин ити сатабылы бэйэбэр иҥэринээри үгүс сылы бараабытым.
    Итинник өйдөбүллэри Тимиргэ биэрэ сылдьан,Татаар Бааската саамай сүрүн хамсаныыга, хармаанньыт тустаах киһиттэн харчытын дуу? Кумааһынньыгын дуу? ылыытын улахан суолтаҕа ылбат этэ. Кини ону боростуойдук быһаарара.Тустаах киһиттэн кини сиэбигэр ыалдьыттыыры билбэт гына хамсаныыга айылҕаттан айдарыылаах эрэ киһини үөрэтиэххэ сөп диэн толкуйдааҕа . Онтон оннук айдарыыта суох киһини үөрэтэн туһа суох! Хайысха эрэ биэриэххэ сөп диирэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    29 марта 2020
     

    Кини бэйэтин толкуйугар ,бу орто дойдуга эн курдук түргэнник хамсыыр тарбахтаах оҕо бэрт дэҥҥэ көстөр.Онтон онно эбии сытыы толкуйдаах оҕо көстөрө ,бу “таҥара” ыйааҕа . Олоххо төрүт биирдэ эмэтэ буолар көстүү диэн өйдөбүллээҕэ.
    Онтон бу уолга ити икки өйдөбүл иккиэннэрэ баар. Онон бу уолу кытта эрэйдэниэххэ сөп диэн өйдөбүлтэн сиэттэрэн, били Тимир ааҥ-маҥҥай көрбүт чуучаларыгар дьарыктаныы, үөрэтии бириэмэтин сүрүн үгүс өттүн ылар буолбута..
    Кини билигин сыала-соруга боростуой. Кини бэйэтэ оҕото, бэйэтин удьуорун салгыыр хаан-уруу киһитэ суох. Урукку өттүгэр баҕар ханна эмит быстах көрсүүлэргэ оҕолордоох буолуо да ,кинини билигин кэлэн билиммэттэрэ чуолкай.
    Кини кырдьык дьалхааннаах олоҕу олорон кэллэ. Олоҕун түмүктээн эрэр киһи бэйэтигэр тугу сымыйалыай. Кини дьылҕа-хаан ыйыытынан уоруйах олоҕун олорон кэллэ. Киин сирдэргэ иэһэ элбэх, үгүс хара аньыылардаах буолан, бу Саха сиригэр олорор.
    Онон бу такыйар оҕолоруттан ким эмэтэ биллэр уоруйах буолан таҕыстаҕына «татаар Бааскатын» оскуолатын барбыт уоруйах буолан ,кинини ааттатыахтаах. Хас биирдии киһи сиэннэрин нөҥүө бэйэтин туһунан өйдөбүлү уһатарын курдук ,уһатыан баҕарар.
    Ол иһин кини Тимиртэн боростуой хармаанньык уоруйаҕы буолбакка,саамай үрдүк таһымнаах Сойуус үрдүнэн биллэр ааттаах-суоллаах уоруйаҕы иитэн таһарарга толкуйдаммыта. Бу уол “татаар Бааската” такыйбыт уола дэтиэн баҕарбыта.
    Ити өйдөбүлүнэн салайтаран “татаар Бааската” Тимири кытта бэйэтин бириэмэтин аахсыбакка туран олус дьаныһан дьарыктаммыта.Ол курдук ардыгар бэйэтигэр хонноро хаалларар буолбута. Онтон үөрэҕи Тимир учуутала этэринии олус чэпчэкитик ылбыта.
    Бу такыйыыга хаҥас илии тарбахтара умнуллубатахтара .Ол түмүгэр Тимир хайа баҕарар илиитин таррбахтарын көмөтүнэн уорарга үөрэммитэ.
    “Татаар Бааската” Тимиргэ этэрэ. Хармаанньыт киһи олоҕор икки илиитин тарбахтарынан “писак” тэрилинэн маннык хамсаныылары оҥорор уоруйах олус аҕыйах. Онон эн билигин тустаах киһин хайдах быһыылааҕыттан,таҥҥа сылдьарыттан, кумааһынньыгын хайа сиэбэр укта сылдьарыттан ,дьахталлар суумкалара арааһыттан, ханна сылдьаргыттан көрөн “манньыатынан” хамсанары барытын баһылаатын . Ол курдук эн түгэниттэн көрөн ,тустаах киһиэхэ хайа баҕарар өттүттэн кэлэн бэйэ хамсаныытын оҥорор кыахтаннын!
    Ол гынан баран олоххо араас түгэннэр баар буолаллар. Онон хармаанньыт туттар тэрилэ араас буолуон сөп.Холобура ханнык түгэҥҥэ түбэспиккиттэн көрөн боростуой быһах,кыптыый,скарпель,бритва уонна да атын тэриллэр эмиэ туһаныллыахтарын сөп. Мин тус бэйэм итинник улахан тэриллэринэн хамсанарбын сөбүлээбэппин. Итинник тэриллэри туттуу эбии сатабыллары ирдииллэр.
    Ол гынан баран ити тэриллэринэн туһанары эмиэ баһылыактааххын. Араас омук тус туһунан албастаах.Эдэр сылдьан биир кытай уоруйаҕын кытта алтыһан турабын.Ол киһи миигин бэйэлэрэ аһылыкка биилкэ курдук туттар мастарынан кумааһынньыгы хостуурга үөрэппитэ.Ол албаска мин эйиигин эмиэ үөрэтиэм.Ол албас кумааһынньыктары дириҥ сиэптэн хостуурга олус туһалаах.Атыннык эттэххэ эн тарбахтаргын уһатан биэрэр.
    Ити курдук үөрэх кэлин кэмҥэ үксэ араас түгэннэргэ хайдах хамсанан үбү-харчыны буларга чопчу туһаайыллыбыта.
    Онно эн ситиһиилээх хармаанньыт буолуоххун баҕарар буоллаххына уоруйах сүрүн быраабыларын булгуччу тутуһуохтааххын диэн өйдөбүл Тимири үөрэтэригэр хас дьарык аайы аан тыл буолан киирэрэ.
    Ол курдук эн “үлэлиир кэмҥэр” тулалыыр дьонтон тутта-хапта сылдьарын,саҥан –иҥэн ,таҥаһын-сабын туох да уратыта суох буолуохтаах. Төһө кыалларынан бэйэҕэр дьон болҕомтотун тардыа суохтааххын.
    Хармаанньыкка саамай табыгастаах түгэн үгүс киһи түмсүбүт кэмэ уонна сирэ буолар.Онон ханна үгүс киһи баар да,ол эн үлэн миэстэтэ буолар.
    Хас биир хамсаныыгын эрдэ барытын толкуйдаан оҥоруохтааххын. Ол курдук үрдүк таһымнаах уоруйах хаһан да табыгастаах түгэҥҥэ түбэстим да уорабын диэн өйдөбүлүнэн салайтарбат. Кини тула үгүс иннигэр-кэннигэр сүүрэр ылгын дьонноох буолар. Ол дьонун хас биирдии хамсаныылара эрдэттэн толкуйданыахтаах.Атыннык эттэххэ эн бу түгэҥҥэ оруолун тустаах киһиттэн кумааһынньыгын хостооһун эрэ,онтон атын “хара” үлэтин ол дьон оҥоруохтаах.Оччотугар эрэ эн уһуннук биир сиргэ олохсуйан олоруоххун сөп.
    Онтон тустаах киһиэхэ бэйэн ыкса киирдэххинэ, ким да эн илиигин көрүө суохтаах.Биһиги тылбытынан илиин “ширмалаах” буолуохтаах.Атыннык эттэххэ эн үлэлиир илиин туора дьон хараҕар көстүбэт тугунан эрэ саба быраҕылла сылдьара ирдэниллэр.
    Саамай түмүккэ уоруллубут кумааһынньыктан харчытын эрэ ылаҕын,онтон атын малы ыллаххына тутуллар түгэннэр ол маллар эн уоруйаххын дакаастыахтара. -диэн хармаанньыт буолуохтаах уолга кини идэтин сүрүн өйдөбүллэрин иҥэрбитэ.
    Ити курдук кырдьаҕас уоруйах эдэр оҕолортон уоруйахтар бөлөхтөрүн бэйэтин интириэһиттэн сиэттэрэн иитэн таһаартыырга үлэтин ыытан киирэн барбыта.
    Сорудах быһыытынан үөрэх кэмигэр дьарык быһыытынан Тимир уонна “татаар Бааската” бэйэ бэйэлэриттэн онтукаларын –мантыкаларын ылса сырыттылар. Ол сылдьан кырдьаҕас уоруйах кини хамсаныытын барытын эндэппэккэ билэр , хас сырыы аайы тутан ылар . Онтон бэйэтэ Тимиртэн талбыт малын көрдөрөн туран ылар.
    Ол сылдьан Тимир биир түгэҥҥэ оҕонньор идэтинэн аҕам саастаах киһи быһыытынан эбиэт кэнниттэн нуктуу олордоҕуна, кэтэ сылдьар кириэһин төбөтүн нөҥүө ороон ылла.
    Ол кэнниттэн өр буолбата , биир түгэҥҥэ кырдьаҕас уоруйах Тимири эмискэччи ыҥыран ылбыта уонна үөрэммит дьаллыккар тугу иҥэриммиккин көрдөрөр кэмин кэллэ.Онон сарсын уулуссаҕа тахсан маҥҥайгы сүрэхтэниигин барыан, эппитим курдук атын дьону кытта чөмөхтөһөн бэйэ-бэйэни өйөнсөн үлэлииргэ үөрэниэхпит . Онно эйиигин кытта биир чөмөххө «Дама Маайа» улэлэһиэ.-диэн бэйэтин толкуйун эппитэ.
    Ити этииттэн Тимир наһаа соһуйбута.Кини бэйэтин өйдөбүлүгэр «Дама Маайаны» хаартыһыт эрэ курдук көрөрө. Онтуката олох даҕаны уоруйах эбит.
    Ис иһигэр киирдэххэ Тимир бу “татаар Бааскатыгар” хас оҕо такылла сылдьарын олох билбэт .Ол курдук чуучулалары кытта үлэлииригэр наар соҕотоҕун такыллыбыта. Ол гынан баран кини «Дама Маайалыын» бииргэ үлэлиириттэн олус үөрбутэ.
    Өскөтүн кими эрэ кытта бииргэ үлэлиир буоллаххына , билэр киһигин кытта үлэлиирин быдан ордук буоллаҕа.
    Эбиэттэн киэһээ “Дама Маайа” тиийэн кэлбитэ.Онон үһүөн сарсыҥҥы күннэрин хайдах туһанары сүбэлэспитинэн барбыттара.
    Эрдэ такылла сылдьан бэриллибит сорудаҕы толорор инниттэн куорат саамай үптээх-астаах дьонун үөрэппиттэрэ.Аһары баран ким ханна олорорун,тугу үлэлииллэрин,туох дьаллыктаахтарын, кинилэр олохторун бары өттүттэн көрөн үөрэтэн баран ,бэйэлэрин икки ардыгар ханнык түгэҥҥэ бу дьонтон үптэрин уорары санаа быһыытынан атастаспыттара. Уопсай сүбэнэн ол үөрэппит дьонноруттан Львов Сэмэн диэн улэһиттэр Киин профсоюзтарын биир тос курдук тойонун талбыттара.Тоҕо диэтэххэ? Бу киһи үлэтин кэнниттэн «Туймаада»маҕаһыынтан үллэнэн барара уонна кумааһынньыгын кэлин сиэбигэр укта сылдьара болҕомтоҕо ылыллыбыта.
    Бу киһи тас көрүүгэ таҥаһын-сабын ыраастык туттара,бэйэтин мөссүөнүн көрүнэрэ харахха быраҕыллара, тутта-хапта да сылдьарыттан сылыктаатахха үчүгэй иитиилээҕэ көстө сылдьара.Онон бу киһини үөрэтэн баран , кини ити киһи быһыытынан хаачыстыбатыгар тирэнэн бэйэлэрин хамсаныыларын толкуйдаабыттара.
    Ол курдук толкуйдаммытынан “Дама Маайа” кэлэн алҕаска киниэхэ кэтиллээт, суумкатыгар укта сылдьар ол-бу бородууктатын сиргэ ыһан кэбистэҕинэ, ити киһи хайаан да тохтоон кыыска көмөлөһүөхтээх, сиргэ түспүт маллары хомуйсуохтаах диэн өйдөбүлтэн тирэнэн бэйэлэрин хамсаныыларын толкуйдаабыттара. Ол курдук кыыс бу киһи болҕомтотун бэйэтигэр туһаайбыт кэмигэр Тимир кэлэн кини кэлин сиэбиттэн кумааһынньыгын хостоон ылыахтаах уонна дьалты хааман биэриэхтээх.
    Ити тас өттүнэн «Туймаада» маҕаһыын турар сирэ уоруйах идэлээх дьон үлэлииллэригэр олус табыгастааҕа, тустаах дьонтон кумааһынньыктарын ыраастыырга хас да үчүгэй өрүттээҕэ болҕомтоҕо ылыллыбыта.
    Ол курдук маҕаһыыҥҥа сылдьар киһитэ элбэҕин быһыытынан, ол бу буоллаҕына дьон быыһыгар эбэтэр дьиэ муннугун эрийэ көттүн да саҥа тутуллубут массыына харайар сарайдар быыстарыгар түргэнник сүтэн хаалыахха сөбө. Манна маҕаһыыҥҥа киирэр кирилиэс киэнэ-куона эмиэ үчүгэй өрүттээҕэ. Ол курдук муҥ кыраайгынан сүүрэр түгэннэр,кимиэхэ да кэтиллибэккэ кумааһынньык уорбут сиргиттэн элэс гынарга тоҕоостооҕо. Ити курдук бары сүбэнэн толкуйдаан биир өйдөбүлгэ кэлэн хайдах хамсаналларын сөннөспүттэрэ.
    Сарсыҥҥы күнүгэр күн сарсыардааҥы өттүгэр такыллааччылар маҥҥайгы сырыылара буолан күүстээх бэлэмнэнии үлэтэ ыытыллыбыта.
    Ол курдук сарсыарда эрдэ дьиэлэригэр толкуйдаммытынан буолуохтаах түгэни үтүктэн кырдьаҕас уоруйах кыыһы кытта ол бу тэриллэрин муостаҕа ыһан баран хомуйа сырыттахтарына, Тимир хаста да кэлэн “татаар Бааскатын” кэлин сиэбиттэн укта сылдьар кумааһынньыгын ороон ылаттаата .
    Онуоха “Татаар Бааската” хас биирдии сырыы аайы Тимиргэ ханнык түгэҥҥэ хайдах хамсаныахтааҕын көрдөрөн ыйан биэрэ сырытта. Кэлин тиһэҕэр син барыта табылынна быһыылаах, ити дьаллыктарын тохтотон кэбистэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    30 марта 2020
     

    Ол кэннэ аны «Туймаада» маҕаһыыныгар тиийэн миэстэтигэр “Дама Маайа” киһитин ханнык миэстэҕэ көрсөрүн сүрүннээтилэр. «Дама Маайа» бэйэтэ тас көрүҥүнэн,быһыытынан-таһаатынан эр киһи хараҕа быһа ааспат кыыһа этэ гынан баран, «татаар Бааската» дьаһалынан кыыс кыратык төҥкөйдө даҕаны туох баар «кэрэ» миэстэтэ биирдэ халыс гына түһэн көстөр гына түөһүгэр дылы аһаҕастаах куоптаны уонна көҥө атахтарын көрдөрөр гына кылгас дьууппаны кэттэ.
    Арай Тимир хараҕын иннигэр кыыс кырыылааҕа баар буола түстэ.
    Ол кэнниттэн Тимиргэ туһаайан:
    -Маайа кыыс сүрүн соруга туһааннаах киһи болҕомтотун бэйэтигэр тардыы.Онтон эн ол кэми мүччү тутуо суохтааххын. Аттынан ааһан иһэн кыл түгэнигэр кумааһынньыгын хостоон ылыахтааххын . Ол кэннэ саамай уустуга бэйэҕин кыана туттан. Ким да болҕомтотун бэйэҕэр тардыбат курдук дьаһананнын, туора –маара хамсаммакка тулалыыр дьоннорго киирэн симэлийэн хаалыахтааххын –диэн бүтэһик сүбэлэрин биэрбитэ.
    Ити кэнниттэн киэһэ үлэ чааһа бүтүүтүн кэтэһэ таарыйа бары киирэн нуктаан утуйан ыллылар.Үлэ чааһа бүтүүтэ маҕаһыыҥҥа тиийдилэр.”Татаар Бааската” маҕаһыын иннигэр ыскамыайка баарыгар олорунан кэбистэ.Ол олордоҕуна биир кып-кыра оҕо кэлэн кулҕааҕар тугу эрэ сибигинэйдэ.Онуоха оҕонньордоро киһигит эһиэхэ чугаһаата диэн бэлиэ биэрэн,сэлээппэтин төбөтүттэн илиитигэр ылла.Онуоха биирдэ эрэ “Дама Маайа” дьон хаамар сиринэн хааман кэлэн маҕаһыын кирилиэһигэр таҕыста. Онтон Тимир утары өттүттэн , дьиэ муннугуттан арахсан, эмиэ кирилиэс диэки чугаһаан биэрдэ.
    Хата киһилэрэ Тимирдээҕи өр кэтэһиннэрбэккэ уруккутун курдук маҕаһыыҥҥа сылдьар бириэмэтигэр бороодукта ылан тахсан истэҕинэ, Мааса кыыс синньигэс биилинэн имигэстик оонньоон тиийэн толкуйдаммытын курдук киниэхэ кэтиллэ түстэ уонна ол бу тэриллээх суумкатын мүччү тутан кэбистэ.
    Онуоха эр киһи күүтүллүбүтүн курдук кыараһыабай ,эдэр кыыс имэҥҥээх эмиийэ килэс гына түспүтүгэр, маҥҥай утаа балачча кэм устата туймааран турда уонна сэрэйиллибитин курдук сиргэ тохтубут ол бу тэрили хомуйсан киирэн барда.
    Ону эрэ кэтэһэн турбут Тимир киһитин сиэбиттэн балачча халын кумааһынньыгы ааһан иһэн лып гыннаран ылла уонна онтукатын илиитигэр тута сылдьар кууркатынан саба быраҕаат бэрт түргэнник дьонноруттан тэйэн биэрдэ.
    Ити курдук Тимир ааһан иһэн хайдах харчыны орообутун өйдөөбөккө да хаалбыта. Ол гынан баран кырдьаҕас уоруйах саамай сөпкө эппит эбит. Уоруйахха киһи сиэбиттэн кумааһынньыгы орооһун саамай чэпчэки түгэн эбит. Тимир кумааһынньыгы илиитигэр тутаат долгуйуутуттан сүрэҕэ биллиргэччи тэбэн барбыта. Буолбут түгэн миэстэтиттэн түргэнник хамсанан сүүрэн халыан баҕарбыта.Ол баҕатын хам баттаан ,атын дьонтон ураты хамсаныыны оҥорбокко , ыйааһыннанан хаалбыт атахтарын бэрт нэһиилэ хамсатан ,дьиэ муннугун эрийэ хаампыта.
    Ким эрэ кэлэн саҕатыттан харбаан ылыах курдуга.Кутталыттан дуу? Долгуйуутуттан дуу? Сирэйигэр көлөһүнэ сар гына түспүтэ .Титирэстии сылдьар буолбута. Сэниэтэ олох эстэн хаалбыта. Кини дьолугар дьиэ кэннигэр,баҕар үөһэттэн араҥаччылыы сылдьар айыылара көмүскүү сылдьалларыттан буолуо? Кими да көрсүбэтэ.
    Онон кини долгуйуутун,уолуйбутун ким да көрбөккэ хаалбыта. Ол курдук массыыналары харайар сарайдар быыстарыгар киирээт, биирдэ эрэ өрө тыыммыта. Онно Тимир сарай истиэнэтигэр көхсүнэн тирэнэн туран, туох баар мунньуммут долгуйуутун уһуутаан саҥа таһааран биирдэ төлө биэрэн таһаарбыта. Ол эрэ кэнниттэн холкутуйан урукку бэйэтин туругар киирэн барбыта.
    Ити кэнниттэн өр гыныа дуо? “Туймаада” маҕаһыыныттан “Аппа уҥуор” бу турар . Толкуйдаммыт хамсаныы табыллыбытыттан кыната эрэ суох, Тимир биир түгэн иһигэр болдьохтоох сиригэр «Улахан дьиэҕэ- хаартылыыр дьиэҕэ” тиийбитэ. Кинини дьиэ көрөөччүтэ «Немой» көрсүбүтэ уонна туох да саҥата суох оонньуур саалтан туора турар хоско киллэрэн кэбиспитэ. “Татаар Бааската” манна эрдэ кэлэн кэтэһэ олороро.Тимир киирбитигэр утары хааман кэлэн саҥата суох кууһан ылбыта.
    -Уолчааным! Хайгыыбын! Маҥҥайгы тургутуугун диэҕэ суох оҥордун.Инникитин даҕаны итинник буола турдун!- диэн таҥараттан көрдөһөбүн! Мин барытын кэтээн көрдүм. Олох бытархай сыыһа хамсаныылар бааллар.Ону кэлин ырытыахпыт.
    Ол быыһыгар уруккутун санаан, саҥата биир кэм хаас үөрүн курдук лыҥкылыы олордо:
    -Мин ааҥ-маҥҥайгы харчы уорбут түгэммин олус чуолкайдык өйдүүбүн. Ол күн мин бэйэбин кыатаммакка кумааһынньыгы ылаат сүүрэбин диэн дьонтон ураты хамсанан тутуллан хаалбытым. Кырбаммытым. Онтон бүгүн Мааса бэйэтин оруолун олус үчүгэйдик толордо. Ити курдук дьону аралдьыттахха. Дьон тугу да билбэккэ хаалар.Мин оҥоһуллубут үлэттэн олус астынным. Барыта олус дьэҥкэтик оҥоһулунна. Онтон Тимир эн кумааһынньыгы хостуур түгэннин көрбөккө да хааллым.Олус үрдүк таһымнаахтык хамсаннын. Онтон мин кэтээн олорон көрбөккө хаалбыт буоллахпына,атыттар төрүт да аахайбакка хаалбыттара чуолкай. Онон бу түгэҥҥэ биир да сибидиэтэл суоҕун мэктиэлиибин. Онон күүстээх тэрилтэ үлэһиттэригэр ити киһи үҥсэн тугу да ситиһиэ суоҕа .Мин толкуйбар итинник дьаллыктаах дьон бэйэлэригэр болҕомто тардымаары ,милииссийэҕэ үҥсэ барааччылара суох. Хантан үптэнэн-астанан атын дьонтон ордук олороллорун быһаарыахтарын наада. Ону кинилэр олус сөбүлээбэттэр.Үҥсэ оонньобуттарын, бэйэлэригэр дьыала тэрийэн кэбиһиэхтэрин сөп.
    Мин эһигини сахалары кытта балачча уһуннук бииргэ олордум.Ол эрээри эһиги маннык аһары ыарахан усулуобуйаҕа сүрүннээн бэйэҕит айаххытын сүөһү көрөн,бултаан-аһаан олорон, омук быһыытынан хайдах тыыннаах хаалбыккытыттан сырыы аайы соһуйабын. Эһиги омук быһыытынан олус сытыы,мындыр толкуйдааххыт. Хас биирдии киһигит ураты дьоҕурдаах.Ким эрэ ырыа ыллыыр, үҥкүүлүүр,ким эрэ тимир ,мас ууһа, ким эрэ булчут,балыксыт,ким эрэ учуонай! Олус талааннаах омуккут. Омук быһыытынан бэйэҕит таһымнытын билбэккит.
    Онтон бүгүн эһиги Саха омук ураты дьоҕурдааҕын өссө бигэргэттигит. Сүнньүнэн эһиги омук туора киһиттэн ону-маны уораргытын айыыргыыгыт.Ол сөптөөх өйдөбүл. Ол гынан баран эн сыта байбыт уоруйахтан бэйэҥ айаххын ииттээри уорбутун иэс иэстэһии быһыытынан сыаналаныан сөп. Онтон өскөтүн эн бэйэҥ курдук боростуой үлэһит киһиттэн, кини бэйэтин айаҕын ииттэр тэрилин уорар буоллаххына! Ол аньыы .Онон Тимир эн өйгөр-санааҕар хармаанньыт норуот номоҕор сылдьар Манчаары курдук өйдөбүллээх буолуохтаах.Онон чэпчэкитик кэлбит үбү-харчыны , уу сүүрүгүн курдук норуокка ыһан кэбиһиэхтээххин.
    Онон бу сиргэ дьылҕабыт суола хас биирдии киһиэхэ тус-туспа..
    -Дьэ , көрдөр эрэ! Бүгүҥҥү үлэбит түмүгэ хайдаҕый? Төһө үптээхпитий?
    Бу түгэҥҥэ Тимир үөрэтээччитэ кини үлэтиттэн астыммытыттан, бу сылаас көрсүһүүттэн уонна бэйэтин долгуйуута ситэ ааһа илигиттэн буолуо, букатын атын турукка киирэн хаалбыта.Хайдах эрэ этэ-хаана ууллан ,сэниэтэ эстэн олорор олоппоһугар хам сыстан хаалбыта. Ол курдук үөрэтээччитин тыллара барыта биир тыл буолан, кулҕааҕар сахсырҕа көтө сылдьарын курдук куугунаан иһиллэрэ.
    Онон киһитэ хаста да хатылаабытын кэннэ, дьэ биирдэ киһитин этэр тылын ис хоһоонун өйдөөбүтэ.
    “Татаар Бааската” ону барытын көрө сылдьан, уола ханнык турукка сылдьарын билэн:
    -Тимир!Уоскуй. Мэ,уута ис.-диэн уолун уоскутар аатыгар барда.
    Ол кэнниттэн уоскуйан баран уорбут харчыларын аахпыттара.. Онтукалара биир тыһыынчаттан элбэх буолан тахсыбыта. Биир хамсаныыга уон киһи ыйдааҕы хамнаһын биирдэ олордон ылыы куһаҕана суох түмүк.
    Бу харчыны “татаар Бааската” ааҕа олорон ,иһигэр улаханнык астынан олороро. Кини дууһата ыллыыра.Бу курдукүйэтин тухары балачча элбэх дьону бу дьаллыкка такыйда да,бу Тимир курдук айылҕаттан бэриллибит түргэн, сылбырҕа тарбахтаах хармаанньыты көрсө илик.
    Мин кини хамсаныытын барытын кэтээн көрө олордум. Бэйэтин хайдах курдук кыана туттубутун көр! Туох да буолбатаҕын курдук,сыыһа, туора-маары хамсаммакка аа-дьуо хааман бара турда. Оннооҕор ааттаах-суоллаах уоруйахтар ити өттүгэр кыаммакка түбэһэллэр. Таас киһи курдук хас биирдии хамсаныыгын кытаанахтык хонтуруолланыы,ону ситиһии. Дьэ,бу буолар! Таһым үрдүгэ! Бэйэни кыана туттуу!
    Дьэ,кырдьык бэйэни кыайа туттуу уоруйах киһиэхэ саамай кытаанах ирдэбил.Эйиигин ким да уорбалыа суохтаах. Оҥорбуккун оҥорон баран, тугу да билбэт курдук туттуу, бу үгүс уоруйахха кыаттарбат суол. Ону кыайа тутуннун да, илиигэр уорбут харчын суох буолла да ,атын дьон эйиигин уоруйах диэн сирэй-харах анньар кыахтара суох буола түһэр.
    Онтон эн! Хамаанда иһигэр сүрүн киһигин,эн үлэн биир хамсаныы буолуохтаах. Тустаах киһиттэн харчытын ороотун да атын бэйэҥ киһигэр ол харчыгын биэрэ охсуохтааххын.Онтон ол киһини туттахтарына даҕаны атын киһинэн солбуйар диэн бу турдаҕа.
    Өссө ол киһигин уоруйаххын диэн дакаастыаххын наада, онтон ол киһин харчыны сиргэ түһэ сытарын ылбытым дии туруо.Оччотугар ол киһини уоруйаҕын дакаастаабакка ыытаргар тиийиэн.
    Билигин Тимир билиҥҥи таһымынан киниэхэ олох чугаһаан сылдьар.Бэйэтигэр сыана быстаҕына, кини Тимир таһымыгар биэс сылы быһа такыллан тиийбитэ. Онуоха дылы ааттаах-суоллаах уоруйахха таах сорук-боллур уол быһыытынан айаҕын эрэ иннигэр сылдьыбыта. Онтон ону Тимир икки ый иһигэр ааста.
    -Бу бүгүҥҥү күҥҥэ дылы Тимири саарбахтыыр эбит буоллахпына. Дьэ билигин байбыт-топпут тойоттор сэрэнин! Мантан антах инникитин-кэннигитин көрүҥэ сылдьаргыт буолуо.Ити кып-кыра уол эһигини утуйбат оҥоруо. Ону мин эрэннэрэбин. Ону бэрт кылгас кэминэн билиэххит - диэн саҥа таһааран баран “татаар Бааската” илиитинэн далбаатаан кимиэхэ эрэ сутуругун көрдөрбүтэ.
    Бу оҕону харыстыахха наада диэн өйдөбүл, кини чөмчөкөтүгэр олус күүскэ иҥэ сылдьар.
    Дьиҥҥээх олоххо сүрүннээн хармаанньыттар манҥайгы сырыыларыгар түбэһэллэр.Ол кэнниттэн “хааһына” дьоно буолан хаалаллар. Онно сөптөөх ыйааһыннара суох буолан, хара үлэҕэ түбэһэллэр . Ол түмүгэр төһө да талааннаах буоллаллар,тарбахтара алдьанар. Онтон кэлин туһата суох дьон буолан тахсаллар.
    Өскөтүн,эн эрдэ хааһына дьиэтигэр киирбэккэ,хас да оҥорбут дьыалан табыллан уонна ол үлэн атын хармаанньыттардааҕар ураты уонна дарбааннаах буоллаҕына,онтукан сөптөөх сирдэргэ кэпсээн буолан тарҕанан эн иннигэр көтөр. Эн ааккын өрө көтөҕөр.Ханна да тиий тустаах дьоҥҥо аан аһаҕас буолар. Сойуус ойууга эрэ улахан!
    Онон Тимири маҥҥайгы хардыыларыгар хонтуруоллуохха, көрүөххэ, истиэххэ, сүрүннүөххэ наада! Дьэ,билигин көстүөҕэ төбөлөөх уол эбит? Суох дуу? Билигин саамай кытаанах ирдэбили ааһыахтаах.Киһини чэпчэки харчы буорту гынар.Ол киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах.Дьон үгүс өттө төһөнөн үптэнэн иһэллэр да ,ол оччонон киһи этиитигэр дьүлэй буолан, бэйэлэрин үрдүктүк сананар буолан иһэллэр.
    Тимир инники олоҕун тосхоллорун “Татаар Бааската” кырдьаҕас уоруйах барытын өтөрү көрөн олороро. Бу куоратка онуоха-маныаха дылы ким даҕаны тэрээһиннээх хармаанньыттар бөлөхтөрө баар диэн истэ да билэ да иликтэр. Онтон кинилэргэ бу курдук бөлөх быһыытынан үлэлииллэригэр саба быраҕан биир эрэ сыл бэриллэр. Ол курдук хас да улахан айдаан түгэнэ тахсыбытын кэннэ, ону барытын сибээстээн биир дьыала оҥороннор “күүстээх” тэрилтэҕэ ирдэбил күүскэ ыытыллыахтаах. Урут маннык түгэҥҥэ күүстээх тэрилтэҕэ кинилэри тутарга кырата сыалай отдел тэриллэрэ. Оччотугар бу куораттан Тимир бэйэтин тириитин харыстанан тэйэн биэрдэҕинэ табыллар. Улахан хармаанньыт олоҕо оннук бииртэн биир куоратка халбарыйан иһиэхтээх.
    Дьэ,онуоха дылы ,күүскэ хамсанан бэйэ баарын биллэриэххэ наада.Итинник саныы олордоҕуна «дама Маайа» киирэн кэлбитэ.
    Бу кэмҥэ такыйааччылара уоруллубут харчыны түөрт өлүүгэ үллэрэн олороро.Кини хостон сынньана барбыт Тимири ыҥыртарбыта.
    -Эрдэ сөҥҥөспүппүт курдук,бу икки өлүү Тимир киэнэ, бу эйиэнэ.Онтон төрдүс өлүү общакка барыа. Билигин бэйэм тугу да ылбаппын. Онтон мантан антах булуллубут үп аҥара миэхэ киириэ.
    -Билигин болҕомтолоохтук бу үллэ сытар харчыны көрүн уонна бу түгэни өйгүтүгэр үйэҕит тухары хатаан! Бу буолар уоруйах өрөгөйө! Бу олоххо туох барыта харчынан кэмнэнэр. Эн олоҕун таһыма бу кумааҕылартан тутулуктаах.
    -Тимир! Мэ, бу өлүүгүн ыл уонна ити дьиэлэнэн олорор сиргин уларыт. Биир эмэтэ сэҥэх кыбартыыраны куорат ортотугар наймылас. Онтон бүгүҥҥү күнү ырытар буоллахха,барыта олус үчүгэйдик ааста. Эйиэхэ “Дама Маайа” туох да сэмэлиир тылы этэр кыаҕым суох. Барыта толкуйдаммыт курдук барда. Онтон Тимиргэ бытархай түгэннэргэ сэмэлэр бааллар. Бу сырыыга барыта табылынна. Онон бытархай диирбитигэр тиийэбит.Атын түгэҥҥэ онтукан улахан буолан тахсыан сөп.
    Ол курдук тустаах киһиэхэ чугаһаан иһэн тула өттүгүн көрүнээри төбөҕүн эргичиннэтэ сырыттын ,итинник хамсаныа суохтааххын. Хармаанньыт бэйэтин көнөтүк тутта сылдьан ,төбөтүн хаҥас дуу,уҥа саннын диэки туора тутта сылдьан, иннитин-кэннитин харахтарынан эрэ хамсатан көрүҥэ сылдьыахтаах!
    Иккиһинэн, тустаах киһиттэн хаҥас илиигинэн харчыны оруур оннугар, бэйэҥ да өйдөөбөккө уҥа илиин тарбахтарынан ыллын.Онтон сирдэтэн хас да сыыһа хамсаныылары оҥордун. Ол курдук кумааһынньыгы ороон баран биирдэ илиигин саба хаһыатынан саба бырахтын. Ол түмүгэр хармаанньыт биир сүрүн быраабылатын кэстин, үлэлиир илиин тарбахтарынан, өскөтүн аттыгар туора дьон баара буоллар, кинилэргэ көстөр гына хамсаннын. Онон ол итэҕэспитин туоратар инниттэн, Тимир билиҥҥи сүрүн сорукпут, икки илиигинэн тэҥҥэ үлэлииргэ үөрэниэхтээхпит.
    Үсүһүнэн эн ылбыт кумааһынньыккын манна илдьэ кэллин.Ити саамай сыыһа хамсаныы.өскөтүн милииссийэ үлэһиттэрэ кэлэн биһигини манна тутан ылар түгэннэригэр ити кумааһынньык биһиги уоруйахпытын дакаастыа этэ. Ол иһин хас дьарык аайы эппитим, хармаанньыт хачыгырыы сылдьар харчыны кытта эрэ үлэлиир диэн . Ол иһин кумааһынньык көмүстээх,алмаастаах да буоллун уоруллубут сирин аттыгар быраҕыллыахтаах. Ити түгэннэри инники өттүбүтүгэр учуоттуохпут.
    Чэ,билигин баран сынньанын! Мүччүргэннээх күн ааста. –диэн такыйар оҕолорун утута ыытан кэбистэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    30 марта 2020
     

    Ити кэмҥэ кэргэнэ-оҕолоро Сэмэн дьиэтигэр кэлбитигэр үөрэ-көтө көрүстүлэр. Бу дьиэ-кэргэннэ Сэмэн саамай сүрүн киһи. Дьоллоох дьиэ-кэргэн аҕа баһылыга. Бэрт кылгас кэмҥэ бу түөрт хостоох кыбартыыра ,чааһынай дьиэ уонна даача ылла . Бу күннэргэ «Волга» массыына ылаары харчы мунньуна сылдьар. Онтукатыгар бүгүн ботуччу соҕус суумманы биир тэрилтэ салайааччыта, кини илиитигэр остуол аннынан ууммутун ылбыта.
    Онтон кини суобаһа оонньообот. “Убайдары” кытта бииргэ сирэй-харах анньыспыта, үлэлээбитэ ыраатта. Дьэ,уоруйах дьон. Кини да үөрэннэ. Бөрөлөрү кытта олорон сур бөрө буолла. Үлэһиттэр үлэлиир олохторун хаачыстыбатын бэрэбиэркэлиир инспиэктэр буолан үлэлээбитэ,син балачча кэм буолла.Бэрт эрэйинэн туора иккис хамнастаах буоларынан, кэмигэр балачча элбэх үп оонньотуллан бу дуоһунаска тиксибитэ. Чэ,ол ороскуота диэн,ону бу дуоһунаска тиксээт хас эмэтэ төгүл өҕүтэн ылла.
    Ол курдук хас биирдии тэрилтэҕэ киһи өлүүлээх түгэн таҕыстаҕына,тэрилтэ салайааччытын сирэйгэ-харахха анньаллар. Бу кэмҥэ баар үлэ докумуонун барытын хаһаллар. Кини үлэтигэр сыана быһаллар. Оннук түгэҥҥэ ол киһи дьылҕата, кини дьыала кумааҕытыгар хайдах суруйбутунан быһаарыллар. Кини дьыалаҕа тиспит докумуонунан сирдэтэн суут кыраҕы хараҕын көрүүтүнэн тустаах салайааччы быыгабартан-күлүүс хаайыытыгар тиийэ кыһарыллыан сөп. Ол иһин тэрилтэ салайааччылара кыбылыкка ыллаттардахтарына, кини илиитин «арыылыы» сатыыллар.
    Бүгүн эмиэ оннук түгэн буолан балачча үптээх уонна биир бэрт кэрэ дьүһүннээх кыыһы кытта билсэн өрө көтөҕүллүүлээх, бэрт үчүгэй санаалаах –майгыннаах дьиэтигэр кэлбитэ. Кини хоһугар киирээт кэлин сиэбин хастыбыта, харчыта суох.Улаханнык соһуйбута.Кини чуолкайдык өйдүүр.Ол харчытын сиэбигэр уктубутун. Ол кэнниттэн тэрилтэтигэр кими даҕаны көрсүбэтэҕэ. Ол курдук үлэ чааһа бүтээтин кытта дьиэтигэр барбыта. Онон суолга ханна эрэ ороон кэбистэҕэ дуу? Ким эрэ сиэбиттэн хостоон ыллаҕа дуу?
    Ону маны санаан-толкуйдаан көрдө да, тугу да тобулбата. Сарсыҥҥы күнүгэр санаата батарбакка милииссийэҕэ тиийэн сайабылыанньа суруйда. Ол гынан баран ол сайабылыанньатыгар харчытын суумматын улаханнык аччатан ,хамнаһын эрэ уордарбыт курдук суруйбута. Онтон милииссийэ үлэһитигэр суруйбут быһаарыы суругар үлэтин кэнниттэн .дьиэтигэр дылы ханан барбытын,кими көрсүбүтүн ыйарыгар «Дама Маайа» туһунан биир да тылы кыбыппакка суруйбута. Бэйэтэ ити кэрэ кыыс манна кыттыгастааҕа буолуо диэн төбөтүгэр олох киллэрбэтэҕэ.
    Ол сайабылыанньа докумуон быһыытынан куораттааҕы милииссийэ управлениетын,отделын салайааччыларын барытын кэрийэн баран ,быйыл саҥа Томскайдааҕы милииссийэ оскуолатын бүтэрбит Уголовнай розыска саҥа үлэлээн эрэр Афанасьев Сергей диэн милиссиийэ лейтенанын көрүүтүгэр киирбитэ.
    Бу киниэхэ маҥҥайгы дьыалата этэ. Онон кини бэрт эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан Сэмэни хаста да хонтуораҕа ыҥыттаран, хас сырыы аайы быһаарыы сурук бөҕөтүн суруйтарбыта. Ол гынан баран туох да түмүк оҥоһуллубакка ,онуоха-маныаха дылы дьыала хонтуруолтан уһуллубута.
    Бу кэнниттэн “татаар Бааската” Тимири бэйэтин идэтигэр такыйарын өссө күүһүрдүбүтэ. Ол түмүгэр күнү быһа чуорааннаах чуучулаларын кытта үлэлээн тахсар буолбуттара. Тимир даҕаны бу үөрэххэ сыһыана букатын уларыйбыта.Үтүмэн харчы амтана уонна маҥҥайгы уоруйах хамсаныытын улахан долгуйуута Тимир өйүн-санаатын төрдүттэн уларыппыта.
    Кини урукку өттүгэр оҕо-оҕо курдук ээл-дээл сыһыаннаһан, күннээҕинэн сылдьыбыта.Билигин кини бу дьарыкпын сайыннардахпына,олохпун оҥостуохпун сөп эбит диэн өйдөбүлтэн тирэнэн кырдьаҕас уоруйах этиитин биир да тылын сыыска туһэрбэккэ истэр уонна толорор буолбута. Бэйэтин толкуйугар миэхэ олохпор айахпын ииттэрбэр, мантан атын суол суох диэн түмүк оҥостубута.
    Онон бэрт кылгас кэм иһигэр бу идэ сүрүн ирдэбиллэригэр сөп түбэһэр таһымнаах уоруйах иитиллэн тахсыбыта.
    Кырдьаҕас уоруйах Тимир хас биир хамсаныытын барытын ааҕа көрө сылдьара. Кини бу уолу такыйарыгар маҥҥайгы хамсаныытыгар сыыһа туттубут түгэннэрин туоратарга сүрүн болҕомтотун уурбута. Ол түмүгэр Тимир ханнык баҕарар быһыылаах-таһаалаах киһиттэн хайа баҕарар сиэбиттэн, киниттэн итэҕэһэ суох ханнык баҕарар илиитин тарбахтарынан кумааһынньыгы тэҥҥэ оруур буолла. Адьас түргэн хамсаныылаах тарбахтаах. Айылҕаттан бэриллибит талаан. Кылааннаан эрэ биэриэххэ наада.
    Онон үгүс “уулуссаҕа” дьарык наада. Онно кини оруола диэн, бу уол маҥҥайгы сырыыларыгар сыыһа-халты туттубатын ситиһиэхтээх. Ол иһин туох баар хас биирдии хамсаныыны, үлэни былааннааһыныны,толкуйдааһыны билигин бэйэтэ оҥорор. Онон кими тургутары бэйэтэ талан биэрэр буолбута.
    Ол түмүгэр бу “хаарты дьиэтигэр” кэлэн оонньуур үптээх дьону ырыппыта. Ол кэнниттэн Саха сирин үпкэ министиэрстэбэтин биир эппиэттээх үлэһитин Канаев Артем Васильевич диэн киһини бэлиэҕэ ылан болҕомтотун киниэхэ уурбута. Бу киһи харчы үрдүгэр үҥкүрүйэ сылдьара,кини бэйэтин хайдах тутта-хапта сылдьарыттан көстөрө. Ол курдук кини хаарты оонньууругар куруутун үгүс харчылаах, улахан сүүйүүлээх оонньуулары оонньуур идэлээх.Арыт сымыйанан эппит курдук элбэх харчыны биир түгэҥҥэ мүччү тутан сууйэр.Ол курдук эмиэ сүүйтэрэр оонньуулаах. Ол тас өттүнэн кини куорат мааны эрэстэрээннэринан күүлэйдиирэ уонна өйүн сүтэриэр дылы арыгыны иһэрэ болҕомтоҕо ылыллыбыта.
    Хас да күнү быһа Тимир уонна «Дама Маайа» такыйааччыларыттан сорудах ылан бу киһи күннээҕи олоҕун үөрэтэн киирэн барбыттара. Сотору кэминэн киһилэрин уопсай мэтириэтэ оҥоһуллан тахсыбыта.Ол курдук бэрт тутаах «дохуоттаах» миэстэҕэ олороро быһаарыллыбыта. Үп министиэрстибэтин иһинэн Саха сирин тутуутун бүтүннүүтүн үбүлүүр салаа салайааччыта буолара биллибитэ.Онон хантан эбилик үптэнэрэ саба быраҕыллан быһаарыллыбыта.
    Бэйэтин олоҕун оҥостон олоруттан уонна хайдах олоххо хамсанарыттан көрдөххө балачча улахан үбү матайдыыра көстөр. Ол курдук үс оҕотун дьиэлээн ,арҕаанан-соҕуруунан үөрэттэрэн олорор. Оҕолоро бары баай-тот олохтоохтор.Кэргэнэ үлэлээбэт,ол гынан баран күнү быһа маҕаһыыннары кэрийэн бэйэтигэр ону-маны атыылаһан тахсар.
    Кинилэр тугу билбиттэрин, көрбүттэрин такыйааччыларыгар биллэрэ олороллоро. Биир күн кырдьаҕас уоруйах :
    - Киһигитин сөбүн үөрэттигит.Хайа туох толкуйдааххытый?-диэн ыйыта тоһуйбута.
    Онуоха «Дама Маайа»:
    -Саамай боростуойа хаартыга үктэтэн ,онно сүүйэн ылыахха.Онно биһиги курдук таһымнаах оонньооччулар,кини курдук таһымнаах оонньооччуну хайдах баҕарар оонньотуохпутун сөп –диэн бэйэтин санаатын атастаспыта.
    Онтон Тимир:
    - Күнүс дьиэлэригэр,ким да суох. Кыбартыыраларынын аана боростуой английскай күлүүстээх. Онон туох да үгүс мачайа суох,кыбартыыраларын ыраастыахха- диэбитин кырдьаҕас уоруйах олох сөбүлээбэтин биллэрбитэ.
    -Машенька! Мин эйиэхэ ааҥ-маҥҥай бу бөлөҕү тэрийэрбэр эппитим. Эн биһи сорукпут бу Тимиртэн үрдүк таһымнаах уоруйаҕы иитии диэн. Мин эйиигиттэн аккаастаммыт биричиинэм биир,эн кэрэ аҥаргын айылҕа сокуонун быһыытынан кэргэн тахсыан,оҕолонуон. Ол кэнниттэн өйүн-санаан уларыйыа. Онон эн айаххын ииттэр суолун-хаарты оонньуута . Сөпкө этэҕин хаартыга биһиги кинини хайдах баҕарар сүүйүөхпүтүн сөп. Ол гынан баран биһиги ити суолунан барбаппыт.Бу дьиэҕэ-уотка хаартыга оонньуулларын олохтоох былаас билбэтэ буолуо диигит дуо? Билэн бөҕө!Ол гынан баран тыыппаттар.Тоҕо диэтэххэ бэйэлэрэ манна кэлэн тыыннарын таһаараллар. Манна үптээх-астаах эрэ дьон сылдьаллар.Биһиги кинилэргэ манна кэлэн холкутук,эн-мин дэһэн баран усулуобуйаларын тэрийэбит. Өскөтүн кинилэр истэриттэн ким эрэ айдаан таһааран сайабылыанньа олохтоох былаастарга суруйдаҕына.биһигини ол күн суох оҥороллор. Онон эн этиин Машенька! Олох табыллыбат.
    Онтон Тимир эйиэхэ туһаайан этиэм этэ.Тоҕо мин бу муҥур сааспар тиийэн олоробун! Ол өйдөбүлэ боростуой. Мин хаһан даҕаны кыбартыыра халааһыныгар сылдьыбатаҕым.Онтон эйиигин түргэнник туталлар.Ол курдук кыбартыыраҕа сылдьыбыт уоруйах элбэх бэйэтин туоһулуур суолун хаалларар. Тарбахтарын ойууларыттан саҕалаан баран, атаҕын суолугар тиийэ.Түбэстэххинэ ыстатыйата да улахан. Элбэх сылга күлүүс хаайыытыгар ууруллаҕын.Ол иһин ити этиигин эмиэ ылыммаппыт.
    Онтон хармаанньыт уоруйах хаһан баҕарар уу харчыга үлэлиэхтээх.Уу харчыны хас бирдии киһи илдьэ сылдьар. Илиигиттэн харбаатахтарына даҕаны ,бу харчы атын киһи үбэ диэн быһарыахтарын наада.Ол үксүгэр кыаллыбат.
    Онон өссө атын көрүҥҥэри толкуйдаан диэн баран икиэннэрин үүртэлээн кэбиспитэ.
    Маҥҥай утаа “Татаар Бааската” такыйар оҕолорум дириҥ толкуйа суохтар эбит диэн толкуйтан ,санаата оонньоон кыыһыран кэлэ сыспыта. Онтон бэйэтин кэмигэр,кини Тимир сааһыгар мин ким этибиний?- диэн эргитэ санаан баран ,бэйэтиттэн бэйэтэ күлэн кэлбитэ.
    Киэҥҥик толкуйдаан көрдөххө аарыма кырдьаҕас ,олоҕу олорбут ,барытын көрсүбүт киһи толкуйуттан ити саҥа олоххо үктэнэн эрэр «молокочуостар» толкуйдара кырдьык даҕаны букатын атын буолара чуолкай.Ити кэнниттэн “татаар Бааската” санаата көҥөн,көтөҕүллэн кэлбитэ.
    Кини ити Тимир сааһыгар, бас баттах сылдьар,сорук-боллур уол этэ.Кини санаатын ким да ыйыппат этэ. Онтон кини уон сылы быһа туруулаһан туран дьарыктаммыт үлэтин түмүгүн Тимирин икки ый иһигэр баһылаата.
    Онтон «Дама Маайа» уонна Тимир оҕо дьон буолалларынан такыйааччылара кинилэр этиилэрин ылымматаҕыттан улаханнык хомойботохторо. Ол гынан баран сорудах ылбыт дьон быһыытынан киһилэрин куннээҕи олоҕун өссө болҕомтолоохтук үөрэтэн барбыттара.
    Кинилэр кырдьаҕас уоруйах бу киһи ханнык түгэҥҥэ?хаһан? саамай элбэх уу харчыны бэйэтин кытта илдьэ сылдьарын быһаарын диэн биэрбит ыйыытын инники күөҥҥэ тутан бу киһини өссө кичэллээхтик кинини манаабыттара-кэтээбиттэрэ.
    Болдьоммут кэмҥэ бэйэлэрин толкуйдарын такыйааччыларын көрүүтүгэр киллэрбиттэрэ.
    Кинилэр көрдөхтөрүнэ араас тутуу тэрилтэтин үлэһиттэрэ бэйэлэрэ тутар эбийиэктэрэ кэмиттэн-кэмигэр үбүлэнэрин ситиһээри бу Артем Васильевич иннигэр-кэннигэр сүүрэ сылдьан ньыланнаһыы бөҕө этилэр.Ол дьонтон кини хамнаһыгар эбии “эбилик үбү” ылара биллибитэ.
    Кини кэпсэтиилээх эбилик үбүн ыларыгар туһааннаах дьонун кытта куруутун үлэ чааһын бүтүүтэ «Волна» эрэстэрээҥҥэ көрсөрө . Ол ылбыт бэригин бэйэтин кытта илдьэ сылдьар хара дьүһүннээх тирии бартыбыалын иһигэр уктара бэлиэҕэ ылыллыбыта. Ити бартыбыал бэрик кэлиитин бигэргэтэр сүрүн бэлиэ буолан тахсыбыта.
    Ол курдук кини үлэтин көннөрү күннэригэр үлэ чааһа бүтүүтэ бартыбыала суох тахсара,быһа дьиэлиирэ.Онон киһилэрэ бартыбыаллаах таҕыстаҕына, бүгүн бэрик ылар күнэ эбит диэн толкуйданара. Бу кэмҥэ дьону аһатар тэрилтэлэр куоратка олох суохтарын кэриэтэ этэ, ол иһин «Волна» эрэстэрээн күҥүс боростуой норуоту аһатар инниттэн остолобуой быһыытынан үлэлиирэ.
    Артем Васильевич «Волна» эрэстэрээҥҥэ остолобуой быһыытынан үлэлиир бүтэһик мүнүүтэлэригэр болдьох кэмин бысыһан кэпсэтиилээх дьонун кытта наар биир уһук остуолга көрсөрө. Манна кэпсэтиитэ эрдэ ыытыллыбытын быһыытынан «бэрик» эрэ бэрсиитэ буолара. Суолтаҕа буолар буолбат кэпсэтии быыһыгар биир-икки чааскы кофе иһиллэрэ.Ол кэнниттэн Артем Васильевич болдьоспут киһитэ тахсан барбытын кэннэ кылгас кэмҥэ соҕотоҕун олоро түһэрэ. Ити кэмҥэ бартыбыалын муостаҕа уурара . Онтуката ааһан иһэр киһи илиитин иһигэр турара. Ону бэлиэтии көрөннөр уоллаах-кыыс такыйааччыларыгар ,ол бартыбыалы бу кэмҥэ итинник майгынныыр бартыбыалынан уларытарга диэн этии киллэрбиттэрэ. Ол этиилэрин кырдьаҕас уоруйах ыараннатан көрөн баран сөбүлүүрүн биллэрбитэ.
    Онон бары тугу гынан,хайдах хамсанан ити толкуйу олоххо киллэрэри толкуйдаан барбыттара.

    0
  • Баба5а баатыр
    30 марта 2020
     

    Онон бары тугу гынан,хайдах хамсанан ити толкуйу олоххо киллэрэри толкуйдаан барбыттара.
    Манна сүрүн ыарырҕатар тугэннэринэн киһилэрэ бу куоратка атыыламмат бартыбыалы илдьэ сылдьара учуотка ылыллыбыта.
    Инньэ гынан,аан маҥҥай ол бартыбыалларын хаартыскаҕа түһэрэн такыйааччыларыгар аҕалан биэрэллэригэр сорудах ылбыттара. Итинник бартыбыалынан хааччыйыыны, “татаар Бааската” бэйэтигэр ылбыта.
    Ол кэнниттэн «Волна» эрэстэрээҥҥэ остуоллар хайдах туралларын үтүгүннэрэн оҥорон баран эҥин араас түгэннэри үөрэтэн барбыттара. Ол кэнниттэн бары сүбэлэһэнбаран түмүккэ «Дама Маайа» кофелаах чааскыны тутан иһэн, дьалкытан , алҕаска сыыһа туттан бэйэтигэр уонна Артем Васильевичка кофе куттан болҕомтону бэйэтигэр тардар испиэктээкилин бигэргэппиттэрэ. Ол кэмҥэ Тимир кэлэн бартыбыалы уларытан илдьэ барар көрүҥэр тохтообуттара.
    Ону олоххо киллэрэргэ ,артыыстар испиэктээкилгэ бэлэмнэнэллэрин курдук күн аайы кырдьаҕас уоруйах такыйыылаах бэлэмнэнии үлэтэ күүскэ ыытыллыбыта.
    Ити тас өттүнэн кыаллар буоллаҕына уоруллааччы бартыбыалын өссө бэйэтигэр хаалларар курдук түбэлтэ эмиэ үөрэтиллибитэ. Кини оннук түгэҥҥэ тугу да сэрэйбэккэ дьиэтигэр дылы тиийэн баран, биирдэ харчыта суоҕун көрөн «бабат» дии түһүөхтэээҕэ. Оннук түгэҥҥэ бириэмэ сүүйүллэрэ. Ол курдук харчыны уоруу ханнык сиргэ буолбута биллибэтинэн,эйиигин кэлэн бу киһи аттыгар эн баарын, сибидиэтэл быһыытынан тугу көрбүккүнүй?- диэн милииссийэ үлэһиттэрэ сирэйгэ-харахха анньар түгэннэрэ сүтэрэ.
    Ол инниттэн Тимир итинник бартыбыал хайдах аһыллалларын-сабыллалларын үөрэппитэ.
    Онтон атын түгэнигэр кинилэргэ уонча мүнүүтэлээх кэм эрэ баар.Ол курдук киһилэрэ аһыыр сиртэн тахсарыгар харах эрэ баайыытыгар турар бартыбыалы илиитигэр ыллаҕына, уларыйбытын билиэхтээҕэ. Ол инниттэн Тимир бэрт түргэнник уларыппыт бартыбыалын ылаат даҕаны үһүс киһиэхэ биэриэхтээх уонна бэйэтэ дьон болҕомтотун тардыбакка «чэпчэтинэр» сиргэ баран кэлбит курдук хамсанан төттөрү аһыыр сиригэр киириэхтээх. Ол курдук кинини уорбалаабаттарын курдук аһыы олорор остуолугар олорон хаалыахтаах. Онон түгэниттэн көрөн уоруу хас да көрүҥэ барыта үөрэтиллибитэ.
    Биир күн ааттаах-суоллаах бартыбыаллара кэлбитинэн толкуйдаммыт түгэни олоххо киллэрии үлэтэ саҕаламмыта. Бу кэмҥэ « Дама Маайа» уонна Тимир «Волна» остолобуойугар сыһыарыллыбыт дьон курдук киһилэрин манаан үлэ чааһын бүтэһигэр киэһээҥҥи аһылыктарын аһыыр буолбуттара.
    “Татаар Бааскатын” илиитэ-атаҕа уһун. Биир түгэҥҥэ боростуой көннөрү үлэһит көрүҥҥээх нуучча киһитэ кинилэр аттыларынан ааһан иһэн:
    -Тустаах киһигит бу диэки иһэр - диэн сибигинэйэ былаастаах этээт сүтэн хаалбыта.Ону кинилэр бэйэлэрэ да сэрэйэн олороллоро.Ол курдук биир бэрт мааны таҥастаах тойон көрүҥҥээх киһи кэлэн “Артем Васильевич” остуолугар балачча өр кофе испитэ буола олордо.
    Өр-өтөр буолбата киһилэрэ бу тиийэн кэллэ.Билсэр дьон быһыытынан “эн-мин” дэһэн кэпсэтэн бардылар.Уһуна суох кэпсэтии кэнниттэн, тойон көрүҥҥээх киһи остуол үрдүгэр күлтэйбит улахан дьыала кэнбиэрин хаалларан баран остуолтан туран бара турда.Ол кэнбиэри Артем Васильевич бэрт түргэнник бартыбыалын иһигэр уктан кэбистэ. Салгыы тугу да билбэтэх киһи курдук кофе иһэ олордо.
    Ол кэми кэтэһэ олорбут «Дама Маайа» бэрт түргэнник хамсанан,синньигэс биилинэн оонньоон,хараҕынан тырымнаан остуол аттынан ааһан иһэн түүппүлэтин хобулугун тосту үктээбитэ буолаат, кофелаах чааскыны бэйэтигэр уонна Артем Васильевичка ыһан кэбистэ. Икки өттүттэн улахан соһуйуу-өмүрүү буолла.
    Артем Васильевич маҥҥай утаа ханнык баҕарар киһи маннык түгэҥҥэ хамсанарын курдук, атаҕастаммыт киһи быһыытынан “эн-мин” дэһэн иһэн иннигэр куттаммыт сирэйдээх, эдэр, мааны көрүҥҥээх кыыс турарын көрөн санаатын уларытан кыыһы уоскутарга барда. Ол кэмҥэ айдаан тахсыбытынан икки остолобуой үлэһитэ “татаар Бааскатын” дьоно ойон кэлэн, туора дьон уонна туһааннаах киһи көрбөтүн курдук бартыбыалы хаһаайыныттан мэһэйдии туран баран, кыыстаах эр киһи тула кинилэргэ көмөлөспүтэ буолбута буола сырыттылар.
    Ону көрөн олорон көрүөх бэтэрээ өттүгэр Тимир остуол аттыгар кэлэн бартыбыалы бэрт түргэнник арыйаат ,иһиттэн харчылаах кэнбиэри ороото. Кини дьолугар бартыбыал хатыыра бэрт боростуой эбит. Онтукатын туора дьон көрбөтүннэр диэн кэнбиэрдээх илиитин бинсээгинэн саба быраҕынаат тахсар сир диэки барбыта. Ол харчытын аһыыр сир сааалын аанын уҥуор атыллаат,кэтэһэн турар киһиэхэ туттаран кэбиспитэ.Ол кэнниттэн бэйэтэ туох да кыттыгаһа суох киһи курдук кэлэн миэстэтигэр олорунан кэбистэ.Бу буола турар түгэҥҥэ туох да сыһыана суох оҕо курдук туттан аһыы олордо. Ол кэнниттэн Тимир уоскуйан баран көрбүтэ. “Дама Маайата” артыыска бөҕө, олох оруолугар киирбит. Артем Васильевиһы тула сүүрэ сылдьан:
    -Ой! Бырастыы гын миигин? Мин буруйдаахпын! -дии –дии киһитин бинсээгэр таммалаабыт кофе таммахтарын салфетканан сото сатыыр .Онуоха,аны киһитэ кыбыстыбыта буолан,төттөрү чиҥэрийэр.
    -Кэрэ кыысчаан! Миигин тыытыма,мин бэйэм.-диир.
    Ол аайы кыыһа өссө тэбиэһирэн туран:
    -Мин бу кофены алҕаска тохтум. Бу түүппүлэм хобулуга туллан,бэйэм охто сыстым. Өссө төгүл бырастыы гынаргар көрдөһөбүн .
    Ол быыһыгар илиитигэр тута сылдьар тостубут хобулуктаах түүппүлэтин көрдөрөр.
    Бу сырыыга бары буолуохтаах түгэн эрдэттэн толкуйдаммытын быһыытынан эҥкилэ суох барбыта.

    Үп министиэристибэтин үлэһитэ хараҕа туолбатынан, иҥсэтинэн уонна быдан астаах-таҥастаах сиргэ олорорунан ,ол көннөрү үлэһиттэр холбоһуктарын үлэһитин курдук буолуо дуо? Хос киллэринэр дохуота быдан ордук. Күн аайы да буолбатар Саха сиригэр улахан тутуу ыытыллар буолла да,үп-харчы кини хармааныгар уу сүүрүгүн курдук кутуллан киирэрэ чуолкайдаммыта.
    Бу сырыыга мүччү туттарыы бу иннинээҕи хамсаныы курдук буолуо дуо? Иннигэр остуолга чөмөхтөнөн сытар ботуччу харчыны“Татаар Бааската” бэрийэ олорон, санаата улаханнык көнньүөрэн кэлбитэ. Ол биричиинэтэ боростуой этэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    30 марта 2020
     

    Ол курдук кини бэйэтин курдук таһымнаах үрдүк кылаастаах уоруйаҕы иитэн эрэриттэн үөрэрэ.Суруллубатах уоруйах сокуонун быһыытынан, кини оҕото суох киһи бэйэтин курдук уоруйаҕы иитэн таһаарыахтаах. Оччотугар кини туһунан өйдөбүл,бу эдэр уоруйах аатын суолун кытта бииргэ, ууһаан туһааннаах дьон ортотугар сылдьыахтаах.
    Кини билигин бу үйэтин моҥоон эрэр сиригэр “тэрээһиннээх уоруйахтар бөлөхтөрүн” тэрийэн олоробун диэн этэр кыахтанан эрэр. Оччотугар мантан антах итинник идэлээх тэрээһиннээх бөлөх кэмиттэн кэмигэр бу Тимир курдук туспа талааннаах уоруйах күөрэйэ түстэҕинэ үөскээн баар буола туруохтаах. Ол курдук маннык үбү булуу хас биирдии түгэнэ кэпсээн буолан тустаах дьон ортотугар тарҕанар уонна уостан-уоска кэпсэнэн салҕанан бара турар.
    Кини үйэтигэр оннооҕор буолуох харчыны –үбү көрөн кэллэ. Ол онно тэҥҥээтэххэ бу харчы буолуо дуо! Ол гынан баран,бу кыра куорат таһымыгар балачча улахан үп.
    Онон бу үптэн күлүк өрүттэр «уопсай »үптэригэр харчы киирдэҕинэ уол туһунан кэпсээн куорат «күлүк» өттүлэригэр тарҕанара чуолкай.
    Бу сырыыга тус-туспа оруолларга бэрт элбэх киһи кытынна. Бу курдук эрдэттэн барыта толкуйданаҕына , күүстээх тэрилтэлэр хармаанньыты хайдах да тутар кыахтара суох. Манна кыбыллыбыт быстах оруолларга сылдьыбыт дьону тутуохтара да, сотору кэминэн дакаастабыл суоҕунан босхолуохтара.
    Ол гынан баран бириэмэ кэмчи. Кини сотору кэминэн Тимири кытта арахсарын чопчу билэр. Кинилэр дьайбыт дьайыыларыттан олохтоох дьон айманан бардахтарына, күүстээх тэрилтэ үлэһиттэрэ кэлин тиһэҕэр бу тэрээһиннээх бөлөҕү суох гынары сыал-сорук оҥостон кинилэри эккирэтиһэн барыахтаахтар.
    Билигин кинилэр онуоха-маныаха дылы оҥкуларыгар оҕустарбакка сылдьаллар. Оннук толкуйга норуот туруорсуутунан тиийиэхтээхтэр. Оччотугар эн атын куоратка сырбас гыныахтааххын. Уоруйах олоҕо оннук. Бэйэҥ тириигин харыстанан,бииртэн биир куоратка көһөн иһиэхтээххин.
    Онтуката эдэр эрдэҕинэ санаатыгар “арамаантыка” этэ. . Бииртэн биир саҥа куорат, куораттар саамай мааны эрэстэрээннэригэр күүстээх аһылыктар,кыраһыабай дьахталлар,харчылаах киһи тула сүүрэ сылдьар, иннигэр-кэннигэр түһэр күннээҕинэн быстах доҕоттор-атастар элбэхтэрэ.Ол гынан ити барыта хармаанньыт олоҕун тас көстүүтэ,хаҕа эрэ буолар. Онтон ис олоҕор букатын атын өйдөбүллэр баһыйа туталлара.
    Ол иһин кини хармаанньыт олоҕун бары өттүттэн билбит кырдьаҕас уоруйах биир өттүнэн Тимиргэ бэйэтинэн солообут уоруйах олоҕун олох баҕарбат .Сирэйинэн эттэххэ бэйэтин кэмигэр баай-тот олохтоох, Казань куорат биир тирэх ыалларын Мансуровтар хааннарын кини өллөҕүнэ аны ким ааттатыай? Ким да суох. Бу ыарахан өйдөбүл!
    Кини олорон кэлбит олоҕо, киһи сиргэ ананан кэлбит сүрүн өйдөбүллэрин туора соторо.
    Ол иһин бу уолу төһө даҕаны уоруйах идэтигэр такыйдар. Кини Тимиргэ көннөрү дьон олохторун суолунан бар,үөрэн идэтэ ылан, дьиэ-кэргэннэнэн оҕолонон –урууланан олор диэн өйдэбүлү биэрэ сатыыра.
    Онно атын дьон олоҕун кытта уоруйах олоҕун тэҥҥээн көрдүн диэн :
    -Кини бэйэтэ уоруйах киһи олоҕун олорон кэлэн баран, Тимиргэ бэйэтэ уоруйах олоҕун туһунан туох түмүктэри оҥорбутун аһаҕастык этэ сылдьара.
    Кини бэйэтэ киҺи үөһээттэн бэриллибит Айыылар ыйбыт суолларынан барыахтааҕын дьоһун сааһыгар үктэнэн баран биирдэ өйдөөбүтэ.Онуоха дылы тыыннаах эрэ хаалбыт киһи диэн өйдөбүлүнэн салайтаран күннээҕинэн олорбута. Атаҕастаабыт да, атаҕастаммыт да киһитэ элбэх. Эн атын суолу талан олоххун тосту уларытыаххын,эрдэ олорбут олоҕун ситимнэрэ төттөрү тарда сылдьаллар. Эн инники олоххун ааспыт олоҕун быһаарар. Кини курдук идэлээх дьонтон , дьылҕа-хааны олох тосту тутан,олорор олохторун атын хайысханан ыытыыны биир эмэтэ киһи кыанар.Кини кыаммата. Бөрө олоҕун сокуонунан салайтаран бу дойдуга сылдьар. Арай сүрүн дьаллыгын саас баттаабытынан хаартыга кубулутта.
    Кини үйэтин тухары быһах биитин устун олорон кэллэ. Онон улахан кыһалҕа кыһайан,тыынын харыстанан, дойдутуттан тэйэн бу Саха сирин булбута. . Кини ити бэйэтин мунчаарыыларын дуйдаан, төрөөбүт куоратыгар-Казань куоратка , кэлин булбут үбүнэн биир өттүнэн дьоҥҥо –сэргэҕэ оҥорбут мөкү быһыыларын айыытын – харатын саптарар ,иккис өттүнэн Мансуровтар ааттарын-суолларын үйэтитэр инниттэн миэчиэт дьиэтэ туттарда.
    Бу кэлин Тимири кытта куомуннаһыаҕыттан өйө-санаата оннун булбакка сылдьар.Адьас бу уолу төрөппүт оҕотун курдук ылынна.Бу кини билбэт иэйиитэ .
    Ити курдук ону-маны саныы, толкуйдуу олордоҕуна Тимир уонна «Дама Маайа» хоско киирэн кэллилэр.Онуоха кини остуолга сытар чөмөх харчыны дьахтар былаатынан саба сытарын сулбу тардан ылбыта. Тимир иннигэр кини бу сааһыгар дылы көрбөтөх үтүмэн элбэх харчыта чөмчөйөн сытара.
    -Тимир көрдүн дуо? Бу бүгүҥҥү итиччэ элбэх дьон кыттыгастаах хамсаныы барыта биир түгэн туһугар тэрилиннэ.Эн ити бартыбыалы кыл түгэнигэр аһан ,онтон бу харчыны ыларын туһугар. Айыыларга махтал! Кини бартыбыалын ыксалыттан ситэ хатаабакка остуолун анныгар уурбутугар. Онон бартыбыалы уларытар да наадата суох буола түстэ. Кини сүтүгүн дьиэтигэр тиийэн булбута буолуо да, онуоха дылы биһиги суолбут оҥолуйдаҕа.
    Аны ити киһиэхэ биһиги болҕомтобутун уурбаппыт. Онтон дьиҥҥээх үрдүк таһымҥа тахсыбыт хармаанньыт ханнык да түгэҥҥэ биир киһиэхэ иккистээн эргиллиэ суохтаах.Ити эмиэ суруллубатах сокуон.Ити мин этэрбин Тимир төбөҕөр хатаан ис.Ол барыта кэлин тиһэҕэр эн тириигин харыстыаҕа. Мин бэйэм үйэбэр биир киһини иккитэ хармааннаан турабын.Ол мин төрөппүттэрбин ГПУ-ларга донуостаабыт биһиги дьиэ – кэргэни кытта кэккэлэһэ олорбут ыал аҕаларын иэс иэстэһии быһыытынан ыраастаабытым. –диэн кырдьаҕас уоруйах хайгыыр уонна үөрэтэр курдук уолу такыйан биэрбитэ.
    -Ол гынан баран атын дьаллыктаах «күлүк» өрүттэр бу киһи туһунан билиэхтээхтэр,ону мин «Шестипалайга» тиэрдиэм. Онтон аҥҥараа өттө кинилэр дьыалалара –салгыы санаатын атастаһан куорат хаайыылаахтарын чөмөхтөрүн кытта сибээстээҕин бигэргэппитэ.
    Бу түмүгэр Тимир биир «Волга» массыынаны атыылаһар үпкэ тиксибитэ. Бу оччолорго сөҕүмэр харчы буолара. Ол курдук боростуой дьон бу кэмҥэ үйэлэрин тухары хамнастарыттан ордорунан мунньан, олох олорор үйэлэригэр бэрт нэһиилэ маннык мааркалаах массыынаны ыллахтарына айыыларыгар махтаналлара.
    Онтон бу кэмҥэ эрэстэрээҥҥэ аһыы олорор дьон болҕомтолорун наһаа бэйэбэр тардаары гынным дии санаат Артем Васильевич бэрт тургэнник хомунан дьону үөрдэр-көтүтэр дьиэ иһиттэн сулбу ыстанан тахсыбыта.
    Олорор дьиэтин диэки хааман иһэн Артем Васильевич ити аҕыйах кофе таммахтара кини көстүүмэр түспүттэригэр улаханнык аймаммакка иһэрэ.
    -Бу көстүүммүн хас да сыл кэттим.Уларыйар да кэмэ кэллэ.Олус марайдаммыт буоллаҕына саҥа көстүүмү атыылаһыллыа –диэн толкуйдуу истэ.
    Үгэһинэн дьиэтигэр кэлээт бэйэтин үлэлиир хоһугар супту ааһаат, бартыбыалыттан бэрик харчытын ылан харчыны харайар тимир дьааһыгар угуох буолбута, харчылаах кэнбиэрэ суох.Соһуйуу бөҕөтүн соһуйда.
    Бу курдук урут хаһан эрэ биир күүстээх күүлэйдээһин кэннэ балачча элбэх суумманы сүтэрэн турар.Онно кини итирик этэ.Онтон бүгүн кини биир да хааппыланы айаҕар укта илик.
    Кини соһуйбутун омунугар тириинэн буруллубут кириэһилэтигэр “лах” гына олоро түстэ. Ырбаахытын уолугун тимэхтэриттэн босхолонно,тыын ыла түһэн баран уоскуйан, үлэ чааһын кэнниттэн кэмин барытын төбөтүн иһигэр ыараҥҥатан эргитэн толкуйдаан көрдө.
    Кини бу иннинэ үлэһит дьон холбоһуктарын тос курдук тойонун кытта бииргэ аһаабыттара.Ол киһитэ онно холуочуйан баран эмиэ дьиибэ соҕустук хамнас харчытын сүтэрбитин кэпсээбитэ. Билигин эмиэ киһи сатаан өйдөөбөт түгэнэ буолла. Билигин кини ити эрэстэрээҥҥэ чаас аҥара эрэ олордо. Ол кэмҥэ ити эдэркээн кыыс кэлэн кофе тоҕон мучумаан тэрийэ сырытта.Ол түмүгэр ити аттыбар тула сүүрэ сылдьыбыт дьоннортон хайалара эрэ ылбыта чуолкай. Өйдөөн сирэйдэрин көрбөккө да хаалбыппын.
    Бу дуоһунаска аҥыахтарыттан ыла кини элбэх сири кэрийдэ.Эҥин араас дьону кытта билистэ. Билбэтэҕин биллэ,көрбөтөҕүн көрдө. Дьон кырыылаахтарын да, бөтөстөрүн да кытта бииргэ билсэн үлэлэһэ сылдьар.
    Ону барытын эргитэ санаан көрдөҕүнэ,араас түгэннэр,түбэлтэлэр барыта буолаллара. Ол курдук кини олоҕун суола мускуурдаах, аллараа да түһүүлээх кэмҥэр эмиэ бааллара. Ол гынан баран олох умса охсуллубакка сылдьар.Онтон барытыттан сырбас гынан халты оҕустаран тахсыыга кини бэйэтин төбөтүн олоруутугар махтанара. Олоҕор баар үчүгэй да, куһаҕан да өрүттэри барытын эргиччи толкуйдаан көрө сатыыра. Инньэ гынан сырыы аайы тугу эрэ тобулан баар балаһыанньаттан мүччү көтөн тахсара.
    Кини өйүн санаатын бу тэрээһиннээх уоруу дуу? Эбэтэр быстах түгэн дуу?- диэн толкуй моһуоктуура. Өскөтүн тэрээһиннээх уоруу буоллаҕына, ити эдэркээн,мааны сэбэрэлээх саха кыыһа кыттыгастаах буолан тахсар. Оччотугар саба быраҕан толкуйдаатахха «күлүк» өрүттэртэн ким эрэ болҕомтотун бэйэтигэр тардыбыт буолан тахсар. Оччотугар кинилэри бэйэттэн тэйиччи тутар инниттэн төһө да баҕарбатаҕын иһин милиисийэҕэ сайабылыанньа биэрдэххэ эрэ табыллыыһы диэн түмүккэ кэлбитэ.
    Кини толкуйа боростуой. Бу биир эрэ түгэн ,дьиэ-кэргэн олоҕун аймыыр түгэн буолбатах, кэлин да бу дуоһунаһыгар сырыттаҕына үп-харчы киирэ туруо. Ол гынан баран барытын эргитэ толкуйдаан көрдөҕүнэ сайабылыанньа түмүгүнэн милиисийэ силиэдэбэтиллэрэ эрэстэрээн үлэһиттэрин доппуруоска ыҥырдахтарына ,ол сурах «күлүк» өрүттэргэ иһиллиэхтээх.Оччотугар ол дьон сэрэхэчийэн киниттэн тэйиччи сылдьыахтаахтар диэн толкуйтан, сарсыҥҥы күнүгэр куораттааҕы милиисийэ тэрилтэтигэр сайабылыанньа суруйбута.Ол сайабылыанньаҕа,бэйэтин хара дьаллыгыттан тэйитэр инниттэн күннээҕи илдьэ сылдьар харчытын уордарбыт курдук суруйбута.
    Хас биирдии күлүк өрүттэр” тэрээһиннээх бөлөхтөрө Сэбиэскэй былаас кэмигэр хоммуньуустар партияларын кыраҕы хараҕын аннынан “улахан болҕомтоҕо ылыллан сылдьаллара. Инньэ гынан «күлүк өрүттэргэ» кэмиттэн кэмигэр күүстээх, алдьатыылаах охсуулар оҥоһуллаллара.

    0
  • Баба5а баатыр
    31 марта 2020
     

    Итинэн сибээстээн Саха сирэ урукку өттүгэр күлүүһэ суох хаайыы аатырдар даҕаны, куорат иһигэр уопсастыбаннай бэрээдэк күүскэ хонтуруолланара.
    Ол гынан баран Аҕа дойду сэриитин кэнниттэн сэрии кыттыылаахтара,Саха сирин баайын-дуолун хостуу Сойуус арҕаа өттүттэн араас омук күргүөмүнэн кэлиилэригэр, кинилэри кытта бииргэ арааһынай өрүөллэр кэлитэлээбиттэрэ. Араас киһи үөйбэтэх,күүппэтэх айдааннаах быһыылара тахсыталаабыта. Ол да үрдүнэн дьоллоох Дьокуускай куорат иһигэр үрдүк таһымнаах,тэрээһиннээх уоруйахтар бөлөхтөрө суох диэн өйдөнөрө.
    Итинэн сибээстээн , бу кэмҥэ дьон харчытын уоруу дьыалалара улахан болҕомтоҕо ылыллыбакка үлэлэрин саҥа саҕалаан иһэр эдэр үлэһиттэргэ сүктэриллэрэ.
    Ол сайабылыанньа эмиэ Афанасьев Сэргэйгэ милиссиийэ лейтенанын көрүүтүгэр киирбитэ. Онон Сэргэй сайабылыанньа сүнньүнэн Артем Васильевиһычтан уонна эрэстэрээн улэһиттэриттэн бу түбэлтэ сүнньүн ыйыталыспыта. Ким да тугу да күттүөннээҕи эппэтэҕинэн уонна уордарааччы ууну таһыйар көрдөрүүнү эппитинэн дьыала арыллыбат турукка киирбитэ. Ким да тугу да көрбөтөх,билбэтэх буолан хаалбыттара. Милииссийэ лейтенана Сэргэй бу дьыаланы,иннинээҕи дьыаланы кытта майгыннаһалларынан бииргэ холбоон баран онуоха-маныаха дылы быыллаах ыскаапка укпута.
    Түнэтиккэ тиксибит үбүн Тимир такыйааччытын сүбэтинэн киниэхэ тирэх буола сылдьар «Аппа уҥуордар» кыра саастаах оҕолор бөлөхтөрүн уопсай үптэрин тэрийэргэ укпута. Бу кырдьаҕас уоруйах биир угаайыта буолара. Ол курдук харчы харайыллар усчуота сбербааҥҥа кини аатыгар аһыллыбыта. Ол харчы хайдах туһанылларын,кимиэхэ көмө быһыытынан барарын уолаттар бэйэлэрэ быһаараллара. Ол гынан баран “татаар Бааската” сбербаантан ол харчыны ыллаҕына эрэ оҕолорго тиксэрэ. Итинэн кини бу кыра саастаах оҕолор бөлөхтөрүн бэйэтин илиитигэр ылбыта.
    Киниэхэ илии-атах, кулҕаах-харах буолар түргэн атахтар, илии анныгар сылдьаллара туох куһаҕаннаах буолуой.
    Бу үп халлаантан кэлэн Аппа уҥуордарга “тирэх” үп буолан түспүтүттэн, Тимири кытта биир олбуорга оонньоон улааппыт уолаттара Витькалаах,Костя үөрүүлэрэ муҥура суоҕа. Витька “Петка-цыганы” уодьуганныаҕыттан ыла, «Аппа унуордар» кыаҕырбыттара. Кинилэр билигин куорат аҥарын көрөн олороллор. Онон бөлөххө дохуот кириитэ уруккуга тэҥҥээтэххэ быдан ордуга , ол гынан баран бу Тимир соҕотоҕун киллэрбит үбүгэр ханан да тэҥҥэспэтэ.
    Ол эмиэ өйдөнөрө,бу уолаттар атастара букатын атын таһымҥа тахсыбытын көрө сылдьаллара. Ханнык дьон Тимири өрө тута сылдьалларын,кимнээҕи кытта куодуруһа сылдьарын билэллэрэ.
    “Аппа уҥуордарга” сылдьар үгүс оҕолор сүрүннээн кыаммат,элбэх оҕолоох уонна арыгыһыттар сыдьааннара буолаллара. Инньэ гынан сорох ыалга арыт ардыгар күннээҕи килиэп да көстөрө кытаанаҕа . Онон бу атастара кинилэргэ укпут үбэ олус улахан кыаҕы биэрэрэ.
    Бу уопсай үп көмөтүнэн Витька бэйэтин бөлөҕүн уолаттарын көрө сылдьан кинилэр үгүс күннээҕи кыһалҕаларын быһаарса сатыыра. Маҥҥай утаа үс олох кыаммат ыал оҕолорун өйөөбүтэ.Кинилэр таҥастарын- саптарын уларыппыта. Биир уоллара ыалдьан сытарыгар, эмин-томун ороскуотун төлөөбүтэ. Ол быыһыгар « Кириэмилгэ» дьиэлэриттэн үүрүллэн кэлэр оҕолорго хонук аһылыктарын быһаарбыта. Ханнык баҕарар киһи аччык,кыаммат кэмигэр киниэхэ көмөлөспүт киһини хаһан да умнуо суоҕа уонна кини туһугар ууга да,уотка да киириэ.
    Онон Витька аата-суола уолаттар ортолоругар өссө үрдээбитэ. Билигин кинилэр истэригэр сүрүн соругунан «Кииннэри» кытта холбоһуу боппуруоһа турара. Оннук түгэҥҥэ куорат үрдүнэн биир кииннэммит оҕолор чөмөхтөрө үөскүөхтээҕэ.Бу бириэмэ ирдэбилэ буолбута. Бу боппуруоһу “татаар Бааската” Тимиртэн истэн,билэн баран бу баар көстүүнү бары өрүттэргэ туһалаах гына быһаарыахха сөп эбит диэн куораты көрөн олорор “күлүк” өрүттэр чөмчөкөлөрүн иннилэригэр боппуруоһу туруорбута.
    Оччотугар үөһээттэн алларааҥҥа дылы «күлүк» өрүттэр кииннэниллиэхтээхтэрэ. Ол бары өрүттэр интириэстэригэр сөп түбэһэрэ. Бу боппуруоһу “үөһээҥҥилэр биир өттүттэн “татаар Бааската”,”Шестипалайдыын” атын өрүтүттэн кииннэри тутан олорор «Сема-кулак» сөпсөһүү илиитин тутуспуттара. Инньэ гынан икки оҕолор бөлөхтөрө туох да кыбырыйсыыта суох холбоспуттара. Бу улахан, күүстээх бөлөх атын куорат кытыы өрүттэрин бөлөхтөрүн бэйэтин анныгар хам баттаталаан барбыта. Ол түмүгэр Дьокуускай куорат үрдүнэн бэрт кылгас кэмҥэ бары таһымынан кииннэммит «күлүк» өрүттэр холбоһуктара тэриллибитэ.
    Бу түгэнинэн куоратка бас-баттах сылдьар кыра оҕолор чөмөхтөрө кииннэммитэ,бэрээдэктэммитэ.Бары уон аҥы көрө сылдьаллара тохтотуллубута.
    Бу буолбут көстүүлэр уонна Аҕа дойду сэриитин алдьархайа үмүрүйэн истэҕин аайы олох тупсуутун түмүгэр «Аппа уҥуордар» уонна да атын кыра оҕолор бөлөхтөрүн ортолоругар, ис тутулуктарыгар улахан уларыыйалары аҕалбыта.
    Ити курдук куорат иһинээҕи «күлүк» өрүттэр, дьэ дьиннээхтик тэрээһиннээх бөлөххө кубулуйбуттара. Бу буолбут хамсаныылары боростуойдук өйдөөтөххө , оннук маннык бытархай харчыга марайданан ,солуута суохха уопсастыбаны, күүстээх тэрилтэлэри аймаан бэйэҕэ самнарыылаах охсууну ылбатка сылдьан, тыаһа-саҥата суох сылдьан ,улахан харчыны оҥорорго туһаайыллыбыта.
    Ити түмүгэр урукку курдук бэйэ-бэйэни утары киирсии суох буолбутунан, элбэх оҕону чөмөхтүүр сыал-сорук сүппүтэ.Онон арыый кыанар ыал оҕолоро бу бөлөхтөртөн арахсан , тахсан барыталаабыттара. Ол оннугар бөлөхтөр харса-хабыра ,тугу да сүтэрэллэрэ суох ,биир өйдөөх-санаалаах оҕолор бөлөхтөрүгэр кубулуйбуттара. Бу оҕолор бөлөхтөрүн хамсаныыларын барытын «күлүк» өрүттэр хонтуруоллуур буолбуттара.
    Онон оҕолор бөлөхтөрүн хас биирдии хамсаныылара үөһээттэн этилиннэҕинэ эрэ оҥоһуллар буолбута. Туох баар хамсаныы харчы оҥоруутугар туһаайыллыбыта.
    Итинник дьаһаныы түмүгэр куоратка оҕолор икки ардыларыгар кыбартаалынан,олорор сиринэн хайдыһан охсуһуу лаппа аччаабыта. Ол түмүгэр куорат уулуссаларыгар сүнньүнэн бэрээдэк баар буола түспүтэ. Ол курдук милииссийэ иһитиннэрэр биллэриитигэр андаатара бэргэһэни ааһан иһэр киһиттэн күүс өттүнэн былдьаан ылыы, дьону солуута суох биричиинэнэн кырбааһын,халааһын көрдөрүүтэ олох кыччаабыта. Маны милиисийэ үлэһиттэрэ бэйэлэрин үчүгэй үлэлэрин курдук көрдөрөн хайҕанар аатка сылдьыбыттара.
    Хармаанньыт олоҕо үөһээ да,аллараа да түһүүлээх , ол курдук эйиигин араастаан кыһарыйыан сөп.Ол курдук хармаанньыт идэлээх киһи ханнык эрэ куоратка күннүү-күөнэхтии сылдьан , эмискэччи бэйэтин куоттаран соҕотох билбэт куораккар баар буола түһүөххүн сөп. Онон “Татаар Бааската” аны Тимири соҕотоҕун сылдьан, дьонтон ону-маны хармаанныырыгар болҕомтотун уурбута. Өскөтүн эн бэйэҥ соҕотоҕун ким да көмөтө суох аҥардас бэйэҥ сатабылгынан, бу иннигэр турар киһиттэн, кини билбэтинэн кыл түгэнигэр харчытын биллэрбэккэ ылар буоллаххына, эн хаҺан даҕаны күннээҕи килиэп туһунан толкуйдуон суоҕа.Эн сиэбин хачыгырас харчынан туолуо.
    Ол оннугар эйиигин куруутун харчы «ыарахан тыына» эккирэтэ сылдьыа. Бу ыарыыны бэрт ахсааннаах киһи тулуйар.Ону “татаар Бааската” олус үчүгэйдик билэр. Кини илиитин иһинэн төһөлөөх элбэх харчы киирэн эргийэн тахсыбытын бэйэтэ да билбэт. Ханна баарый ол үп-харчы билигин? Кэлбитин курдук чэпчэкитик барбыта,куҥҥээҕи көрсүү дьахталларга,иннигэр кэннигэр түһэр ньыланнаспыт быстах доҕотторго,арыгыга,хаартыга!
    Билигин “Татаар Бааската” Тимири кытта бииргэ сылдьыбыттарын иһин, олохторун суола сотору арахсыахтааҕын өтөрү көрөн олорор. Билигин уола уоруйах суолун талбытынан ,ол олох сокуонунан салайтаран бэрт сотору тириитин харыстанан атын сиргэ сырбас гыныахтаах. Оччоҕуна эрэ күүстээх тэрилтэлэр кытаанах ытарчаларыттан мүччү түһүөхтээх.Ол уоруйах олоҕун кэтэх өттө. Биир сиртэн ,атын сиргэ көһө сырыттаххына эрэ, эн ол ытарчаттан мүччүрүйэн иһиэхтээххин.
    Онтон эн хармаанньык быһыытынан төһөнөн таһымын улахан да,ол оччонон улахан куораттарга тиийиэхтээххин. Ол иһин бииртэн биир куоратка тиийэн истэххинэ,эйиигин ытыс үрдүгэр түһэрэн иһиэхтэрин баҕарар буоллаххына , эн аатын-суолун иннигэр көтөн иһиэхтээх. Ханна да тиий ,эн оҥорбут дьыалаларын туһунан олохтоох «күлүк» өрүттэр истибит-билбит буолалларын ситиһиэхтээххин.
    Ол иһин “татаар Бааската” бэйэтин соругунан Тимири хаһан,ханна баҕарар бэйэтин көрүнэр харчытын булунар уоруйах быһыытынан такыйыахтаах уонна кининэн хас да улахан кэпсээҥҥэ,сурахха сылдьар дьыалалары оҥорторуохтаах.
    Маныаха дылы “татаар Бааската” кинини тургутан эрэ көһө сылдьыбыта. “Татаар Бааската” бэйэтин толкуйугар биир өттүнэн бу уолу мүччү тутара олох сатаммат.Бу уолга үрдүк таһымнаах уоруйах буоларыгар,айылҕаттан бэриллибит кыах барыта баар.Ону чочуйан эрэ биэриэххэ наада. Кини өйүн-санаатын сааһылаан чөмөхтөөтүн даҕаны, онтон антах бэйэтэ олоҕун суолун солонор кыахтаах.
    Кини толкуйугар , бу икки түгэҥҥэ хамсаныытынан Тимир «түргэн» эрэ тарбахтааҕын көрдөрдө. Оо,онтон эн дьиҥҥээх үрдүк таһымнаах хармаанньык буолар кыахтаах буоллаххына,эйиигиттэн идэҥ ирдэбилэ үгүс .
    Аҥардас эйиигин соҥордоһо сылдьар күүстээх тэрилтэлэр хас биирдии хамсаныыларын суоттуу сылдьаҥҥын, кинилэртэн мүччү түһэр инниттэн кинилэртэн биир хардыы инники хамсана сылдьыахтааххын. Ону эн чөмчөкөн олоруута быһаарар. Бары көстүүнү ,түгэни барытын аҥааран толкуйдуу сылдьыахтааххын уонна сөптөөх түмүк оҥостон иһиэхтээххин. Боростуойдук эттэххэ төбөн олоруута үчүгэй буолуохтаах. Үчүгэй саахыматчыттартан итэҕэһэ суох араас уустук албын хамсаныылары барытын эрийэ толкуйдуур буолуохтааххын. Оччотугар эрэ эн бу идэнэн уһуннук, үйэҥ тухары айаххын ииттэ сылдьыаххын сөп.
    Кини бу олоҕун суолугар үктэниитигэр аҕалыы сыһыаннаспыт такыйааччылаах этэ. Кини оҕо сааһыгар араҥаччылыы сылдьыбыта.Итинник такыйааччылаах буоллаххына, биирдэ эрэ эн уоруйах үрдүк чыпчаалыгар тиийэҕин. Оннук киһи эн маҥҥайгы хардыыларгар тирэх буолар. Кини ол киһи араҥачылыы сылдьыбытынан маннык таһымҥа тиийэ сылдьар. Онтон кэлин кини бэйэтэ туспа суолланан баран, бэйэтин олоҕор биирдэ сыыстаран килиэткэ нөҥүө күлүүс хаайыытыгар олоро сылдьыбыта. Ону даҕаны Одесса куоратка олох доҕорум дии сылдьыбыт киһитэ, оҕо дьиэтиттэн бииргэ сылдьыспыт уола уган биэрбитэ.Онтон ыла кини кимиэхэ да итэҕэйбэт.
    Онтон ыла сур бөрө сокуонунан, бэйэтин толкуйунан сылдьар.
    Билигин кини оҕолорун бөлөхтөрүн үрдүгэр “ хара былыттар” сабардаан эрэллэрин кини этинэн-хаанынан билэр. Ону “татаар Бааската”«үһүс харах» диэн өйдөбүлүнэн өйдүүр. Сойууһу барытын кэрийдэ,ханна-ханна тиийбэтэҕэй? Онно барытыгар кэмигэр сырбас гынан бу олоҕун муҥур уһугар тиийдэ.
    Ол курдук туора дьон көрүүтүгэр эрэ уоруйах – хармаанньыт олоҕо «арамаантыка» ,куруутун харчылаах сылдьар киһини ким ордугургаабат буолуой? Ол гынан баран бу олох кэтэх өттүгэр бөрөлүү сокуоннаах олохтоох, ардьай тиистээх эр бэртэрин кытта күөҥ анньыһа, эн-мин дэһэ сылдьаҕын. Онно туох барыта буолуон сөп. Итиннэ үтүмэн үгүс күлүк үп-харчы сыһыаннаһыытыгар киирэҕин. Ол онно баар киһи өтө көрбөт кыбытык сыһыаннаһыылара үөскээһиннэриилэриттэн мүччү түһэн иһиэхтээххин.
    Дьэ онно эн “үһүс харахтаах” ,инники олоххор туох буолаары гыммытын өтө көрөр буоллаххына эрэ мүччү түһэн иһиэхтээххин. Онон уолун Тимири бу ирдэбиллэргэ сөп түбэһэр гына иитэн таһаарыахтаах. Итинник толкуйдартан сирдэтэн уонна бириэмэ кылгаһынан “Татаар Бааската” Тимири бэйэтигэр олордубута. Ол түмүгэр күнүстэри- түүннэри Тимири уоруйах идэтигэр такыйан киирэн барбыта.
    Кини Тимир болҕомтотун туох да атын тэрилэ суох аҥардас тарбахтар түргэн хамсаныыларынан көстүүм ис сиэбиттэн дьон кумааһынньыктарын хостуурга уурбута. Бу хармааннааһын бүрүүкэ уонна кэстүүм сиэптэриттэн хостооһуннартан саамай уустук көрүҥэ.Эн бу харчылаах киһиэхэ ытыс харыһын курдук чугас туран, ити дьайыыгын оҥоруохтааххын.Атыннык эттэххэ “эт-эткэ” сыстан туран уоруохтааххын.Бу түгэҥҥэ эн уоруйах быһыытынан дьоҕурун.өйүн-санаан күүһэ биир кэмҥэ түмүллэр.
    Бу түгэҥҥэ туох ирдэнэригэр “татаар Бааската” Тимири такыйара.

    0
  • Баба5а баатыр
    31 марта 2020
     

    -Тимир! Өскөтүн эн ыкса сыстан туран киһигиттэн кумааһынньыгын уораргар хас да сүрүн быраабылалары тутуһуохтааххын. Бу курдук биир сыыһа хамсаныы күлүүс хаайыытыгар тиэрдэринэн , хармаанньыт хаһан да “кураанах” хамсаныыны оҥоруо суохтаах. Ол инниттэн эн куруутун “харчы” эргийэр сирдэригэр ырыынакка,бааннарга.маҕаһыыннарга,автобуска о.д.а сирдэргэ эргичийиэхтээххин уонна тулалыыр дьоннун болҕомтолоохтук көрөн эрдэттэн харчылаах киһини туспа арааран ылан үөрэтэн киирэн барыахтааххын. Кини төһө сууммалаах харчыны кумааһынньыгар илдьэ сылдьарын саба быраҕан билиэхтээххин.Онтукатын хайа сиэбигэр,хайдах быһыылаахтык укта сылдьарын барытын сиһилии үөрэтэн эрэ баран уора киириэхтээххин.Өссө төгүл тоҕоһолоон бэлиэтиибин,кумааһынньык хармаан сиэбигэр хайдах быһыылаахтык сытарын чуолкай билэн эрэ баран дьайыыгын оҥоруохтааххын.Ити өйдөбүлтэн сиэттэрэн түмүк хамсаныыгын оҥоруохтааххын. Ол курдук ити киһи кумааһынньыгын хармаанын хайа сотон дуу? тарбахтар көмөлөрүнэн ыларгын дуу? быһаарыахтааххын.
    Өскөтүн эн хармаанньыт идэтин бары өттүн үрдүк таһымнаахтык баһылаабыт буоллаххына,көстүүм ис сиэбиттэн кумааһынньыгы хостооһун, тас сиэптэн хостуур курдук чэпчэкитик оҥоһуллар.Инники күөҥҥэ эн өй-санаа өттүнэн бэйэҕин кыана туттар бэлэмин ,артыыстааһынын дьоҕурун таһыма тахсар.Элбэх киһи хамсаныытынан уонна соҕотох сирэй киирэн уораргар да сүрүн сокуонун биир, тустаах киһиттэн үлэлиир илиигин көрбөт курдук аралдьытыахтааххын!
    Итиннэ сирэй киирэн уорар уоруйах туттар албастара олус элбэх.Эн онно туһааннаах киһин соһуйарын уонна дьиктиргиирин курдук нууччалыы эттэххэ “моно-спектакллары “ оонньоон көрдөрүөхтээххин.Онтон боростуойуттан холобур аҕаллахха:
    -Эн элбэх киһи анньыһан иһэр автобуһугар туһааннаах киһиэхэ кумааһынньыгын уктубут сиэбиттэн атын өттүнээҕи санныгар бурдук эбэтэр пуудара ыһан баран :-Эн санныгын туохха эрэ марайдаабыккын?-диэн этэн аралдьытан баран ,ол киһигин кытта тэҥҥэ ол быылын тэбээбитэ буола сылдьан ,аҥар илиигинэн кумааһынньыгын хостоон ылаҕын.Эбэтэр киһин болҕомтотун букатын атын киһиэхэ туһаайтаран ,төбөтүн ол диэки хамсаттараҕын:Тыый! Туох ааттаах кыраһыабай кыыһа хааман иһэрий-диэн саҥа аллайаҕын,киһин төбөтүн ол диэки хайыстаҕына,кумааһынньыгын хостуугун.Ити курдук араас албастары сорҕотун эмискэччи уорар кэмҥэр усулуобуйатыттан көрөн бэйэҥ толкуйдаан таһаарыахтааххын.
    Итинник хамсанарга барытыгар такыллан үөрэниэххин наада.
    Тимир оҕо киһи быһыытынан маҥҥай утаа хармаанньыт идэтитигэр такыллыытыгар оонньуу сылдьыбыта. Онтон кэлин бу мин билиҥҥи түгэммэр бу идэни баһылаатахпына эрэ айахпын булунан тыыннаах хаалар эбиппин уонна бу уоруйах идэтэ олус элбэх кырыылаах идэ эбит диэн түмүккэ кэлэн диэн бэйэтигэр түмүк оҥостон сүрдээҕин кыһаллан туран үөрэнэрэ.Өйүн-санаатын барытын бу үөрэх такыллыытыгар уурбута.Сотору соҕус бириэмэнэнэн түмүктэр көстөн барбыттара.Ол курдук таҥастаах чуучулалар чуорааннарын олох тыаһаппакка эрэ, көстүүмнэр ханнык баҕарар сиэптэриттэн, тугу баҕарар хайдах баҕарар тыаһаппакка ылар таһымҥа тахсыбыта. ”Татаар Бааскатын” курдук биэстээх харчыны ытыһыгар сүүрдэ сылдьар буолбута..
    Аарыма кырдьаҕас кэм-кэрдии ирдэбилинэн кырдьар саас кэмигэр олорорунан, күннээҕи олоҕор быстах-быстах утуйан ылар .Ол гынан баран сарсыарда халлаан сырдыыта бэйэтэ ханнык кэмҥэ уһуктубутунан уолун уһугуннаран такыйбытынан киирэн барар. Онон такыллыы олох эрдэ саҥардыы халлаан сырдаан эрдэҕинэ саҕаланар.
    Аан- маҥҥай Тимир сарсыарда эрдэ турарын ыарырҕатар этэ. Ол гынан баран киһи туохха-туохха үөрэммэтэҕэ баарай. Онтон кэлин эрдэ турарын бэйэтэ да сөбүлүүр буолбута. Ол курдук уу чуумпуга,куорат олоҕо уһукта илигинэ, тыас-уус суоҕар киһи үөрэҕи ордук ылынымтыа буоларын Тимир этинэн-хаанынан билбитэ.Кини уоруйах быыһыытынан дьиҥҥээхтик такыллан эрэрин эмиэ өйдөөбүтэ.
    Ол курдук үөрэтии хайысхата олох тосту уларыйбыта. Ол бу дойҕохтооһун олох суох буолбута. Онон күнү быһа олох бинсээктэр сиэптэриттэн эҥин араас быһыылаах бумааһынньыктары ороон ылыы албастарыгар к такыллыы буолар буолбута. Ол курдук хас биирдии хамсаныыга хастыы да хонукка хатылааһын оҥоһуллара. Ити курдук күнүстэри-түүннэри дьарыктаныы түмүгэр чуучулаҕа ыйанан турар эр киһи бинсээҕэ түүлүгэр кытта киирэр буолбута.
    Оскуолатааҕы биир кэлим таҥастан ураты бэрт аҕыйайахтык атын таҥаһы кэппит оҕо таҥас ис чымпыктарыгар улахан болҕомтотун уурар буолла. Кини уоруйах быһыытынан эр дьон бинсээктэрэ сиэптэрэ тигиллибит быһыыларыттан,эмис эттээх-сииннээх эбэтэр көтөх-дьарамай быһыылаах-таһаалаах киһи бинсээги хайдах кэтэ сылдьарыттан көрөн,харчы угар кумааһынньыктара хайдах,ханнык сиэпкэ сыталларыттан сирдэтэн хас сырыы аайы тус-туһунан хайдах хамсаныахтааҕын чөмчөкөтүгэр дьэ киллэрэн эрэр.
    Бу иннинэ олох боростуойдук саныыра. Тустаах киһиэхэ ыкса кэллим, чугаһаатым,кумааһынньыгы ороотум,бардым. Онтуката бу идэтигэр эҥин араас ирдэбилэ элбэх эбит.Букатын дириҥ ис хоһоонноох бэйэтэ туспа үөрэх эбит.
    Сүрүн тургутан көрүү иннинэ “татаар Бааската” Тимири бэйэтин хаартылыыр дьиэтин үлэһиттэригэр боруобалаан көрбүтэ. Ол курдук Тимир “татаар Бааската” ыйан биэрбит киһититтэн тиийэн кумааһынньыгын ороон ылан баран,төттөрү киһитигэр биллэрбэккэ эрэ миэстэтигэр төттөрү уган кэбиһэр сорудаҕы ылбыта. Бу сорудаҕы Тимир эҥкиллээхтик толорбута.
    Ол түмүгэр “татаар Бааската“ бэйэтэ да соһуйбута. Ол курдук кини бэйэтигэр үлэлэтэ сылдьар үлэһиттэрэ кумааһынньыктарыгар күннээҕи кыһалҕаны эрэ быһаарар үптээх этилэр. Бу кэнниттэн үлэһиттэрин улаханнык баттыы сылдьарын өйдөөн, бэйэтигэр үөйбэтэх өттүттэн түмүк оҥостон үлэһиттэр ыйдааҕы илиилэригэр ылар хамнастарын ботуччу эбэн биэрбитэ.
    Бу да кэнниттэн “татаар Бааската” тоҕо эрэ Тимири соҕотохтуу «көҥүл бултка» таһаарбакка , эмиэ “Дама Маайатыныын” Дьокуускайдааҕы көтөр аал пордугар кэлэр-барар дьону манаттара ыыппыта.
    Кинилэр манна күүтэр саал иһин кэрийэн баран сөптөөх киһини көрсүбэккэ, иккис этээскэ баар остолобуойу өҥөйбүттэрэ. Онно биир бэрт мааны таҥастаах, тойон быһыылаах,бөдөҥ садаҥ көрүҥҥээх нуучча киһитэ олоппоско бинсээгин ыйыы быраҕан баран, бэрт иҥсэлээхтик аһыы олорорун көрбүттэрэ. Ол бинсээк сиэбиттэн балачча суон истээх кумааһынньык төбөтө быга сылдьарын көрбүттэрэ.
    Оччону көрөн баран, «Таҥара» итиччэ байанайы биэрбитин кэннэ,Тимирдээх бу түгэни мүччү тутуохтарын баҕарбатахтара. Бэйэ-бэйэлэрин кытта сүбэлэһээт икки аҥы арахсыбыттара.
    Ол бу боростуой ас ылынан баран Тимир аҥараа киһиэхэ олох ыкса аттынааҕы остуолга көхсүнэн олорбута. Онтон “Дама Маайа” төттөрүтүн ол нуучча киһитин остуолугар утары олорбута уонна эдэр кыраһыабай кыыс буоларынан, бэйэтин быһыытын-таһаатын оҥостубутунан барбыта. Ол хамсаныыларынан бу киһи болҕомтотун бэйэтигэр тардыбыта. Ол кэмҥэ Тимир бу киһи бинсээгин сиэбиттэн онно баар “портмоне” иһиттэн, “американскай доллардаах” харчытын ороон ылан баран, “портмонетын” төттөрү уган кэбиспитэ.
    Бу сырыыга Тимир төрүт долгуйбатаҕа даҕаны. Хата, “Дама Маайатын” сөҕө көрбүтэ. Артыыс кыыс. Хайдах курдук туттара-хаптара уларыйа охсубутун көрүөн. Остолобуойга киирээт маҥҥайгы хардыыларын оҥоруоҕуттан букатын атын киһи буола түстэ.
    Ол курдук төбөтүн күөрэччи быраҕан,олорор миэстэтинэн бэрт имигэстик хамсанан,ууга устан иһэр “куба көтөр” курдук нуоралдьыйан киирбитэ. Олоруохтаах сиригэр кэлээт, хобулуктаах түүппүлэтин муостаҕа тыастаахтык чиҥ-чиҥ үктэтэлээн,остуолугар оннук-маннык уос-тиис оҥостор тэриллэрин тыастаахтык ыһан аһыы олорор дьон болҕомтолорун барыларын бэйэтигэр тарта.
    Ол кэнниттэн,онто да суох кылгас дьууппатын өрө тардынаат, биир атаҕын атын атаҕын үрдүгэр кириэстии уурда. Утары киһиэхэ туох баар атаҕын кэрэтэ барыта көстөр гына бэрт чэпчэкитик олоппоһугар олордо уонна уоһун- тииһин оҥостон киирэн барбыта. Ол түмүгэр киһитин хараҕа кыыстан арахпата.Харчылаах киһи болҕомтотун бэйэтигэр тардан, барытын кыыһа оҥорон биэрдэ. Инньэ гынан Тимир оруола кыра буола түстэ.
    Ама,доҕоор! Бу киһи илиитэ тиийэр сиригэр турар олоппоско ыйанан турар бинсээктэн хайдах киһи кумааһынньыгы оруо суоҕай?
    Арай туора дьон сэрэйбэтиннэр диэн муостаҕа бытархай харчыны түһэрбитэ буолан , ону хомуйса сылдьан биир хамсаныынан орообута. Ол кэнниттэн бэрт түргэнник тахсан баран хаалбыта.Ол ылбыт кумааһынньыгын уоруйах суруллубатах сокуонун тутуһан , эрдэ кэпсэтиилээх, кинилэри кэннилэриттэн эккирэтэ сылдьар “татаар Бааскатын” киһитигэр уоруйахтар тылларынан «сүүрээччигэ» туттаран кэбиспитэ.
    Онтон санаата чэпчии түспүтэ. Аны кинини билигин кэлэн туттахтарына даҕаны, эн бу киһиттэн харчы уорбуккун диэн дакаастыыр кыахтара суох.
    Өр-өтөр буолбатаҕа «Дама Маайа» көтөр аалы күүтэр саалтан тахсыбыта уонна мас күлүгэр күн уотуттан саһан турар Тимиргэ тиийэн кэлбитэ .
    - Тимир! Көр миигин! Хайдахпыный?Хайа киһин төһө харчыны укта сылдьар эбитий? –дии –дии хараҕынан оонньуу-оонньуу ,атаҕын төбөтүгэр эргичиннээн ылла.
    -Маша! Эн үрдүк айыылартан артыыска буолар аналлаах ыйыллан кэлбиккин. Мин санаабар эн артыыс идэтинэн үлэлиэххин сөп эбит. Мин тугу да эппэппин.Бэйэҥ оруолгун олус күүскэ оонньоотун! Кини болҕомтотун бэйэҕэр тарданнын,кумааһынньыгын ыллартарбытын билбэккэ да олороро буолуо.
    Онтон кумааһынньыгар төһө харчылааҕын этэр кыаҕым суох.Ол гынан баран балачча улахан үп буолара буолуо.Тоҕо диэтэххэ ? Ол харчытын аҥара американскай “доллар” этэ. Оччотугар көннөрү киһи буолбатыгар тиийэр. Манна Дьокуускайга үлэтинэн быстах кэмҥэ кэлэ сылдьар киһи буолуон сөп. Дойдубут киин куоратыттан Москубаттан көтөн кэллэҕэ буолуо-диэн бэйэтэ тугу саныы сылдьарын биирдэ тоҕо тэбээн кэбистэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    31 марта 2020
     

    Ол кэпсэтэ туран көрдөхтөрүнэ,куорат диэкиттэн «Волга» массыына кэлэн көтөр ааллар саалларын иннигэр тохтообута. Ол массыынаттан биир мааны билиҥҥи саҥа муоданан «клещ» бүрүүкэлээх,туруору саҕалаах икки өртүнэн тигиллибит тимэхтэрдээх көстүүмнээх, кыыс курдук санныгар дылы түһэ сылдьар баттахтаах ,эдэрси киһи массыынаттан сулбу ойон тахсыбыта. Онтон тугун эрэ умнубут киһи быһыытынан массыынаҕа төттөрү хааман кэлбитэ. Кини илиитигэр тута сылдьар “барсеткатын” төттөрү массыына иһигэр уган баран ,хатаан кэбиспитэ. Бу кэмҥэ “барсеткалаах” киһи тарбахха баттанара. Ол курдук маннык “барсетканы”бэйэни кытта илдьэ сылдьыы ,саҥардыы эдэр дьон ортотугар муода буолан тарҕанан эрэрэ .
    Онон бу Дьокуускай куоратка “барсеткалаах” киһи үксүгэр үптээх-астаах «былаас» үлэһитэ буолара. Кинилэр үгүстүк үлэлэринэн онно-манна быстах кэмҥэ бараллара-кэлэллэрэ. Онон бу киһини Тимирдээх болҕомтоҕо ылбыттара. Кинилэр табылыннаҕына “барсеткатын” мүччү туттаран ыларга санаммыттара. Онон бу киһи хаһан массыынатыгар кэлэрин кэтэспиттэрэ.
    Син балачча кэтэспиттэрин кэннэ киһилэрэ көтөр ааллары күүтэр дьиэттэн сулбу ыстанан тахсаат, бэрт эрчимнээхтик хааман кэлэн массыынатын собуоттаата . Ону эрэ кэтэһэ турбут “Дама Маайа” массыына суоппарыгар чугаһаан кэлээт кэпсэппитинэн барбыта.
    Кини оруола боростуой этэ. Ол курдук төһө кыалларынан суоппар болҕомтотун бэйэтигэр тардыахтааҕа. Бу сырыыга кини «чэпчэки дьахтар» оруолун толорбутунан барбыта. Ол оруолун толорон харахтарын эҥин араастык оонньотон ,туманнаахтык көрө-көрө олорор миэстэтин бэрт имигэстик хамсатан,кэтэ сылдьар куоптатын тимэхтэрин төлүтэ ыытан ,кылгас дьууппатын өссө өрө тардынан туох баар баайын барытын көрдөрбүтүнэн суоппарга ыҥан кэлэн баран, «табах» көрдөөбүтүнэн барбыта.
    Суоппар киһи бу эдэр кыыс харса –хабыра суох кэлэн бэйэтин сыҥалаан барбытыттан улаханнык соһуйбута. Кини кэпсэтэр кэмигэр харахтарын,болҕомтотун иннигэр турар бэрт кэрэ,кырасыабай кыыстан араарбатаҕа. Кыыс быһыытын-таһаатын үөрэтэ турбута.Ол түмүгэр киэһээ,үлэ кэмэ бүппүтүн кэннэ көрсүһүөх буолбуттара.
    Ол кэмҥэ Тимир саһан турар талахтарын кэнниттэн тахсан, массыына биир өттүттэн күлүктэнэн кэлэн массыына аанын бэрт сэрэхтээхтик аһаат айаннаһар киһи олорор сиригэр сытар “барсетканы” сып гыннарбыта. Аспытын курдук массыына аанын төттөрү сабан кэбиспитэ.Ол кэнниттэн бэрт түргэнник туора хааман, кэтэһэн турар «сүүрээччигэ» онтукатын туттаран кэбиспитэ. Ол кэнниттэн бэйэ-бэйэлэриттэн олох билсибэт дьон курдук икки аҥы арахсан хаалбыттара.
    Кини эрдэ сөҥҥөспүт сиригэр автобус тохтобулугар тиийэн Тимир кыттыгаһын кэтэстэ . Ол турдаҕына куоратка киирэр 4-№-дээх оптуобус «Дама Маайаны» кытта тэбис тэҥҥэ кэлбитинэн иккиэн улахан кэпсэтиитэ суох автобус иһигэр киирдилэр.
    Бу сырыыга автобуска киирээт “Дама Маайа” бэйэтиттэн биир-икки киһи иннитигэр турар, кыһыл көмүстэн оҥоһуллубут браслеттаах чаһыыны кэтэ сылдьар эр киһини бэлиэтии көрбүтэ.
    Аттыгар турар Тимиргэ:
    -“Бачкуем”,вот она “Машка” будем «гонять резину»- диэн баран хараҕынан иннилэригэр турар киһи диэки имнэнэн кэбиспитэ.Бу «воровской феня» тылынан өйдөөтөххө «бу киһиттэн чаһыытын» устабыт диэн өйдөбүллээҕэ.
    Автобус бэйэтин куорат устун сылдьар суолун бүтэһик тохтобула буолан,дьонунан ситэ туола илигэ. Онон кинилэр автобус дьонунан туоларын кэтэһэ таарыйа, бэйэ-бэйэлэриттэн арахсан ол киһи икки өттүгэр туһааннаах миэстэлэрин булуммуттара. Ол курдук «Дама Маайа» ол киһи иннигэр хас да киһини ааһан баран турунан кэбиспитэ.Онтон Тимир ол киһи кэнниттэн хайдах оптуобуска киирбитинэн, киһитэ хайдах хамсыырынан кэнниттэн батыһан испитэ. Кини кэнниттэн биир киһинэн хаалан батыһааччылара «сүүрээччилэрэ» ыбылы анньыһан испитэ.
    Ол туран Тимир ,онон –манан төбөтүн үнтү сынньыбакка киһитин чаһыытын үөрэтэн киирэн барбыта. Олох тупсан урукку тирии кур буолбакка, сорох кыахтаах дьон бу маннык кытаанах эттиктэн оҥоһуллубут “курдаах” чаһыыларга көспүттэрэ.
    Үчүгэйэ диэн чаһыы “курун” хатанара сакааска бэйэ оҥоһуута буолан , тута сылдьар күлүүһүн төлөрүтүүнү улаханнык чэпчэтэрэ. Бу сырыыга уоруу, дьон сиэбиттэн ону маны ылыы курдук боростуой уоруу буолбатах.Ол курдук тимир “курдаах” чаһыы сиэпкэ сылдьар кумааһынньык буолбатах. Биир –икки тылынан этэр буоллахха. Бу хамсаныы табылыннаҕына Тимир дьиҥҥээх үрдүк уоруйах таһымыгар тахсан эрэрин туоһута буолуохтааҕа. Санаан да көрдөххө да оннук.
    Сотору кэминэн биир-икки тохтобул кэнниттэн автобус дьонунан туолан киирэн барбыта.Автобуска үгүс киһи киирбитинэн ,лыык курдук симиллии кэнниттэн,дьоннор бэйэ-бэйэлэрин кытта үтүрүйсэн киирэн барбыттара. Бу кэмҥэ «Дама Маайа» дьон хамсаныыларыгар сөп түбэһиннэрэн киһитигэр ыкса чугаһаабыта. Үтүрүллүбүтэ буолан киһитигэр сирэйинэн уун утары турбута, инньэ гынан түөстэринэн киһитигэр ыбылы анньыллыбыта. Онтон кыбыстыбыттыы киһититтэн илиитинэн тирэнэ-тирэнэ төттөрү анньыммыта буола турбута. Ити курдук киһитин болҕомтотун эмиэ бэйэтигэр тардыбыта.
    Ол сылдьан автобус олоҕуттан тутуһа сылдьар илиитин ытыһыттан «тойон» тарбаҕын чорос гыннарбыта.Ону эрэ кэтэһэн турбут Тимир биир хамсаныынан ол киһиттэн чаһыытын устан ылаат, кэннигэр турар “ сүүрээччигэ” биэрэ охсубута.Ол кэнниттэн дьон хамсаныытыгар сөп түбэһиннэрэн тэйэн биэрбитэ. Тохтобул кэлээтин кытта оптуобустан тахсан хаалбыта.
    Ол кэнниттэн хас да оптуобуһу аһаран, холкутуйа түһэн баран, оннук нүөмэрдээх оптуобуһунан куорат диэки айаннаабыта. Автобуска олорбут тохтобулуттан төрдүс дуу? бэһис дуу? тохтобулугар кыыһа тохтобулга турарын көрөн тахсыбыта.
    Кинини көрөөт « Дама Маайа» тохтобулга турар дьонтон туора хааман биэртэ.
    Тимир кэлбитигэр кыыһа өрүкүнүйбүт, өрө көрбүт аҕай :
    - Хайа ханнык мааркалаах чаһыы эбитий? Кырдьык көмүс чаһыы дуо?- диэн ыйыта тоһуйда.
    - Маша! Эн хайдах буоллун. Солуута суох.Тоҕо мээнэ ыйытаҕын. Бэйэҕин мин миэстэбэр туруорун эрэ. Мин ыллым да,сүүрээччигэ биэрэ оҕустум. Ол икки ардыгар тугу билэ охсуохпунуй. Биири эрэ этиэхпин сөп. Чаһыы кура боростуойа суох. Улахан сиэмэх куоска ойуулаах. Онтон ордугу тугу да этэр кыаҕым суох.
    Ол турдахтарына аттынааҕы маҕаһыынтан илиитигэр хас да суумканы туппут бөдөҥ-садаҥ ,ырҕаччы уойан хаалбыт нуучча дьахтара бэрт аргыыйдык ыаданнаан кэллэ. Дьонтон тэйиччи тураат кумааһынньыгыттан биир кумааҕы харчыны автобуска билиэт ыларыгар бэлэмнэнэн ороон ылла уонна кумааһынньыгын таҥас суумка иһигэр уктан кэбистэ.
    Бу кумааһынньык балачча харчылааҕын Тимирдээх көрө охсубуттара.Онон бултаһарга санаммыттара. Бүрүүкэ сиэбигэр киһиэхэ бэйэтигэр сыста сылдьар кумааһынньык курдук буолуо дуо? Аһаҕас суумкаттан кумааһынньыгы ылар улахан уустуга суох.
    Онтукалара дьахталлара кинилэр толкуйдарыттан букатын атыннык хамсаммыта. Ол курдук «биир ыйыллыбыт суолунан сылдьар такси» (урут оптуобус суолун устун сылдьар кыра соҕус быһыылаах таксилар бааллара. Үксүлэрэ «Икарус» мааркалаах буолаллара.) кэлбитигэр бэрт нэһиилэ ыадастан дьоннорунан көмөлүһүннэрэн иһирдьэ киирдэ. Инньэ гынан Тимирдээх ол дьахтары батыһан эмиэ “такси” иһигэр дьылыс гыммыттара.
    Ол киирээт Тимир бэйэтин тула өттүн көрүммүтэ.Бу массыына иһэ уоруйах киһиэхэ олох сөбө суох тэрил эбит. Ол курдук автобус айанньыттарыгар тэҥҥээтэххэ анньыһыыта-үтүрүйсүүтэ суох. Хас биирдии киһи бас билэр олорор сирдээхтэр. Онон киирбит дьон бары дьуоспуруннаах баҕайытык , бары суумкаларын атахтарын үрдүгэр ууран баран ыбылы кууһан баран олороллор.
    Кинилэр саатахха босхо миэстэни эккирэтэн түгэххэ киирэн олорон хааллылар.Тимир ыйытардыы Маасатын диэки көрбүтүгэр ,кыыһа төбөтүн быһа илгистэн кэбистэ. Манна үлэлээбэппть диэн бэлиэ биэрдэ. Онтон дьон хас тохтобул кэллэҕин аайы киирэн -тахсан истилэр.Ол аайы биһиги дьоммут аан диэки хамсаан истилэр.Кэлин тиһэҕэр аан аттыгар тиийэн кэллилэр.Хата дьахталлара куорат биир түгэҕин диэки айанныыр быһыылаах,лаҕыччы биир миэстэҕэ олорор.
    Ол кэмҥэ “:
    -У «Машки» сегодня день рождения, надо купить ей коробку шоколада,жареного «карася» и «поросенка».( Маша-потенциальная жертва; поросенок-толстый бумажник; карась-будем работать).-диэн Дама Маайа” саҥата иһилиннэ.
    Ити аата ,бу дьахтартан кумааһынньыгын манна ылабыт –диэн дьаһал. Ити дьаһалы Тимиролох сөбүлээбэтэҕэ. Кини толкуйугар бу маннык дьону таһар тэрил иһигэр үлэлиир олох табыллыа суох. Ол курдук кыратык да сыыһа тутардаххына ,айдаан таҕыста да ыраатыннарбакка эрэ быччаччы тутан ылыыһыктар. Кутуйахха угаайы иһигэр мэҥиэ бырахпыт курдук. Бу маннык тимир бааҥка иһиттэн хайдах сулбу ойон тахсыаххыный? Онон дьахтар тохтобулугар түһээри гыннаҕына онно сырбатан ылыахха эрэ сөп курдук.
    Ол иһин Тимир үөрбүт –көппүт баҕайы куолаһынан «Дама Маайаҕа» туһаайан:
    - У Маши день рождения? Конечно,будем покупать подарки. Она любить «жареные караси»? Хорошая идея, заодно я куплю замок к двери своей квартиры, но для ремонта нужен второй человек,я один не справлюсь.
    Ити уоруйахтар тылларынан Тимир этиитин «Дама Маайа» биир тыла суох өйдөөн, миэстэтитэн көһөн такси аанын аттыгар турар оллоххо тиийэн олордо. Онон иккиэн тахсар аан икки өттүгэр утарыта олорор буола түспүттэрэ. Маршрутнай такси «Дежнев» уулуссатыгар «инвалидтар» тохтобулларыгар тохтообута.Манна дьахтар тахсаары гыммытыгар «Дама Маайа» дьахтарга көмөлөһөн ол бу ылбыт малын биэрбитэ буола сылдьыбыта. Инньэ гынан атын дьонтон Тимири күлүктээбитэ.
    Ол кэмҥэ Тимир биир хамсаныынан дьахтар суумкатын иһиттэн «сибиинньэ оҕотун»(кумааһынньыгы) сып гыннаран ылбыта.
    Биир тохтобулу аһары бараат,такситтан тахсыбыттара уонна сэрэххэ чааһынай дьиэлэр быыстарыгар сыҕарыйан биэрбиттэрэ.
    Аан маҥҥайгынан , такыйааччылара үөрэппитинэн кумааһынньыгы харчытыттан ыраастаан баран бөх тоҕор иһиккэ быраҕан кэбиспиттэрэ. Балачча халын паачкалаах харчыны «Дама Маайа» ис таҥаһын иһигэр уктан, бэйэтигэр кистэнэн кэбиспитэ .
    Бу эҥэр куорат атын кыбаарталларыттан сылдьар оҕолорго кутталлаах сир буолуо гынан баран, бу эҥэр Тимир төрөөбүт дойдута. Кини манна хаһаайын. Бу олбуордар быыстарынан элбэхтик бэйэтин кытта саастаах оҕолордуун сүүрбүтэ-көппүтэ.
    Ол иһин кинилэр дьиэлэр быыстарынан,бэрт холкутук,бэйэлэрэ эрэ билэр суолларынан быһа «хаарты» дьиэтин диэки барбыттара.
    Манна массыына суолунан сырыттахха ыраах курдугун иһин быһа бардахх, тиийиэхтээх сирдэрэ бу турдаҕа. Бэрт кылгас кэминэн «хаарты дьиэтигэр» тиийэн кэлбиттэрэ . Кинилэр онно кэтэх аанынан киирбиттэрэ.
    Манна « Татаар Бааската» кинилэри күүтэр хоско кэтэҺэн олороро. Кини иннигэр остуолга хотойорунан ас тардыллыбыт. Кинилэр киирбиттэрин көрөөт,туох да саҥата суох , киирэн аһаан диэн илиитинэн даллас гыммыта.Маны Тимирдээх үтүө бэлиэ быһыытынан көрбүттэрэ.Урут бу хоско киирэн баран,ону-маны гыммыккын кэпсээн баран тахсан баран хааларын.
    Онтон бу сырыыга “Татаар Бааската” кинилэр аһаан бүтүөхтэригэр дылы , кини саҥата суох ону-маны гыммыта буола сылдьыбыта.
    Онтон эмискэччи кэлэн Тимири баттаҕын чанчыгыттан тардыбыта:
    - Мин эйиэхэ куруутун этэбин хармаанньыт дьонтон тус малларын ылыа суохтаах,уу харчыга эрэ үлэлиэхтээх диэн.Онтон эһиги киһи көмүс чаһыытын сойботон ылбыккыт. Ол чаһыыгыт кура сэдэх илиинэн оҥоһуу. Онон ити чаһыыны харчыга кубулутуу уустуктардаах. Төһө да чаһыыгыт үгүс харчыга турбутун иһин,эһиги бэйэҕит ымсыыгыт эһиги өйгүтүн ханнык да түгэҥҥэ баһылыа суохтаах.Онтукаҕытын кыамматаххытына,эһигини сотору кэминэн күүстээх тэрилтэлэр бэйэлэригэр харайыахтара. Ол гынан баран бу түгэн Тимир балачча үрдүк таһымнаах хармаанньыт буолбутун көрдөрөр. Ол курдук киһи харатыттан чаһыыны устан ылыы,сиэптэн кумааһынньыгы оруурдааҕар быдан уустук .
    Бу сырыыга «татаар Бааската» такыллааччыларыгар тылларын бэрт холкутук оҕону үөрэтэрдии сымнаҕастык эппитэ.
    Онтон “Дама Маайаҕа” тууһаайан:
    -Бүгүҥҥү күҥҥэ тахсыылаахтык үлэлээтигит. Бу эн үтүөн! Хармаанньыт идэтин бары ымпыкчыктарын тутуһан олус табатык хамсанныгыт.Мин куруутун этэбин,итирик киһиттэн бэргэһэтин туура охсон ыларга улахан өй наадата суох,онтон эһиги курдук хамсанан дьон сиэбин ыраастааһын бу өй үлэтэ.
    Онтон биһиги дьыалабытыгар сүрүн соругунан киһи болҕомтотун бэйэттэн аралдьытыы буолар. Өскөтүн эн ону сатаатаххына, кумааһынньыгы хостооһун диэн бу чочуллубут тарбах үлэтигэр уустуга суох. Мин толкуйбар Тимир дьоҕурдаах буолан бэрт кылгас кэм иһигэр сөптөөх үөрэҕи барда. Ол түмүгэр кини өйө-санаата чөмөхтөннө. Кини билигин сатабыллаах киһиэхэ дьонтон кумааһынньыгы орооһун куттала суох идэ диэн бигэ өйдөбүллээх.Онон кини тус бэйэтэ соҕотоҕун “бултка” тахсар кэмэ кэллэ.Онон сарсын кинини соҕотохтуу ыытыахпыт.Билигин тахсан сынньанын.-диэн түмүк тылын эттэ.
    Тимир хоһугар киирэн ону-маны эргитэ саныы сытта.Тимир толкуйугар «түргэн тарбахтаах» киһиэхэ бүрүүкэ хармааныттан кумааһынньыгы хостуур ыарахана суох, Онтон «ниэрбэ».бэйэни кыана туттуу олус ыарахан. «Татаар Бааската» эппитэ барыта олохтоох курдук.Билигин кырдьык,кини аан-маҥҥай хамсаммыт түгэнигэр тэҥҥээтэххэ букатын атын киһи.
    Ол курдук бэлиэтии көрбүт киһитигэр ханнык баҕарар түгэҥҥэ уун-утары туох да буолбатах харахтарынан көрөн туруоҕа, онтон илиитин тарбахтара оҥороллорун оҥоро туруохтара. Ол гынан баран бу түгэҥҥэ , этэ-сиинэ син биир олох күүрэн хаалар. Ол түмүгэр хамсаныыта бытаарар курдук. Тоҕо оннугун бэйэтэ да билбэт. Онтукатын ситэ кыана илик.
    Ол гынан баран ити буолар түгэҥҥэ долгуйуулар, эмискэччи илиигэр үтүмэн харчы баар буолуутун үөрүүтэ, хайҕанан санныга тапталлыы,бииргэ улааппыт уолаттарын өрө тута сылдьыылара барыта холбонон кинини атын турукка киллэрэллэр. Кини билигин олох буһугуйа сылдьар. Ол курдук күн аайы тахсан дьонтон кумааһынньыктарын хостуу сылдьыан баҕарар буолан иһэр.
    Бу барыта бэйэтэ туспа ирдэбиллээх кыдьык быһыылаах. Ол курдук кэлин өйө-санаата барыта ол тула эргийэ сылдьар буолла. Онон хас биирдии көрсүбүт киһитин барытын атын ирдэбилтэн тирэнэн көрөр буолла. Бу мин иннибэр хаамсар дьонтон хайалара үптээҕэ-харчылааҕа буолла? Адьас кураанахха хамсамматах киһи ,атыннык эттэххэ дьону харчылаах-мөһөөччүк курдук көрөр буолла.
    Билигин өскөтүн такыйааччытын сорудаҕын толорон соҕотоҕун уулуссаҕа “ бултуу” тахсар буоллаҕына «ширматын» толкуйдуохтаах. Ол аата уорар илиитин тулалыыр дьон көрбөтүннэр диэн тугунан эрэ хаххалыахтаах тэрилин тобулуохтаах. Итинник ону-маны толкуйдуу сытан күннээҕи долгуйуулар дьайаннар сылайбыт киһи быһыытынан бэрт түргэнник утуйан хаалла.

    0
  • Баба5а баатыр
    31 марта 2020
     

    Сарсыҥҥы күнүгэр өрөбүл буоларынан «Татаар Бааската» уолун куораттааҕы дьон күүлэйдиир, сөтүөлүүр сирдэринэн ыыппыта.
    Билигин ити Лена өрүс салаатыгар “Сэргэлээххэ” сөтүөлүүр сирэ соччото суоҕун иһин, бэйэтин кэмигэр, урут көннөрү дьон мээнэ сөтүөлээбэт «өҥҥөөхтөр» тойон, дуоһунастаах дьон кэлэн сынньанан барар сирдэрэ этэ. Ол биричиинэтэ боростуой этэ. Ол курдук куорат кыраныыссата “Гимеиҥҥэ” кэлэн бүтэрэ. Онон ол диэки оҥоһуулаах суол суоҕунан оптуобус сылдьыбатынан, үксүн массыыналаах эрэ дьон тиийэллэрэ. Ол курдук тула өттө тыытыллыбатах “Бэс чагда” салгына, уутун ырааһа бу эҥэр кыахтаах,үптээх дьону ыҥыра турара. Онон бу эҥэр “Сэргэлээх” даачаларыгар “Обком, Правительство” былаас үлэһиттэрэ олороллоро.
    Онон ити толкуйтан сиэттэрэн Тимир бу күн ,ол эҥэр күнү быһа сылдьар курдук толкуйданан, бириэмэ ыытарга чуҥкуйбат инниттэн атастарын Витькалаах,Костяны бэйэтигэр сөрөөн илдьэ барбыта. Онон уолаттар бэйэ-бэйэлэрин кытта оонньуу, хаадьылаһа сылдьаннар “Гимеинтан”“Сэргэлээххэ” сөтүөлүүр сиргэ дылы сатыы хаман тиийбиттэрин билбэккэ да хаалбыттара.
    Саха сирин сайыҥҥытын саамай куйаас күннэрин оройо турар буолан, сөтүөлүүр сиргэ киһи тобус толору .Бэрт нэһиилэ,дьон быыһыгар,биир тоҕоостоох сири буланнар сыгынньахтаммыттара уонна сөтүөлээн барбыттара.
    Ол сылдьан Тимир оҕо-оҕо курдук маҥҥай төрүт даҕаны тоҕо манна кэлбитин умнан кэбиспитэ. Ол курдук доҕотторун кытта бытыылкалаах ууну ууга быраҕа-быраҕа, ону умсан булууга күрэхтэһэ сылдьыбыттара.
    Арай биирдэ өйдөнөн бириэмэлэрин көрбүттэрэ. Күннэрэ халлаан оройун ааҺан намтыырга барбыт. Ол курдук бириэмэ дьон эбиэттиир кэмин быдан ааспыт, бэйэлэрэ аччыктаабыттара сүрдээх. Онон тула өттүлэрин көрүммүттэрэ биэрэккэ “Автолавка” массыына кэлэн ону-маны атыылыыр эбит.
    Уолаттар сиэптэрин хастан харчыларын ааҕан көрбүттэрэ туохха да тиийиэ суох. Ол кэмҥэ Тимир биир саас ортолоох, киппэ, модьу-таҕа көрүҥҥээх нуучча киһитэ сөтүөлээн бүтэн бараары таҥҥа туран кумааһынньыгын кэлин сиэбэр уктубутун көрбүтэ.
    Ону көрөөт уолаттарыгар туһаайан:
    - Эһиэхэ “кыһыл арыгыны” да “сокуусканы ” иккиэннэрн атыылаһаргытыгар сөп буолар үп билигин биһиэхэ баар буолуо! -диэт сөтүөлүүр сиртэн “Сэргэлээх” даачатын суолугар тахсар ыллык суолунан хааман иһэр киһиэхэ утары сүүрбүтэ. Ол иһэн алҕаска бэйэтин атахтарыгар хатыйсыбыта буолан охтон иһэн, киһитигэр кэтиллэ түспүтэ. Ол кэтиллиитигэр киһитин соломо сэлээппэтэ туора эһиллэн хаалбыта.Ол сэлээппэтин ылаары эргичис гыммытыгар, Тимир бүрүүкэ кэлин сиэбиттэн кумааһынньыгы сып гынаат суолтан туора от быыһыгар быраҕан кэбиспитэ.
    -Дээдьэнкэ!Эн миигин бырастыы гын,ити чоройон турар чөҥөчөктөн иҥҥэн атахпын эчэтэ сыстым .- дии-дии ыллык ортотугар хаһан эрэ кэрдиллибит мас чөҥөчөҕүн ыйа-ыйа , киһитин утары куттаммыт баҕайы харахтаах утары көрөн турбута.
    Киһитэ бэрт боростуой,холку киһи буолан биэрдэ:
    -Тоҕо маннык билбэт тыа ортотунан барар ыллыкка сүүрэҕин. Кырдьык атаххын эчэтиэххин сөп. Хайа атаҕын ,хайдаҕый? Ыалдьыбат дуо?-диэн ыйытта.
    - Улаханнык ыалдьыбат. Мин сөтүөлүү бардым.-диэт салгыы сөтүөлүүр сир диэки сүүрэ турбута. Онтон күлүк соҕус сиргэ киирээт «киһим хайыыр» эбит диэн киһитин кэнниттэн батыһа көрөн турбута. Киһитэ кумааһынньыга сүппүтүн олох билбэккэ ,туохха да кыһаллыбакка бара турбута. Кини хараҕын далыттан киһитэ сүтээтин кытта,Тимир төттөрү тиийэн от быыһыттан кумааһынньыгын ылбыта. Онтон харчытын бэйэтигэр ылаат,кумааһынньыгын бөх тоҕор сиргэ хаалларааат, уолаттарыгар тиийэн кэлбитэ.
    Ону барытын көрөн турбут доҕотторо Тимир тиийэн кэлбитигэр итэҕэйбэтэхтии ыйыппыттара:
    -Тимир! Биһиги ааҥ-бастаан эн тоҕо эмискэ биһигиттэн куотар курдук сүүрэн барбыккын өйдөөбөккө турбуппут.Эн хамсаныыгын ,олох кэлин төттөрү баран от быыһыттан кумааһынньыгы ылбыккар биирдэ эрэ өйдөөтүбүт.Бэйэбит харахпытынан көрбөтөхпүт буоллар итэҕэйиэ суох этибит. Биһиги эн саамай сүрүн хамсаныыгын ,ол киһиттэн кумааһынньыгын хостуургун төрүт көрбөккө хааллыбыт.Тугу эрэ этэргэ, тылбыт суох. Билиҥҥэ дылы итэҕэйбэккэ турабыт. Хайдах итинник кыл түгэнигэр кумааһынньыгы киһи сиэбиттэн хостуохха сөбүй?Ол кэнниттэн өссө туох да буруйу оҥорботох киһи курдук туттан туран холкутук кэпсэтэ туруохха сөбүй?
    -Уолаттаар! Миигин бырастыы гынын. Манна өр кэпсэтэ турарбыт сатаммат. Билигин мантан төһө кыалларынан тэйэн биэриэхтээхпит. –диэн омуннарыгар күбдьүөрэ турар доҕотторун быһа түһэн тохотон кэбистэ.
    Ол кэнниттэн суолтан туораан бэс ойуур иһигэр киирэр ыллык суолунан куорат диэки түһэ турда. Онтон уолаттара кини кэнниттэн бэйэлэрин икки ардыгар доҕордорун тоҕо «татаар Бааската» уонна «Шестипалай» өрө тута сылдьалларын дьиҥ биричиинэтин дьэ билэн ону ырыта истилэр. Бу иннинэ Тимири үлэтин сүнньүнэн «уопсай» үпкэ арыгынан харчы оҥорон бэйэтин өлүүтүн киллэрэр, ол иһин убаастыыллар дии саныыллара.Онтукалара иһэ-истээх эбит.
    Өр гыныахтара дуо? Суолга тахсыбакка эрэ,бэс чагда быыһынан барар ыллык суолунан хаамсан “Гимеиҥҥэ” тахсан кэлбиттэрэ.
    Ол онно эрэ кэлэн баран Тимирдэрэ:
    - Мин эһиэхэ «кыһыл арыгыны уонна сокууска » булан биэриэм диэн тылбын биэрбитим. Онон бу харчыга бэйэҕитигэр уонна дьоннутугар бородууктата ылынын диэн харчы биэрбитэ.Мин билигин бэйэм дьыалабынан атын сиргэ барабын- диэбитэ.
    Ол кэнниттэн уолаттарыгар ,ол кэмнээҕи үлэһит киһи биир ыйдааҕы хамнаһын биирдии мөһөөҕү туттартаан кэбиспитэ. Уолаттар үөрүүнү кытта аттыларыгар турар маҕаһыыҥҥа киирэн хаалбыттара.
    Бу уолаттары кытта Тимир бииргэ кэлэн аралдьыйан бириэмэтин ыытан кэбиспитин өйдөөн, бу хаалбыт кэмҥэ туохха да аралдьыйбакка ылбыт сорудаҕын толорорго толкуйданан кэлбит оптуобуска киирэн, тоҕоостоох киһини көрдүүргэ санаммыта.
    Тимир оптуобуска кириитигэр тохтобула куорат кытыыта буолан , автобус иһин киһитэ ахсааннаах этэ. Ол гынан баран автобус куорат киинигэр чугаһаан истэҕин аайы киирэр-тахсар дьоно элбээн испитэ.
    Биир түгэҥҥэ Дьокуускайдааҕы үрдүк үөрэх кыһатын тохтобулугар, «Сүрүн корпус» аттыттан сайыҥҥы куйаас күҥҥэ сөбө суох таҥастаах, маҥан хаалтыстаах ырбаахытын үрдүнэн хара дьүһүннээх күстүүмнээх, лаагынан бүрүллүбүт кылапычыйа сылдьар бачыынкалаах,толору эттээх- сииннээх,сэлээппэлээх, үчүгэй иитиилээх көрүҥҥээх, ачыкылаах , муннун анныгар тор соҕус бытыктаах ,илиитигэр тирии бартыбыаллаах , ол кэмҥэ киинэҕэ көстөр « профессор» курдук дьүһүҥҥээх аҕа саастаах киһи киирэн баран миэстэ булбакка дьон ортотугар кыбыллан турда.
    Тимир ол киһини бэлиэтии көрөн,оннуттан хамсаан ол киһиэхэ дьон хамсаныытыгар сөп түбэһиннэрэн анньыһан олох ыкса кэлбитэ. Ол кэнниттэн киһитин иннигэр көхсүнэн турунан кэбиспитэ.Тимир бу сырыыга бэйэтэ бэйэтин тургутан көрүөн баҕарбыта. Үгүс уоруйахтар үксүн «маныы» сылдьар киһилэрин кэннигэр туран улэлииллэр.Онтон кини туһааннаах киһитин иннигэр туран хайдах хамсанан кумааһынньыгы хостуурга үөрэнээри бэйэтэ соруйан кэлэн турбута.
    Бу сырыыга Тимир оптуобуска дьон элбэҕинэн күүстээх анньыһыы буолбутун туһанарга толкуйдаммыта. Ол түмүгэр дьон бэйэ-бэйэтин үтүрүстэҕин аайы, киһитигэр соруйан ыбылы сыстыбыта. Хас суол оҥхойун аайы автобус иһинээҕи дьон туора-маары хамсаатаҕын аайы бэйэтин көхсүнэн киһитин көстүүмүн ис сиэбигэр илдьэ сылдьар кумааһынньыгын , алларааттан атаҕын төбөтүгэр турбута буолан сиэптэн өрө анньан таһаарбыта.
    Ол курдук аргыый хамсаан автобус ааныгар чугаһаабыттарыгар анньыьыы кэмигэр түбэһиннэрэн киһи аҥарынан туора сыҕарыйбыта.Ол кэмҥэ уҥа илиитин бэйэтин иккис илиитин хонноҕун аннынан киллэрэн, кытайдар аһылыкка туттар мастарынан тарбахтарын уһатан киһитин сиэбиттэн быган турар кумааһынньыгы мас тарбахтарыгар кыбытан турбута. Онтон киһитэ автобустан тахсаары иннин диэки хамсаабытыгар кумааһынньыга сиэптэн тахсан кэлбитигэр ыһыктан кэбиспитэ. Ол кумааһынньык бинсээк аллараа өттүнэн түһэн истэҕинэ иккис илиитинэн тоһуйан ылбыта.Ол кумааһынньыгын «ширма» быһыытынан илдьэ сылдьар иһэ кумааһынньык батар гына быһыллыбыт нуучча тылын үөрэтэр кинигэтин көндөйүгэр уган кэбиспитэ.
    Бу кэнниттэн Тимир бэйэтин долгуйуутун кыана туттан,сыыһа-халты хамсаммакка дьон болҕомтотун тардыбатаҕыттан улаханнык астыммыта.
    Ол курдук көннөрү оптуобуска олорсон иһэр киһи курдук, киһитэ оптуобустан тахсан барарын уонна уулуссанан баран иһэрин батыһа көрөн турбута . Ити кэнниттэн биир тохтобулу аһаат, оптуобустан түспүтэ уонна “кырдьаҕаһын” үөрэҕин тутуһан кумааһынньыгыттан харчытын ылаат киһи туора көрбөт сиригэр быраҕан кэбиспитэ.
    Бүгүҥҥү күн , туох да диэбитин иһин , кини маҥҥайгы соҕотоҕун “бултка “тахсыбыт күнэ буолар. Онно хара маҥҥайгыттан ити курдук ситиһиилээхтик хамсаммытыттан син балачча үрдүк таһымнаах хармаанньыт таһымыгар такыйааччым такыйан таһаарбыт эбит диэн бэйэтигэр түмүк оҥостуммута.
    Ол кэнниттэн төһө да күн хонук диэки хамсаан , намтаан аллараа түспүтүн иһин Тимир маҕыын сарсыарда бириэмэни мүччү туппутун учуотка ылан, куораттааҕы сүрүн сөтүөлүүр “Күөх хонуу” диэн сирдэригэр тиийбитэ. Манна киэһэрдэ диэн дьон аччаабатах. Ол курдук уу кытыытынаҕы кумахха тобус толору киьи. Ол кумахха интириэстэринэн арахсант эҥин араас хампаанньалар мунньустубуттар. Үгүстэрэ эдэр ыччат. Ол быыһыгар дуоспуруннаах баҕайытык дьиэ-кэргэнинэн сылдьар дьоннор эмиэ бааллар. Оҕо-уруу да элбэх дойдута эбит.Ол гынан баран тоҕо эрэ, “саха”сирэйдээх онон манан элэннээн көстөр.
    Бу сири булаат Тимир харчылаах киһини көрдөөн,сөтүөлүүр сири биир баһыттан биир баһыгар дылы кэрийдэ. Ол сылдьан тулалыыр дьонун үөрэттэ. Ол көрдөҕүнэ биир бэрт мааны курдаттыы туох баар быһыытын кистээбэккэ көрдөрөр таҥастаах,улахан «зонт» сэлээппэлээх,хараҕар күн сырдыгыттан өрүһүйэр «капелька» ачыкылаах,туох да эҥкилэ суох быһыылаах-таһаалаах нуучча кыыһа эр дьон болҕомтотун барытын тардан босхо миэстэ суоҕуттан кыһарыйтаран , олох уу кытыытыгар кэлэн тохтоон олоҕун оҥостон киирэн барда. Иннитигэр суумкатын иһиттэн сирэй-харах,эт-сиин уймахтанар маастарын таһааран,күн уотуттан көмүскэнэн этин-сиинин соттон барда. Ити курдук кини тулалыыр дьоҥҥо болҕомтотун уурбакка, бэйэтинэн дьарыктанан барбыта.
    Бу кыыс тутта-хапта да сылдьара атыттартан олох туспа этэ. Ол курдук атын кинини тулалыыр кыргыттарга тэҥҥээтэххэ бэйэтэ хорсуннук аһаҕастык таҥҥа сылдьарынан ,атахтарын бэйэ-бэйэтигэр эрийэ быраҕан ,атаҕын тарбахтарын төбөтүгэр дэгэйэ хааман, муода көрдөрөр кыргыттар курдук төбөтүн хантаччы быраҕан хаамарынан бэйэтин сыанатын олус бэрткэ билэрин биллэрэ сылдьара.
    Манна сөтүөлуур сиргэ кыраһыабай кыыс элбэх.Ол гынан баран кини Тимир болҕомтотун атын өттүнэн интириэһиргэппитэ. Бу кыыс бэйэтин араас күндү көмүс киэргэллэринэн симэммитэ уонна ол тас өттүнэн бэйэтин кытта бу эҥэр көстүбэт киһи хараҕын иирдэр кыһыл дьүһүҥҥээх тирии “шкатулка” суумканы илдьэ сылдьара кини болҕомтотун тардыбыта.
    Ол курдук Тимир бу кыыс аһыллыбыт « шкатулка» суумкатын иһигэр эмиэ кыһыл дьүһүҥҥээх “портмоне” кумааһынньык сытарын бэрткэ ымсыырбыттыы көрбүтэ.
    Ону көрөөт Тимир , булка тахсыбыт соҥордьут ыт улахан кыыл сытын ылбытыныы, өйө-санаата хайдах гынан бу “портмонены” лып гынан ыларын толкуйдаабытынан барбыта.
    Ити толкуйуттан сиэттэрэн кыыстан ырааҕа суох ,күн уотугар сыламныы сытар дьон ортотугар биир табыгастаах миэстэни булунан баран сыгынньахтанан сөтүөлүү киирдэ. Өр буолбата, төттөрү тахсан кумахха күн уотугар сыламнаабыта буола сытта..
    Ол олордоҕуна биир уһун,этин-сиинин балачча хачайдаммыт, кыраһыабай быһыылаах-таһаалаах көрүҥҥээх уол хантан кэлбитэ биллибэккэ кыыс аттыгар баар буола түстэ. Эр бэрдэ «тэҥҥээҕим» бу сылдьар диэбиттии кыыс иннигэр хорус гынаат кыыһы кытта ону-маны кэпсэтэн киирэн барда.
    Ол уолу бэйэтин тутта-хапта сылдьарын сирийэн көрдөххө, эмиэ бэйэтин үчүгэйдик сананар уол оҕото буолан биэрдэ. Ол курдук көннөрү ыал ыччаттарыгар тиксибэт «филипс» магнитофонун саннытыгар сүгэ сылдьан, туох эрэ омук ырыатын ньиргиччи тардан кэбистэ. Бу кэмҥэ дьон ортотугар саҥа көстөн эрэр «плавки»туруусуктаах. Ол гынан баран кыыс оччолооҕу көрбүт быьыылаах, киһитин олох кураанах миэстэ курдук көрөн кэбистэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    31 марта 2020
     

    Ол да буоллар уола санаатын түһэрбэккэ ,сирэйгэ бэриллибит курдук санаммакка, кыыһы кытта килиэйдэһэн салгыы тыл бырахса турда. Ол туран кыыс ханнык эрэ синньигэс кыл быатын таарыйда быһыылаах,кыыс өр –өтөр буолбата уолу чугаһатан үөрэн-көтөн күлэн-салан барда.
    Сотору кэминэн уол кыыс болҕомтотун ылбыт киһи быһыытынан бэйэтин суумкалаах таҥаһын сабын көһөрөн аҕалан кыыс таһыгар олорунан кэбистэ. Айаҕа хам буолбакка туох эрэ көрдөөҕү кэпсиир быһыылаах, сотору-сотору кыыс күл да күл буолар саҥата иһиллэр.
    Бу эн-мин диэн диэн эрийсэ сылдьар эдэр дьонтон, кыахтаах ыал ыччаттарыттан Тимир туохха эрэ тиксиэн баҕарбыта. Былыр былыргыттан билиҥҥэ дылы ,баайынан арахсан атын-атын араҥалартан сылдьар дьон бэйэ-бэйэлэрин абааһы көрөллөрүнэн, Тимир бэйэтин санаатыгар, бэйэлэрин атын дьонтон үрдүктүк санана сылдьар «көмүс ыччаттартан» тугу эрэ мүччү туттарарын бэйэтин ытык иэһинэн ааҕыммыта. Онон Тимир бу уоллаах кыыс хас биирдии хамсаныыларын кэтии олорбута.
    Онтон уоллаах-кыыһа бэрт кылгас кэмҥэ ууга киирэн сөтүөлээн тахсыбыттара. Ол кэнниттэн Тимир көрдөҕүнэ дьоно саҥа билсиспит эдэр дьон быһыытынан, күлүүлэрэ-салыылара ,кэпсээннэрэ-ипсээннэрэ элбээн оннуларыттан өтөр наар хамсыыр санаалара суох. Онон сүрүн хамсныыны оҥорорго бу уоллаах-кыыс болҕомтолорун атын хайысхаҕа тардыы соруга тирээбитэ. Ону толкуйдуу сатаата да,тугу да тобулбата .
    Ол олорон дьон быыһыгар билэр оҕолоро олороллорун көрөөт , Архимед сууна олорон «Эврика» диэбитинэн ойон турбутун курдук эмискэччи чаҕылҕанныы төбөтүгэр тугу гынара эмискэччи ойууланан кэлбитэ.
    Ол оҕолору билэр буолан, Тимир киирии тыла суох, тугу гыныахтаахтарын барытын быһааран биэрбитэ.
    Онон сорудах ылбыт киһи быһыытынан уолаттартан биирдэстэрэ Тимир эппитин курдук кыыстаах уол утарытыгар ууга харбаан киирэн баран ,ууга тимирэн эрэр оҕо курдук хамсаммыта уонна төбөтө ууттан быктаҕын аайы :
    - Дьоннор! Ууга тимирэн эрэбин! Быыһааҥ! –диэн хаһыы бөҕөтүн тубэрбитэ.
    Ол кэмҥэ иккис уол биэрэк устун сүүрэ сылдьан:
    - Мин доҕорум ууга тимирэн эрэр!-диэн айдаан бөҕөтүн тардыбыта. Манна сэрэйиллибитин курдук били уол кыыһын аттыттан сулбу ойон тураат, ууга тимирээри гыммыт уолга харбаан тиийбитэ. Уолу баттаҕыттан соһон биэрэккэ таһаарбытыгар, дьон бөҕө кинилэр тастарыгар мунньуста түспүтэ. Чугас баар дьон бары сүүрүү-көтүү бөҕө буолбуттара.
    Тимиргэ ол эрэ наада , биир түгэн иһигэр «шкатулка» уонна уол спортивнай суумкатыттан онно баар кумааһынньыктары сып гыннараат, бэрт түргэнник ол дьонтон тэйэн биэрбитэ. Ол кэнниттэн таҥҥан чугас турар таас дьиэлэр кэтэхтэригэр тахсыбыта. Онно тиийэн кыттыҕас уолаттарын кытта аахсыбыта. Ол кэнниттэн олохтоох сирин диэки айаннаан иһэн кумааһынньыктары биир маҥҥайгы дьиэ анныгар быраҕаттаан кэбиспитэ.
    Ити кэнниттэн туох да буолбатаҕын курдук киэпкэтин кэтэҕэр анньыммыта, атаҕын тиэрэ тэбитэлээн, өттүгүнэн иэҕэннээн,икки илиитинэн олорор миэстэтин кэннинэн далбаатаан хааман, иһиирэ-иһиирэ хаһан эрэ киинэҕэ көрбүт «күлүгээн» уолун үтүктүбүтэ.
    Ол кэнниттэн үлэтин отчуоттуу «хаарты» дьиэтин диэки «Аппа уҥуор» хаама турбута.
    Оҕо киһи, ыт атах өр гыныа дуо? Бэрт түргэнник «татаар Бааскатыгар» тиийэн үлэтин түмүгүн биир кэппиэйкэтигэр тиийэ туттарбыта.Ханна? Хайдах? Хамсаммытын барытын биир чымпыгар тиийэ кэпсээбитэ.
    Тимир бүгүҥҥү сырыыларын туһунан отчуотун “татаар Бааската” олус болҕомтолоохтук истибитэ. Сүрүн хамсаныылара барыта сөбүн уонна түгэниттэн көрөн туһаанннаах киһи болҕомтотун аралдьытар ньымаларын олус сөпкө түгэнигэр түбэһэр гына толкуйдаталаабытын ойуччу бэлиэтии тутан олус хайҕаабыта уонна уоруйах олоҕор сүрүн ирдэбили туораабытынан “пушка” таһымыгар тахсыбытынан итии-истин тыллары эппитэ.:
    - Тимир! Бу дьаллыкка! Мин бэйэм тугу билэрбин-сатыырбын барытын эйиэхэ биэрэ сатаатым. Сөҕөрүм диэн эн олус үчүгэй айылҕаттан бэриллибит дьоҕурдааххын! “Сырдык” төбөлөөххүн уонна олус түргэнник хамсыыр тарбахтааххын! Ол түмүгэр олус кылгас кэмҥэ такыллан ,мин уонунан сыл такыллан тиийбит таһыммар тиийдин. Бүгүн эн соҕотоҕун да хааллаххына,хаһан баҕарар,ханнык баҕарар түгэҥҥэ бэйэҕин ииттинэр кыахтааххын көрдөрдүн! Ити тас өттүнэн “уопсай” үпкэ үтүмэн үбү киллэрэн атын дьону аһатар кыах баарын бэйэҥ хамсаныыларгынан дакаастаатын. Ити түмүгэр эн “пушка” таһымыгар таҕыстын. Ити хармаанньыттар өйдөбүллэригэр олус улахан таһым.Ол аата иннигэр-кэннигэр хара үлэни оҥорор дьоно да суох, бэйэтин үлэтин эҥкилэ суох оҥорор кыахтаах хармаанньыт диэн өйдөнөр.
    Мин курдук “аҕалара” суох буолан,төһөлөөх элбэх талааннаах хармаанньыт уолаттар бу идэни саҥардыы баһылаан иһэн “хараларыттан” харбаппыттара буолуой? Хас биирдии үрдүк таһымнаах хармаанньыт муҥур сааһыгар тиийдэҕинэ.бэйэтин аатын салгыы ааттатар оҕо хармаанньыты иитэн таһаарар иэстээх.Ол түмүгэр биһиги идэбит хаһан да сүтүө суохтаах.
    Бүгүҥҥү күнтэн бэйэҥ хайдах толкуйдуургунан “үлэлии” тахсыан.Ол аата мин мантан антах эн кимтэн хайдах хамсанан кумааһынньыгын ыларгар буккуһуом суоҕа, харчы хамсааһынын эрэ хонтуруоллуом.Олох бүтэһиккэ, туох эмэтэ кыаллыбатаҕына эрэ буккуһуом.
    Ол гынан баран түмүгэр Тимири сэмэлээбитэ.Тимир хайдах туттан-хаптан киирбитин көрбүтүн , ону олох сөбүлээбэтэҕин биллэрбитэ.
    - Тимир ! Эн бүгүн хармаанньыт биир сүрүн ирдэбилин кэстин.Хармаанньыт ханнык баҕарар түгэҥҥэ бэйэтин тутта-хапта сылдьарынан,таҥаһынан уонна тылынан-өһүнэн да бэйэтин тулалыыр дьонтон туох да уратыта суох буолуохтаах. Онон “блатнойдары” үтүктэргин тохтот.Оҕолуу толкуйгун бырах.
    Ити кэнниттэн эппит тылларым ис хоһооно тиийдин диэн буолуо,уол чанчыгыттан ыарыылаах баҕайытык тарбахтарынан өрө тардыбыта.
    Тимир бу кэмтэн ыла бэйэтин бэйэтэ көрүнэр быраабы ылан хармаанньыт быһыытынан идэтин күннээҕи хамсаныытын бэйэтэ быһаарынар буолбута .Ол гынан баран “татаар Бааската” уолу хонтуруоллуурун күүһүрдэн биэрбитэ. Ол курдук Тимир күн аайы “ татаар Бааскатыгар” тиийэн бэйэтин хамсаныыларын отчуоттуура уонна харчынан түһээнин төлүүрэ.
    Ити түмүгэр “уопсайга” үтүмэн үп киирэр буолбутунан, Тимир хамсаныыларын туһунан сурах «күлүк» өрүттэр ортолоругар түргэнник тарҕаммыта . Онон кини аата-суола бу дьон ортотугар киэҥҥик тэнийбитэ.
    Онон Тимир уопсай хааһынаҕа харчы киллэрэр таһыма элбэҕинэн, куорат “кэтэх” сайдыытын тутан олорор туһааннаах дьоҥҥо аата-суола сир аннынан киэҥҥик тарҕаммыта.
    Ол түмүгэр такыйааччыта куораты көрөн олорор “Шестипалайтан” туруорсан куорат үрдүнэн бүтүннүүтүгэр «үлэлииргэ» киниэхэ көҥүл-сурук бэриллибитэ. Ол гынан баран ол көҥүл икки өрүттээҕэ .олкурдук кини куоратка ханна да тиийдин уол бэйэтэ да билбэтинэн, кыбартаалы тутан олорор туһааннаах киһи хонтуруолугар киирэрэ. Онон уол хас биирдии хамсаныытын туһунан биллэрии «татаар Бааскатыгар» төһө да кини быһа хонтуруоллаабатаҕын иһин тохтобула суох киирэ турара.
    Тимир бу идэтигэр күнтэн-күн аастаҕын аайы эҥин араас түгэннэргэ түбэһитэлээн,эҥин араас ньыманан дьонтон харчыны мүччү туттаран, чочуллан өйө-санаата уоруйах быһыытынан сайдан испитэ.
    Ол курдук кини бэйэтин долгуйуутун сирэйигэр-хараҕар ,тутта-хапта сылдьарыгар биллэрбэт буолууга бэрт түргэнник үөрэммитэ. Кини бу үлэтигэр оҕотук киһи быһыытынан дьонтон харчыны уорууну «оонньуу» оҥостон тахсара. Онон киниэхэ дьонтон үптэрин сырбатан ылыы , туспа «ыарыы» курдук буолбута. Ол курдук өйө-санаата,этэ-сиинэ күн аайы күрүүлээх түгэҥҥэ киирэргэ үөрэнэн хаалбыта, ханнык эмэ күҥҥэ улэтигэр тахсыбатаҕына, ол күн өйө-санаата хам баттана сылдьар буолан хаалар буолбута.
    Хармаанньык олоҕун сокуоннарынан салайтаран, кини сарсыарда уонна киэһээ «час пик» дэнэр кэмҥэргэ үгүс киһи уопсастыбаннай айанныыр тэриллэргэ киирэн симиллэр кэмнэригэр тиийэн үлэлиирэ. Онтон күнүһүн ханна элбэх киһи мунньустар сирдэринэн маҕаһыыннарга, массыына, уунан устар тэриллэри , салгын аалын күүтэр сирдэринэн уонна ырыынактарынан сылдьара. Сүрүннээн «Дама Маайатын» кытта бииргэ үлэлиирэ.
    Атын дьон бу «татаар Бааскатын» хамсаныытыттан көрөн хабыр киһинэн ааҕар буоллахтарына, кини бу уолга сыһыана букатын атын этэ. Кырдьаҕас уоруйах бэйэтэ мусульманскай итэҕэллээх буолан, бу уолу киниэхэ «аллах» таҥарата, кини кырдьар-буомурар сааһыгар, олоҕун бүтэһик күннэригэр бэлэх оҥорбутун курдук саныыра. Тимири бэйэтин оҕотун курдук сөбүлээбитэ. Онон аҕа төрөппүт оҕотугар сыһыаннаһарын курдук сыһыаннаһара.
    Манна Дьокуускай куоратка күүстээх тэрилтэ күннээҕи үлэтин билиһиннэриитигэр дьонтон харчыларын уоруу көрдөрүүтэ үрдээбитин бэлиэтээбиттэрэ.. Бу көрдөрүү эмискэччи үрдээһинэ куоратка бу хайысхаҕа тэрээһиннээх бөлөх үөскээбитин көрдөрөрө.
    Итинэн сибээстээн милииссийэ лейтенана Афанасьев Сэргэйгэ түбүгэ элбээбитэ. Ол курдук хас биирдии харчытын сүтэрбит эбэтэр уордарбыт куорат олохтооҕуттан сайабылыанньа киирдэҕин аайы салайааччылара киниэхэ утааран иһэллэрэ.Кэлин кэмҥэ сайабылыанньалар олус маассабайдык уонна куруутун , күүркэтэн эттэххэ күн аайы киирэр буолбута.
    Уоруу “Уголовнай кодекска” суруллубутунан уонна милииссийэ үлэһиттэрин бэйэлэрин икки ардыгар сыһыаннаһыыларыгар ,уоруу тустаах киһиэхэ улахан эчэйиитэ уонна өлөрүүтэ суох дьайыы быһыытынан көрүллэн улахан буруйга ааҕыллыбат этэ. Ол иһин милииссийэ үлэтигэр салалта өттүттэн дьонтон харчыны уоруу тарбах быыһынан көрүллэрэ. Онон Дьокуускай куораттааҕы милииссийэ тэрилтэтин иһигэр хармаанньыттары утары охсуһар аналлаах отдел да суоҕа. Ол иһин бу хайысхаҕа үлэ сүрүннээн үөрэхтэрин саҥа бүтэрэн кэлбит милииссийэ үлэһиттэригэр сүктэриллэрэ.
    Онон Сэргэй киниэхэ киирэр сайабылыанньалары үөрэтэн,сайабылыанньа биэрээччилэри кытта сирэй көрсөн кэпсэтэн уонна төһө кыалларынан буолбут түгэннэри миэстэтигэр тиийэн силиэстийэтэлээн уонна хас биирдии түгэҥҥэ майгыннаһар өрүттэр баалларын учуоттаан куоратка тэрээһиннээх хармаанньыттар бөлөхтөрө үөскээтэ диэн түмүк оҥорбута. Онтукатын управление салайааччытыгар суругунан киллэрбитэ.
    Ол гынан баран ол кини суругар салайааччылара олох суолта биэрбэтэхтэрэ.
    - Эн эдэр саҥа үлэлээн эрэр милииссийэ үлэһитэ,бэйэҕин бу үлэҕэ “бөрөнү тутааччынан” ааҕыныма. Үлэ түмүктэрин салалта бэйэтэ оҥоруо .-диэн өйдөбүлү киниэхэ иҥэрбиттэрэ. Ол кэнниттэн нэдиэлэтээҕи сүбэ мунньахха куорат Ис дьыалатын тэрилтэтин салайааччытын бэлиитиичиэскэй чааска солбуйааччытыттан сирэй-харах анньыллыбыта:
    -Манна биһиги куораппытыгар тэрээһиннээх хармаанньыттар бөлөхтөрө тэрилиннэ диэн биһиги управлениебыт иһигэр үлэлиир эдэр үлэһит милииссийэ лейтенана Афанасьев Сэргэй салалтаҕа сурук киллэрдэ. Ити суругунан кини биһиги уопсастыбабыт ис туругун улаханнык өйдөөбөтүн биллэрдэ, бэлиитикэ боппуруостарыгар ситэ чочулла илигин көрдөрдө.
    Итинник өйдөбүл милииссийэ үлэһиттэригэр төрдүттэн суох буолуохтаах. Биһиги уопсастыбабытыгар итинник тэрээһиннээх уоруйахтар бөлөхтөрө үөскүүр биричиинэлэрэ былыр үйэҕэ төрдүттэн түөрүллэн турар. Дьонтон харчыны уоруунан быстах биирдиилээн дьон кыһалҕаттан дьарыктаналлар диэн өйдүөхтээхпит. Кыһыыта диэн маннык сурук Улуу Өктөөп бырааһынньыгын иннинэ, биһиги дойдубут Коммунизмы тута сырыттаҕына суруллар -диэн этэн-тыынан турбута.
    Онон эдэр үлэһити илиитин –атаҕын хам баайан кэбиспиттэрэ.Ол гынан баран Сэргэй онтон санаатын түһэрбэтэҕэ .Киирбит сайабылыанньалары бэйэтин кыаҕынан сэлиэстийэлии сылдьыбыта уонна бэйэтин суругар оҥорбут түмүгэ сөптөөҕөр эрэлэ өссө күүһүрбүтэ. Сайабылыанньа суруйааччылартан, быһа саба быраҕан эттэххэ, уон киһиттэн иккитэ эрэ дьиҥҥээхтик бу миигиттэн харчыбын уордулар диэн суруйара. Онтон атыттара- Хайдах?Ханна? сүтэрбиттэрин бэйэлэрэ да билбэттэрэ. Ол барыта силиэстийэ хаамыытын бытаардара.
    Ол гынан баран уопсай хартыынаҕа үгүс киһи буолбут түгэннэрин кэмигэр биир эдэр ,кыраһыабай саха кыыьа баарын суруйара уонна сүрүннээн кыыһы ойуулаан кэпсииллэрэ. Олор түмүктэринэн Сэргэй бу кыыс мөссүөнун бу дьон көмөлөрүнэн оҥорбута.
    Ол кэнниттэн силиэстийэтин :
    - Эн аттыгар маннык мөссүөннээх кыыс баар этэ дуу?- диэн боппуруостан саҕалыыр буолбута.
    Бу түгэҥҥэ Томскайдааҕы милииссийэ үөрэҕин кыһатыгар үөрэппит учуутала :
    - Эн хармаанныттан кумааһынньыгы сырбатыы,үксүгэр үрдүк таһымнаах хармаанньык уоруйаҕынан оҥоһуллар. Оннук түгэҥҥэ кини тула сыалай хамаанда «свист толпы»үлэлиир. Оннук түгэҥҥэ хамаанда хас биирдии чилиэнэ тус-туһунан хайысханан үлэлиир. Маннык хамаанда үлэтигэр тустаах киһини «Бычок» талар, тулалыыр дьон болҕомтотун «стойло» аралдьытар , ол кэмҥэ туһааннаах киһиттэн кумааһынньыгын хостуур уоруйах “ инструмент”эбэтэр “механик”диэн ааттанар . Өскөтүн ол-бу түгэн таҕыстаҕына «тень» диэн “механигы” эккирэтэ сылдьар хамаанда чилиэнэ айдааны тардан дьону атын хайысханан ыытар, онтуката «провал» диэн ааттанар. “Механик” кумааһынньыгы хармаантан хостоот бэйэтин булумньутун “бегуҥҥа” эбэтэр “герцокка” биэрэр.Онон кини тутулуннаҕына даҕаны, илиитигэр кумааһынньыга суоҕун быһыытынан уоруу түгэнэ дакаастаммакка кинини босхолуулларыгар тиийэллэр.
    Онтон хармаанньыт соҕотоҕун үлэлиир түгэнигэр,кинини “пушка”диэн ааттыыллар.- дии турара , киниэхэ хараҕар бу көстөн кэлэрэ.
    Онон бу кыыс Сергей толкуйугар «стойло» оруолун толороро. Өскөтүн бу маннык бөлөх тэриллибит уонна ол бөлөҕү өйдөөх “бычок» киһи такыйар буоллаҕына, кинилэри илиилэриттэн харбааһын кыаллыбатын кэриэтэ.
    Ити бөлөхтөн үксүн «бегуногы» эрэ тутаҕын. Ону даҕаны өскөтүн кини ханнык эрэ өйдөбүлүнэн салайтаран илиитигэр харчытын илдьэ сылдьар буоллаҕына,ол да үрдүнэн үксүгэр төттөрү босхолуургар тиийэҕин. Кинилэртэн үгүстэрэ саастарын ситэ илик оҕолор эбэтэр балыыһаттан ыспыраапкалаах ыарыһах эбэтэр инбэлиит дьон буолаллар. Инньэ гынан сокуон иннигэр кинилэр эппиэттээбэттэрэ.
    Онтон бөлөххө «пушка» эбэтэр «механик» саамай сүрүн үлэни толорор, эппиэттээх үлэҕэ сылдьар бөлөх чилиэнэ буоларынан күүстээх харыстабылга сылдьар.Онон кини кэнниттэн «күлүгэ»- «тень»батыһа сылдьыахтаах уонна кутталлаах түгэн үөскээтэҕинэ «механигы» харыстыырга бэйэтин өттүттэн туох кыалларын барытын оҥоруохтаах.Олох ыксал түгэҥҥэ киһи да тыыныгар турарын кэрэйиэ суохтаах. Үксүгэр сибидиэтэл буолуохтаах дьону харахтара суох хааллараллара,силиэстийэ кэмигэр тиийэн сирэй туоһулаабаттарын туһугар бириитибэнэн ол дьон харахтарын быһыта сотон кэбиһэллэрэ.
    Кинини төһө даҕаны салалтата өйдөөбөтөҕүн иһин , Сэргэй бэйэтигэр оҥорбут түмүгүттэн аккаастамматаҕа. Онон суобаһа ирдииринэн иккистээн сурук суруйарга күһэллибитэ. Ол курдук куорат олохтоохторуттан сайабылыанньалар тохтообокко киирэ тураллара. Суруктар ис хоһоонноро бэйэ-бэйэлэриттэн тус-туһунан курдук буолбуттарын иһин, ис хоһооно биир ким эрэ кинилэр сиэптэриттэн харчылара сүппүтүн туһунан этэ.
    Онно баар чахчылары барытын ыйан туран куоратка тэрээһиннэх уоруйах бөлөҕө үөскээбитэ чуолкай диэн бэйэтэ оҥорбут түмүгүн уонна буолбут түгэннэргэ сайабылыанньа киирдэҕинэ эрэ силиэстийэ ыытылларын сыыһанан ааҕарын суругар ыйбыта. Ону билигин уодьугуннаабатахха,силиһэ-мутуга сириэдийэн тахсыан сөп . Онон суругун түмүгэр уоруйахтары кытта эрдэттэн былааннаахтык уонна тэрээһиннээхтик охсуһар инниттэн куорат Ис дьыалатын тэрилтэтигэр отдел тэриллэрин туруорсубута.
    Ол гынан баран бу кэмҥэ Сэбиэскэй Сойууска Коммунистическай партия баһылаан олорор кэмин саамай оройо этэ. Онон күүстээх тэрилтэлэргэ партия этиитэ, дьон-сэргэ олоҕо дойдуга тот ,үрдүк таһымнаах олоххо тиийдэ, уопсастыбаҕа сайдыылаах социализмы туттубут, салгыы коммунизмы тутабыт. Ол тугэҥҥэ нэһилиэнньэ ортотугар тэрээһиннээх кутталлаах бэрээдэги кэһээччилэр бөлөхтөрө төрдүттэн суох буолла,биирдиилээн көстүүлэр хааллылар диэн этэ.
    Ол иһин кини өттүттэн үрдүкү салайар тэрилтэлэртэн Дьокуускай куоратка тэрээһиннээх хармаанньыттар бөлөхтөрө баар ,кинилэри утары охсуһарга хас да улэһиттээх отделы тэрийиэххэ диэн боппуруоһу туруорустаҕына, ол түгэн бэйэ төбөтүн быстыныы этэ. Ол иһин Сэргэй суруга управление салайааччытын таһымыттан үөһээ ыытыллыбатаҕа. Онон туох да быһаарыныы ылыллыбатаҕа.
    Ол гынан баран куорат Ис дьыала тэрилтэтин салайааччыта бэйэтэ өр сылларга оперативнай үлэҕэ үлэлээбит киһи быһыытынан милииссийэ лейтенана Афанасьев Сэргэй бэйэтин суругар сөптөөх боппуруоһу туруорсарын өтө көрө олороро.

    0
  • Баба5а баатыр
    1 апреля 2020
     

    Ол иһин ким даҕаны кинини солуута суох суругу суруйдун диэн сирэйгэ-харахха да анньыбатаҕа. Ол курдук кини бу суруга ууга тааһы бырахпыт курдук сүппүтэ. Ол түмүгэр сурук суруллубатаҕын курдук түгэн үөскээбитэ. Ол биричиинэтэ боростуой этэ, сурук көрүллэр кэмигэр дьыл хаамыытынан кыһын кэлэн уоруллубут дьонтон сайабылыанньалар киириилэрин ахсаана аччаабыта.
    Бу кэмҥэ айылҕа хамсааһынын сокуонунан кыһын кэлэн ,сир-халлаан тымныйан дьон-сэргэ истээх таҥастарын кэтэн Тимирдээххэ уруккутун курдук чэпчэкитик көстүүмтэн,бүрүүкэттэн харчыны хостуур кыаллыбат ,ыарахаттардаах буолан барбыта. Биир эмэтэ киһиттэн сонун тас сиэбигэр харчытын уктубут буоллаҕына, ону кэтээн көрө сылдьан сойботон ылаллара.
    Онон дохуот киириитэ мөлтөөбүтэ. Ол иһин кырдьаҕас уоруйах такыйыытынан Тимирдээх бэйэлэрин үлэлэрин миэстэтин уларытарга күһэллибиттэрэ. Ол курдук кыһыҥҥы кэмҥэ сүрүн үлэлэриттэн быстах кэмҥэ куоратка үлэлии кэлэр дьон , тас таҥастарын устан аһыыр-сиир ,сынньанар, олохторун оҥостор сирдэригэр көспүттэрэ.
    Манна «татаар Бааската» итинник тэрилтэлэр салайааччыларын кытта кытта биир өйгө-санааҕа кэлэр, бииргэ куомуннаһарга үлэ ыыппыта. Ол түмүгэр Тимирдээх куоратка быстах кэмҥэ кэлбит дьон түһэр «Лена» диэн ааттаах тэрилтэтин бэйэлэрин хонтуруолларыгар ылбыттара.
    Ол курдук бу тэрилтэ дьаһалтатыгар илиилэригэр манньа бэриллэрэ.Онон ол дьон, Ким?,Хаһан? Хас хонукка олохсуйа кэлэн ааһарын эрдэттэн биллэрэ олороллоро. Ол үмүгэр “татаар Бааската” эрдэттэн     ханнык таһымнаах киһи , хантан , туох боппуруоһунан кэлэрин-барарын учуотка ылан эрдэттэн бэлэмнэнии үлэтин ыытара.
    Билигин күһүөрү күһүҥҥү кэмҥэ, тымныы күннэр түһүүлэрэ хоту улуустартан сүрүннээн Өймөкөөнтөн,Усть-Майаттан көмүс сууйааччылар-старателлэр «грачи» дэнэр дьоннор төттөрү олохтоох сылаас дойдуларыгар төннөр кэмнэринэн биллэрэ. Бу дьонтон сорохторо «фортуна»- дьол хараҕын түмүгэр көмүстээх сиргэ түбэһэн, ону сууйан госудаарыстыбаҕа туттаран үтүмэн харчылаах,быыһыгар туора дьон хараҕыттан кистээн ырааһынан көмүһү илдьэ сылдьаллара. Ол иһин Тимирдээх сүрүн дохуоттанар хайысхаларынан бу дьону “ыраастааһын” буолбута.
    Ол дьон дьиикэй айылҕаттан арахсан , куоратка дьон-сэргэ түөлбэлээн олорор сирдэригэр үктэммиччэ күүскэ үөрэн-көтөн, көннөрү киһи үөрүүтүн тас өттүнэн күүлэйдииллэрэ. Онон бу дьону «ыраастыыр» Тимирдээх өттүлэриттэн уустуга суоҕа. Үксүн «Дама Маайа» бу дьон хайдах хамсана сылдьалларын маныы-кэтэһэ сылдьан балаһыанньаттан көрөн Тимиргэ дьаһал биэрэрэ.Оччотугар Тимир ол дьон нүөмэрдэригэр киирэн хосторун иһин чинчийэрэ.
    Ол түмүгэр булумньу да арааһынай буолара. Үксүгэр харчынан, ардыгар биирдэ эмэтэ «кирдээх» көмүһү булаллара.Онтукалара дьиҥҥээх көмүскэ майгыннаабат ,харатыҥы дьүһүннээх, бытарыйбыт таас чох кыырпахтарын курдук буолара. Оннук көмүһү буллахтарына «татаар Бааската» ордук үөрэрэ.Тоҕо диэтэххэ ол көмүстэриттэн киирбит үп бэйэлэрин дохуоттарыгар киирэрэ.
    Ол гынан баран көмүстэн харчы оҥорон таһаарыы аһары уустук этэ. Ол курдук куорат олохтооҕо аҕыйаҕын быһыытынан хас биирдии көмүһү харчыга эргитии кэпсэтиитэ,күүстээх тэрилтэлэргэ иһиллэ турара. Бэрт түргэнник эйиигин булаллара уонна бу дьайыы экономическай хайысхалаах буолан ыстатыйата улаханынан тутуллубут уоруйах уһун сылга хаайыыга түбэһэрэ, ол иһин «күлүк» өрүттэр итинник дьаллыгынан дьарыктаммат буола сатыыллара.
    Онтон кинилэргэ тэҥҥээтэххэ «татаар Бааската» олохтоох сахалары кытта бииргэ буккуспута өр буолан уонна бэрт үгүс сыл улуустары кэрийэ сылдьан хаарты оонньуутун дьаллык оҥостубутунан олохтоохтор ортолоругар атаһа-доҕоро элбэх этэ. Ол тухары кини олохтоох сахалары кытта туох кыһалҕалаахтарынан көрөн эн-мин дэһэ, мэҥэйдэһэ олорор. Ол булбут көмүһүн олохтоох дьону кытта, суобас быһыытынан эттэһэн илии тутуһан быһаарсар. Онтукатын биирдэ да кэһэ илик буолан олохтоохтор ортолоругар дьиҥҥээх убаастабылынан туһанар.
    Онтон саха сатаабатаҕа суох. Ол курдук мастан,тимиртэн уонна көмүстэн тугу баҕарар,ол иһигэр араас оҥоһуктары бэһилэхтэн саҕалаан баран, дьахтар киэргэлигэр тиийэ барытын оҥорор. Ол иһин «татаар Бааската» булбут көмүһүн туох да эрэйэ суох олохтоохтору кытта мэҥэйдэһэн иһэрэ.
    Бу кэмҥэ «Лена» эрэстэрээнигэр үөрүү-көтүү,чалбарыйыы,даххаһайыы күөстүү оргуйара.    Бу эҥин араас таһымнаах, тус туһунан интириэстээх,иитиилээх дьон - биир сиргэ мунньустан иллэҥ кэмнэригэр сынньанар, үөрэр-көтөр сирдэрэ.
    Бүгүн олор ортолоругар «адьырҕа» -«хищниктар» дэнэр дьон сокуоннарынан быйыл салайтаран көмүс сууйан балачча үптэммит , хара буордаах,таас чохтоох дойдутун ,күннээх Украина диэки хайысхатын тутан иһэр Запорожье куораттан төрүттээх, Дон өрүс казактарын сыдьаана Назаренко Михаил күннүү-хаанныы олороро.
    Кини бу кэлин сылларга түптээн биир сиргэ үлэлээбэккэ, онно-манна быстах үлэлэргэ үлэлээн айаҕын ииттэн кэллэ.
    Онтукатыгар бэйэтэ буруйдаах. Кини оҕо сааһа атын оҕолортон уратыта суох ааспыта.Ол гынан баран “аармыйа” кэнниттэн дойдутугар кэлэн баран уулусса охсуһуутугар «күлүгээннээһин» диэн ыстатыйаҕа түбэһэн икки сылга кыһалаҥ үлэҕэ баран кэлбитэ.Ол кэнниттэн суобаһа оонньоон Запорожье куорат аттыгар чугас дэриэбинэҕэ чиҥ хаһаайыстыбаны тутан олорор дьонугар тиийбэккэ куоратка хаалан хаалбыта.
    Бииргэ төрөөбүттэр элбэхтэр.Бэйэтин толкуйугар туох да идэтэ суох дьонугар тиийэн хара-буор үлэтигэр умса түһүөн баҕарбатаҕа. Бэйэтэ бөдөҥ-садаҥ,кыанар,кыраһыабай көрүннээх уол манна киэҥ сиргэ, син ону-маны булан сылдьыам дии санаммыта. Кини айаҕын ииттинэригэр син ону-маны үлэлээн үп булунара. Ол гынан баран олох диэн олох ,бэйэтэ туспа сокуоннардаах.Онон улаханнык өҥүйбэтэҕэ. Ол курдук бэйэтигэр дьиэ-уот булунар үбү өлөрбөтөҕө ,куоратка кыбартыыра наймылаан олорбута. Оннук киһиэхэ ханнык кыыс кэргэн тахсыай? Онон кэргэннэммэккэ ,быстах көрсүү кыргыттары кытта «кыыбаҕатын» эрэ таһаарарга сылдьыспыта.
    Ол курдук сырыттаҕына былырыын дойдутугар түптэлээх үлэтэ суох сырыттаҕына, билэр киһитэ хаһан да бу иннинэ истибэтэх дойдутуттан,ханнык эрэ сир түгэҕэр баар, тымныытынан биллибит Саха сириттэн көмүс сууйуутугар сылдьан байан-тайан кэлбитэ. Олоҕун таһымын биир сыл иһигэр уларыппыта. Ол курдук бэрт кылгас кэм иһигэр саҥа кыбартыыра,даача,массыына атыыласпыта. Онно эбии атыынан-эргиниинэн дьарыктанар бэйэ чааһынай тэрилтэтин арыммыта. Ол киһи кэпсээнэ элбэх уонна киэҥ этэ.
    Кини урукку өйдөбүлүгэр:
    - Ол эҥэр барыта дьиикэй кыыл эһэ,бөрө дойдута, дьоно-сэргэтэ түү таҥастаах ,ытынан-табанан сүүрдэ сылдьар дьиикэй дьон курдук өйдөбүллээҕэ.
    Онтон ол киһи кэпсээниттэн кини ол дойду сайына бу бэйэбит эҥэртэн өссө итии –сылаас уонна онно көмүс хостооһунун бүтүннүүтүн бэйэбит биир дойдулаахтарбыт “хохоллар” тутан олороллор диэн билбитэ. Ол сиргэ олохтоохтор көмүс сууйуутугар кыттыспаттар ,айыыргыыллар. Онон үлэһит илиитэ тиийбэтинэн дуогабардаһан киһи ханнык баҕарар үлэни булуохха сөп диэн аҥараа киһи киниэхэ итинник өйдөбүлү биэрбитэ.
    Онтон сиэттэрэн быйыл саас Саха сиригэр көмүс хостооһунугар дьону үлэҕэ кэпсэппиттэригэр, биир бастакынан көмүс хостуур артыалга улахан күүстээх тыраактырга тырактарыыһынан дуогабардаһан Дьокуускай нөҥүө Өймөкөөн оройуонугар , сир түгэҕэр биирдэ тиийэн хаалбыта.
    Оройуон киинэ Уус-Ньара бөһүөлэгэр ханнык эрэ эрэстэрээн дуома баарыгар үөрэ-көтө сылдьан «Көмүс тиис» диэн ааттаах эр бэрдин кытта билсибитэ.Ол киһитэ бу эҥэр хаһыс да сылын үлэлээбит буолан,олохтоох балаһыанньаны олус үчүгэйдик билэрэ. Ол түмүгэр букатын атын өйдөбүллээх,туспа көрүүлээх киһиэхэ түбэспитэ.
    -Эн тоҕо госудаарыстыба туһугар,артыалга үлэлиэхтээххиний? Онно эйиигин хамначчыт эрэ оҥостоллор. Түүннэри-күнүстэри күүскэ үлэлэтиэхтэрэ,онтон хамнаһын кып-кыра буолуо- дии-дии тойон уонна ыйар тарбаҕынан бэрт чараас харчы холуодатын сутуруктуу туппут илиитигэр көрдөрө-көрдөрө кэпсиирэ.
    -. Мин эн олоҕун суолугар!Эн дьолгор түбэстим! Мин манна бэйэлэрин тустарыгар үлэлиир “старателлэр” бөлөхтөрүн хомуйа сылдьабын ,онно киир. Булбут көмүспүт барыта бэйэбит киэнэ. Онтон элбэх киһини кытта бииргэ үлэлииргин сөбүлээбэт буоллаххына син-биир миигин кытта кыттыһан “адьырҕа кыыл-хищник” быһыытынан барыс. Миэхэ тирэнэн сырыт. Тугу булбутун ,барыта бэйэҥ киэнэ буолуоМанна миэстэтигэр сууйбут көмүскүн госудаарыстыба сыана быһан тутар.Онтон онно сыанатыгар сөпсөспөтөххүнэ,сорох көмүскүн госудаарыстыбаттан кистээн сороҕун бэйэтинэн илдьэ баран дойдугар атыылаа. Дьэ,оччоҕо сэрэнээр! Эйиигин госудаарыстыба уонна “күлүк” өрүттэр эккирэтэһиэхтэрэ. Дьэ,ол өттө бэйэҥ дьыалан!
    Үөһээттэн “таҥара” мичик гыннаҕына, дьол тосхойдоҕуна,үтүмэннээх харчыны өлөрүөн. Аҕыйах ый иһинэн тото байыан. Манна,эн харчы өлөрө кэлбэтэҕин дуо?Сүрүн артыал суотугар бу дойдуну босхо үпкэ, кинилэр суоттарыгар буллун.Кинилэргэ махтал тылын эт уонна күрээн хаал.Ким да эйиигин ирдии барыа суоҕа! .
    Онтон эн миэхэ көмүс сууйуутун кэмэ бүтүүтэ булбут көмүскүттэн уон гыммыттан биирин “кырыыһа” буолбуппар төлүөҥ.Онон бүтэр.        
        Ол сылдьан биирдэ өйүн сүтэриэр дылы арыгылаан баран:
    - Мин былырыын көмүс сууйуутун кэмин бүтүүтэ көмүстээх үрүйэҕэ тайаммытым. Онон кыһын кэлбитинэн тымныыга былдьаппытым.Үрүйэм мууһунан бүрүллэн хаалбыта.Аҕыйах тылынан эттэххэ , бүтэһик нэдиэлэбэр,сайыны быһа сууйбут көмүспун булуммутум.Онон быйыл хара маҥҥайгыттан оннук элбэх көмүһү сууйан бардахпытына,аны күһүн сыта байабыт.Ол кэнниттэн бу дойдуга бэйэлэрэ сырыттыннар. Биһиги олохпутугар сөп буолар харчыны өлөрүөхпүт. Атыннык ,эн оннук таһымнаах үтүмэн үбү хантан булуоххунуй? –диэн бэрт кистэлэнинэн ,тарбаҕын уоһугар тута-тута кэпсээбитэ.
    Дойдутугар Михаилга көмүскэ сылдьан кэлбит киһитэ,маннык мэнээк урдьус сылдьар эр бэртэрин кытта “адьырҕа кыыл” быһыытынан көмүс хостуу барыахха диэтэхтэринэ олох кыттыһыма. Маҥҥайгы сылгар дьону-сэргэни, сири-уоту бил.Ол эрэ кэнниттэн биирдэ ону-маны толкуйдаар –диэн такыйбыта.
    Ол да буоллар кини олоҕун сүнньүн биир түгэнинэн тосту тутаары үгүс толкуйа суох бу киһи этиитигэр сөбүлэспитэ уонна быстах санаатыгар дойдутугар тиийэн Мишка уол хайдах байан кэлбитин туһунан билэр дьоно ордугургаан кэпсииллэрин төбөтүгэр ойуулаан көрө-көрө онтугуттан астынара.
    Ол кэнниттэн хомунуу бэрт түргэн буолбута. Кинилэр биир эдэр уолу бэйэлэригэр сыһыарбыттара. “Көмүс тиис” бу бөлөххө биригэдьиир аатыран тэрээһин үлэтин ,үптээһинин бэйэтигэр ылбыта. Ол оннугар хамнас аахсыыга булбут көмүстэрин уон гыммыт биирин киниэхэ биэриэхтээхтэрэ. Ону хармааннарыгар туох да үбэ суох уолаттар мөккүһэ барбатахтара. Ону-маны билэр киһилэрэ кини эрэ этэ.
    Киһилэрэ икки-үс хонук иһигэр тирээн турар бары боппуруостары быһаарбыта. Биир билэр бөртүлүөтчүгүн кытта кэпсэтэн туһааннаах сирдэригэр бырахтарбыта. Ол түмүгэр тайҕа ортотугар,хайалар быыстарыгар, ханнык эрэ хайа үрэҕин кытыытыгар биирдэ баар буола түспүттэрэ.Бу түспүт сирдэриттэн, бу үрэххэ түһэр үрүйэни батыһан балачча сири хайалар оройдорун диэки хаампыттара. Олохтоох сирдэрин булбуттара.
    Киһилэрин тыла кураанах буолбатах этэ. Ол курдук хара маҥҥайгы илиинэн сууйууга көмүс кыырпахтара кылапачыс гына түһэннэр барыларын санаатын өрө көтөхпүтэ. Онон бары ол үрүйэ устун арахсан тус туһунан сууйан барбыттара. Үлэ күөстүү оргуйбута . Биирдэ эмэтэ,нэдиэлэ бүтүүтэ «Көмүс тиис» кэрийтэлээн өлүүтүн ылан барара. Ол курдук көмүс атахтарын анныгар, күһүҥҥү отон курдук төһө да ыһылла сыппатар,кураанах көмүһэ суох төҥҥүбэттэрэ чуолкай буолбута. Ол түгэн көмүсчүттэр санааларын бөҕөхсүтэрэ.
    Мишка төһө даҕаны кыра оҕо эрдэҕиттэн дьоно хаһаайыстыбалаах буолан «хара» үлэҕэ эриллибитин иһин, бу үлэттэн улаханнык илистибитэ. Аҕыйах хонук иһигэр быстар аҥара хаалбыта. Ону кытта бу дойду айылҕата,тулалыыр эйгэтэ-хайата,үөнэ-көйүүрэ уонна сиэмэх кыыллара тулалыы сылдьара санаатын хам баттыыра.
    Ол курдук сиэмэх кыыллартан харыстанан ,киһитин сүбэтинэн бөлөх мастар үүнэн турар сирдэригэр сиртэн үөһээ турар гына “лаабыс” оҥостубута.. Онтукатыгар оттон,мастан отуу туттан онно утуйара. Ордук халлааҥҥа былыт курдук уста сылдьар кыымаайылартан,кумаардартан улаханнык салытыннарбыттара. Маҥҥай утаа сирэйэ-хараҕа бүтүннүү даллаччы иһэн хаалбыта. Ити харамайдартан көмүскэнэр иһин кыһалҕаттан бытыгын хорумматка сылдьыбыта, онтуката сирэйэ бүтүннүү хара түү буолан ,ол харамайдартан биллэрдик сирэйин көмүскээтэ. Бу кэмҥэ киһи аатыттан ааһан иһэн кэлин этэ-хаана үөрэннэ быһыылаах улаханнык кыһаллыбат буолан хаалла.
    Сайын бүтүүтэ күһүн диэки хаһыннар түһэннэр ол үөннэртэн босхоломмуттара.
    Бу сирдэригэр күн кэнниттэн, күн кэлиитэ биир уруһуйдаммыт хартыына курдук буолан барбыта. Ол курдук барыта биир кэлим, үүдүкчү бэйэ-бэйэлэрин үтүктүспүт күннэр бииртэн биир солбуһаллара.Сарсыардаттан киэһээҥҥэ дылы хара үлэ, көмүс сууйуута онтон атын дьаллык суоҕа. Сайыны быһа бэйэ бэйэлэрин кытта олох көрсүбэткэ үлэлээбиттэрэ. Биирдэ эмэтэ «Көмүс тиис» кэмиттэн кэмигэр ас быраҕан,он-маны кэпсээн ааһара.
    Ол эрээри дьыл ,халлаан хаамыыта түргэн. Бэрт кылгас кэм иһигэр сир-дойду тоҥон хаарынан сабыллан барбыта.Үрүйэлэрэ мууһунан бүрүллүбүтэ. Онтон кинилэр иҥсэлэриттэн эбии көмүс ылаары олох бүтэһигэр дылы сир ибили тоҥуор дылы сылдьыбыттара. Ол түмүгэр бэйэлэрин кытта илдьэ кэлбит астара бүтэн ,аҥардас сылбахай ууга уонна тайах этигэр көспүттэрэ. Эбии үссэнэргэ «үөтүрбэлээн» уонна бытархай оскуоматтан күрүчүөк оҥостон балыктаан астарыгар эбилик оҥостуммуттара.
    Ол сылдьан бу эҥэр дьыл хаамыытын билбэттэриттэн улахан тымныыларга былдьаппыттара. Бу кэмҥэ кини олоҕор көннөрү киһиэхэ үөйбэтэх, төбөтүгэр киллэрбэт дьиикэй түгэннэрэ буолуталаабыттара. Ол түгэннэрин билигин куһаҕан түүл курдук саныыр.Онтукатын бу билигин бу Дьокуускай куорат “Лена” эрэстэрээнигэр,ол түгэннэрин умна сатыы олорор. Ол иһин арыгыга умса түһэ сылдьар.Инньэ гымматаҕына ,ол хартыыналар хараҕар уруһуйданан кэлэ тураллар.
    Ол курдук халлаан күүскэ тымныйбытыгар бары биир сиргэ чөмөхтөспүттэрэ.Тоҥ буорга хойгуо сири тобулу түспэт буолуор дылы сылдьыбыттара. Биир сарсыарда эмискэччи хараҕын аспыта,”Көмүс тиистэрэ” кинилэри саанан тирээн турара.Оһох уотун сырдыгар бу киһи сирэйэ эҥин араастык оонньуу турара. Бүтүннүү түү сирэй быыһынан ,ханнык эрэ адьырҕа кыыл аһыытын курдук кыһыл көмүс тиистэр килбэннииллэрэ.Хараҕын олоҕо тимирэн хаалбыт таас сирэйтэн, уоттаах харахтар тобулу көрөн тураллара, суостаах-суодаллаах хартыынаны ойуулаан көрдөрөрө.
    Эмискэччи саа тыаһа хабылла түспүтэ да, үһүс киһилэрэ хаанынан хардырҕаан киирэн барбыта. Ону көрөн Михаил сүрэҕэ айаҕынан тахса сыспыта. Кини кутталыттан төбөтүн көмүскэнэрдии туттаат балаакка биир муннугар түспүтүн,киһитэ саҕатыттан ылан балаакка ортотугар соһон аҕалан бырахпыта.Илиитигэр саха быһаҕын туттаран кэбиспитэ.
    -Араартаа!-диэн киһитин саҥата хантан эрэ ыраахтан иһиллибитэ.Онтон кэлин өттүн түүл-бит курдук өйдүүр. Кини киһитин саатын аннынан сылдьан ,ханнык эрэ кыылы астыыр курдук, саанан ытыллыбыт киһитин астаан кэбиспитэ.
    - Саамай чугас турар дьон олорор сирэ мантан түөрт сүүсчэкэ килимиэтир ,онно уонтан тахса хонук устата хааман тиийиэхпит. Онно аччык дьон аһа суох аара охтобут. Онон ити киһини өйүө оҥосторго дьууктаатым -диэн туох да буолбатаҕын курдук киһитэ санаатын атастаспыта.
    Ол да үрдүнэн уола өйө-санаата хамсаан,титирэстии турарын көрөн:
    - Миша , салыбыраан бүт! Миигиттэн эн куттаныма. Мин эйиигин ити киһини өлөрбүтүм курдук өлөрүөм суоҕа. Манык түгэҥҥэ иккиэ эрэ буоллаххына тыыннаах хаалаҕын. Улахан тымныылар түспүттэринэн түүнүн утуйарбытыгар бэйэбитин балаакканан бүрүнэн баран,кэккэлэһэ сытан бэйэ-бэйэбитин ириэристэхпитинэ,тула өттүбүтүгэр кутааны уочаратынан оттон өйөстөхпүтүнэ эрэ биирдэ эрэ сарсыарда тыыннаах хаалыахпыт.
    Онтон эн эмиэ миигин өлөрүөн суоҕа!Миигин дьууктаатаххына соҕотоҕун сири-уоту билбэккэ сылдьан, хайа диэки барыаххыный? Онон мин эйиигиттэн олох куттаммаппын. Биһиги маннааҕы олохтоох булчут дьон курдук баҕардыбыт да “кыылы” бултаспаппыт.Айахпытыгар ас булбаппыт Ол иһин итинник хамсаммыппын балаһыанньабыт ирдиир. Онтон бэйэҥ таҥараҕа махтан, тыыннаах хааллым диэн, ити уолтан күүстээх уонна сэниэлээх буоланнын, эһи иккиттэн ити уолу үссэнэргэ таллым.
    Билиҥҥитэ таҥара биһиги диэки, кини көмүһүн тэҥҥэ үллэстэбит. Ити уол көмүһэ биһиги дууһабытын ириэриэ. Онон дууһаҕын ол көмүһүнэн дуйдаа.Үөр-көт. –диэн баран көмүстэрин,чаанньыгын,испиискэтин бэйэтэ,онтон атынын барытын киниэхэ сүктэрбитэ.
    Аргыһа санаатын атастаспытын кэннэ, “Көмүс тиис” бу хара дьайын эрдэттэн манна кэлиэн инниттэн толкуйдаабытын , кини бу киһиэхэ сүгэһэрдьит наада буоларынан, бэйэтэ тыыннаах хаалбыт биричиинэтин уонна тоҕо кинилэр курдук дьону «хищниктэр»- «адьырҕа кыыллар» диэн ааттыылларын этинэн-хаанынан билбитэ.
    Ол кэнниттэн ,хас да хонуктаах уһун унньуктаах айан буолбута.Ол курдук Миша уонча күн сылбах уунан сылдьан баран кэлин тиһэҕэр муҥур уһукка тиийэн киһи этинэн аһыырга күһэллибитэ. Бу тухары бэйэтин аһына,кырыы сылдьыбыта. Бу иҥсэтиттэн, эдэр сааһыгар ханнык эрэ абааһы үҥкүүлээбит тыйыс тымныы айылҕалаах сир түгэҕэр кэлэн тыына быстан эрэриттэн улаханнык дууһата айманара.Киһитэ эппитин курдук, хас да түгэҥҥэ кыыла киирэн аргыһын «дьууктаан» кэбиһиэн баҕарбыта да илиитэ барбатаҕа.Соҕотоҕун ханна барыай? Маннык тыйыс тымныы сиргэ тыыннаах хааларга ким да үөрэппэтэҕэ.
    Олох эстэр уһукка тиийбит дьон таҥара көмөтүнэн булчут үүтээнин булан сылаас дьиэҕэ хонон,дьиэтээҕи аһынан үссэнэн бэттэх кэлбиттэрэ.Олох билбэт олохтоох булчуттарыгар,кинилэр ас хаалларар үтүө абыычайдарыгар махтана санаабыттара.
    Бу түгэнтэн ыла киһитэ туттара-хаптара уларыйбыта. Ол курдук киһитэ кинини саанан тирии сылдьар буолбута. Онон дойду сиргэ чугаһаан эрэллэрэ биллибитэ. Хайысха тутан иһэр үрүйэлэрэ үрэххэ холбоһор сиригэр кэлбиттэригэр, эмискэччи саа тыаһа маһы маска охсор курдук харса суох таһыргыы түспүтэ.
    Эмискэччи инники иһэр аргыһа өлөн эрэр хаһыытын таһаараат, умса баран эрэрин Михаил көрбүтэ. Онтон бэйэтин ким эрэ көхсүгэ сүгэнэн охсубутун курдук, күүстээх охсуу умсары дайбаан түһэрбитэ. Бэрт кылгас кэмҥэ дөйө быһыытыйан ылбыта. Онон бу кэмҥэ Михаил кутталыттан саҥата суох,хамсаабакка сыппыта.Ол сытан хараҕын кырыытынан көрдөҕүнэ чугас турар мас кэнниттэн, эмиэ бэйэлэрин курдук таҥаһа-саба бараммыт,сирэйэ-хараҕа түүнэн бүрүллүбүт киһи кинилэри саатынан туһаайбытынан бэрткэ сэрэнэн бу тиийэн кэлэн, саатын уоһун кини төбөтүгэр тирээбитэ.
    Эмискэ саа тыаһа өрө хабылла түспүтэ. Михаил төбөтүгэр «өллүм» диэн санаа күлүм гынан эрдэҕинэ ,киһитэ кини үрдүгэр кэлэн охтубута. Ол кэнниттэн иҥиир ситиитин таттаран өрө мөхсөөт, налыс гына түспүтэ.
    Бу түгэҥҥэ Михаил бэйэтэ тугу гыныахтааҕын билбэккэ хамсаабакка өр сыппыта. Балачча бириэмэ устата кэтэһэн баран,ким да кэлбэтэҕин иһин, киһитин бэйэтин үрдүттэн туора анньаат аргыый төбөтүн өндөтөн тула өттүн көрүммүтэ. Ол көрдөҕүнэ кини икки өлүк ардыгар сытар эбит. Хаар үрдэ бүтүннүүтэ хаан ,аттыгар сытар киһитэ сирэйинэн хаарга умса түһэн баран хамсаабакка сытара.Аргыһа эмиэ хамсаабат этэ. Ол гынан баран кини өндөйбүтүн көрөн буолуо, Мишканы тарбаҕын бэрт нэһиилэ хамсатан бэйэтигэр ыҥырбыта.
    Мишка кутталыттан уҥуохтара халыр босхо бараннар,сытаан турбакка киһитигэр сыыллан тиийбитэ.Аргыһа хаанынан хардыргыы сытара. Түөһүн туора түспүт саатын бэйэтин үрдүттэн туора анньар да сэниэтэ суох буолбут.Миша чугаһаабытын билэн бэрт нэһиилэ сэниэтэ суох баҕайытык саҥа таһаарбыта:
    - Мин ити киһини билэбин. Кини аата «Николя-неудачник»диэн,бу саас бииргэ арыгылыы сылдьан көмүстээх үрүйэни буллум диэн кэпсээбитим. Миэхэ сыста сатаабытын сыһыарбатаҕым. Ол иһин кини мин көмүстээх манан ааһыахтаахпын билэр буолан, манна биһигини тоһуйбут.Бу түгэҥҥэ дылы дьылҕа-хааммар хомойор түгэним суох этэ.Барыта эриэ-дэхси да буолбатар. Бу орто дойдуга орто дьон олоҕунан олорбутум. Быйыл хаһан да сууйбатах көмүһү сууйбут сылбар, харыстыы сылдьар аанньалларым көхсүлэрин көрдөрдүлэр. Бу сууйбут көмүспүн атыылаан хаалбыт олохпун киһилии олоруом диэн толкуйдааҕым. Ол баҕам туолбат буолла. Дьон иннигэр айыым элбэҕэ таайда быһыылаах.Кини миигин өлөрдүү бааһырта.Мантан өрүттүбэппин билэ сытабын.
    Бу мин көмүһүм өлүүтүн аҥарын бэйэҕэр ыл. Онтон иккис аҥарын госудаарыстыбаҕа туттар. Онтон ылбыт үпкүн мин ийэбэр тиэрдиэм диэн манна кэлэн мин иннибэр андаҕай ! Кини Ялта куорат кытыытыгар “Красный яр” диэн бөһүөлэккэ олорор.Онно кинини бары билэллэр. Киниэхэ мин маннык буолбуппун кэпсээмэ.Борустуойдук уолун үчүгэйдик үлэлии сылдьар диэн кэпсээр.
    Онтон биһигини манна хаамаайы кыыллар сэймэктээбэттэрин инниттэн кутаа уот оттон уматан кэбис.
    Ол кэнниттэн тыына уһаабатаҕа, хараҕыттан тахсыбыт таммахтар, кини дьалҕааннаахтык олорбут олоҕун бүтэьик бэлиэтэ буолан халлаан тымныытыттан иэдэстэригэр муус кыырпаҕа буолан ыйанан хаалбыттара.
    Бу түгэҥҥэ Михаил таһаҕасчыт буолбута,кини дьоло буолан тахсыбыта. Ол курдук синийэн бэйэтин көрүммүтэ. Ханан да туох да бааһа суох. Буулдьа сүгэ сылдьыбыт таһаҕаһын туораан баран, куул көхсүбүн аалбатын диэн чараас хаптаһын тирэх мас оҥостуммутугар иннэн хаалбыт.
    Аргыһа эппитин курдук, улахан мас чөмөҕүн мунньубута, ол үрдүгэр дьонун онно аҕалан кэккэлэччи уурталаан баран кутаа уот оттон кэбиспитэ..
    Ити кэнниттэн улахан эрэйэ,мэһэйэ суох үрэҕи тутуһан артыал дьонугар тахсан Уус-Ньараны булбута. Онуоха ким даҕаны,киниэхэ кыһаллыбатаҕа, дьонун ханна бардылар диэн ыйыппатаҕа. Кини кимниин көмүс сууйа барбытын биир эмэтэ киһи өйдүүрэ дуу? Суоҕа дуу?
    Кини государыстыбаҕа сууйбут көмүһүн туттаран үтүмэн үптэммитэ. Онтукатын ыраас харчынан биэрбэккэ, харчы уурар бааҥҥа уган кэбиспиттэрэ. Онон тустаах киһиэхэ бэйэтин кытта уу харчыны илдьэ сылдьыбатынан туора дьон кутталлара суоҕа. Ол оннугар бэйэтигэр биир кыра оҕо сутуругар тэҥҥээх,быһыытынан оҕус төбөтүгэр майгынныыр бөдөҥ кэлим көмүһү уонна биир махорка табаах тардааччыларын саппыйатын саҕа мөһөөччүккэ ырааһа суох көмүһү хаалаан хаалларбыта.
    Уус-Ньараҕа кэллэ кэлээт, сирэйин түүтүн,баттаҕын,бытыгын кырынан баран, бэйэтин сиэркилэҕэ көрүнэн баран билбэтэҕэ. Ол курдук төбөтө - сирэйэ үнтү уолан тириитэ суох киһи төбөтүн уҥуоҕун курдук буолбут. Онтон хараҕа ханна эрэ олоҕун түҕэҕэр түһэн хаалбыт. Ону-маны истэр,иһиллиир кулҕааҕа даллайан,сирэйин аҥарыттан ордук буолбут.Онон сиэркилэ иннигэр “Освенцим” лааҕырын киһитэ турара.
    Билигин киһилии саҥардыы аһаан, арыый бэттэх кэллэ. Дьэ эттэнэн-сииннэнэн уруккутун курдук сэбэрэлэнэн эрэр.
    Ол оннугар өйө-санаата оннун була илик.Ол курдук түүнүн сүгүн утуйбат, хараҕын сабынна да «Көмүс тиис » саанан тирээн турара бу көстөн кэлэр. Буолбут түгэннэр , киһини сүөһү курдук астыы сылдьара, ардьайбыт тиистээх дьон уот үрдугэр сыталлара уонна онтон да атын түгэннэр «киинэ» курдук ойууланан кэлэллэрэ.
    Онон кини билигин аан маҥҥай сайдыы кыырпаҕа баар Дьокуускай куоратыгар көтөн кэлээт, бу “Лена”эрэстэрээҥҥэ киирэн үссэнэ олорор. Ол өйдөбүллэриттэн куотаары арыгыны ыймахтыыр .
    Бу дьон тутта-хапта ,саҥата –иҥэтэ суох бэйэлэригэр сөҥө сылдьаллара, сирэйдэрин-харахтарын олоруута,уҥуох-тирии буолбуттара, түргэнник иҥсэлээхтик былдьасыһа –тараһа, элбэх аһы соҕотоҕун олорон аһыыллара уонна харса суох арыгыны ыймахтыыллара кинилэри тулалаан сылдьар туора дьонтон сүөргүтүк көстөллөрө. Ол иһин кинини Тимирдээх бу «адьырҕа кыыл » сылдьар диэн бэрт түргэнник быһаарбыттара.
    Онуоха эбии, бу тэрилтэ үлэһиттэриттэн бу киһи Уус-Ньараттан кэлбитин билбиттэрэ.Онтон ол сиргэ көмүс хостоноро уруккуттан биллэрэ.
    Онон “Дама Маайа” эрэстэрээн биир муннугар турар остуолуттан кини хас хамсаныытын барытын болҕомтолоохтук маныы олорбута.Онтон Тимир манна харах баайыытыгар ким да былдьаспат бүтэһик төрдүс этээскэ муоста харбааччынан үлэҕэ киирэ сылдьар. Онон кимиэхэ да уорбаламмакка сиппиирдээх,биэдэрэлээх уонна тирээпкэтин тутта да дьон быстах кэмҥэ түһэр дьиэтин бары этээстэринэн холкутук сылдьар.
    Бу олорон «Дама Маайа» бу киһи эрэстэрээҥҥэ олохтоохтук кэлбитин,өтөр-наар бу сиртэн арахсар санаата суоҕун быһаарбыта.Ол иһин «Үлэлиибит.Үптээх киһи баар.» диэн кэтэ сылдьар ачыкытын остуолга ууран Тимиргэ бэлиэ биэрбитэ.
    Ону кэтэх көрүдүөр аанын быыһынан көрөөт Тимир муоста сууйааччылар сынньанар хосторуттан арахсан «Дама Маайаны» кэпсэтиилэх сиригэр күүппүтэ.Өр-өтөр буолбатаҕа «Дама Маайа» тиийэн кэлээт үгүс саҥата суох, Михаил бу дьиэҕэ түспүт нүөмэрин кумааҕыҕа суруйбутун Тимиргэ туттараат «дьахталлар» көҕүрэттэр хосторун диэки хаама турбута.
    Хос нүөмэрин көрөөт Тимир иһигэр үөрэ санаабыта, бу киһи тохтообут хоһо дьон быстах түһэр дьиэтин саамай бүтэһик –төрдүс этээһэр баара. Билигин өрүс сабыллан бу дьиэҕэ түһэр киһи суоҕун да кэриэтэ этэ.Онон төһөнөн үөһээ этээскэ тахсаҕын да, оччонон олорор киһитэ аҕыйах.
    Ол иһин Тимир бэрт холкутук тэринэн, уулаах биэдэрэ түгэҕэр хостор ааннарын аһарга туттуллар “тэрилин -отмычкаларын “ уган баран туһааннаах хоһун диэки айаннаабыта. Хос аанын бэрт түргэнник аһан, иһигэр киирбитэ. Кини муннугар хамсаабакка турар арыгы чаанын ыар сыта биллибитэ. Ону суолтаҕа ылбакка ,хос иһин болҕомтолоохтук кэриччи көрбүтэ. Соҕотох эр киһи олорор хоһо диэх курдук, хос иһэ бэрээдэҕэ суох. Ол курдук хомуллубатах орон,остуол үрдэ ас тобоҕо,муостаҕа онон - манан кураанах бытыылкалар төкүнүйэ сыталлара. Такыйааччыта Тимири бу дьон үксэ хаайыыга сытан тахсыбыт дьоннор. Онно бас билэллэрэ оронноро эрэ,ол иһин туох баар бэйэлэрин малларын онно кистииллэр . Онон эн нүөмэргэ киирдэххинэ аан маҥҥай ороннорун сирийэн көрөөр диэн такыйбытынан Тимир үгүс толкуйа суох утуйар тимир ороҥҥо тиийэн,ону чүүччэйэн барбыта.Утуйар таҥастары суорҕаны ,тэллэҕи уонна сыттыгы тигиллибит сииктэринэн сирийэн көрбүтэ. Онтукалара биир да сиринэн көтүллэн хаттаан тигиллибэтэхтэр.
    Онон Тимир таҥастартан арахсан орону бэйэтин үөрэтэн барбыта. Орон истиэнэ диэки сыстан турар атахтарын үөһээҥи туорай тимирин туура тардыбыта,биир көндөйүгэр мөһөөччүктээх көмүс угулла сылдьарын булбута.Онтукатын биэдэрэ түгэҕэр уган кэбиспитэ. Ол кэнниттэн хос бары муннуктарын барытын кэрийэн көрбүтэ да тугу да эбиммэтэҕэ.Ким даҕаны кэлэн мэһэйдэспэтэҕинэн бэрт холкутук хостон тахсан атахха биллэрбитэ.
    Сарсыҥҥы күнүгэр Михаил бэрт нэһиилэ оронуттан турбута. Төбөтө дьап-дьалкыннас. Ааспыт түүн балачча күүскэ кыраадыстаах утаҕы амсайбыт. Аан -маҥҥай өйдөнөн кэлиитигэр ,хараҕар икки өлүк кутаа уот үрдүгэр иҥиир-ситиилэрэ тардан эриллэ-мускулла сыталлара. Ол быыһыгар “Көмүс тиис”өлүгэ этин иҥиирэ тардан кутаа уот үрдүгэр олоро түспүтэ,эҥин араастык мөхсөн ылаллара хараҕар көстөн кэлбитэ.Онон эмиэ бэйэтин көмүскэ сылдьар курдук санаммыта.
    Ол иһин хараҕын аспакка сытан бэрт нэһиилэ илиитин хамсатан тарбахтарынан ,бэйэтин кымаахтанан көрбүтэ. Ол ыарыытыттан «айаккалаан» уһуктубута.Хараҕын аһан тула өттүн эргиччи көрүнэн баран,ханна утуйа сытарын билэн баран холкутуйан төттөрү хараҕын симпитэ. Ол да үрдүнэн сылаас суорҕан анныгар сытарын итэҕэйбэккэ балачча өр ону-маны толкуйдуу сыппыта.Билиҥҥи туругунан төбөтүн сыттыгыттан да өндөтөрө ыарахан курдук буолбут.Төбөтүн иһэ дьап-дьалкыннас. Ыарыы бөҕө. Аргаайдык хамсанан кыратык хамсанаары гыммыта, бэҕэһээҥҥи аһа –үөлэ куолайыгар анньан турара. Ол иһин онтукатыттан босхолоноору бэрт түргэнник ойон туран, ыксаабыт киһи быһыытынан нэһиилэ байааттаннаан көҕүрэттэр хоско тиийэн сүөкэммитэ.
    Ол сылдьан остуол үрдүгэр бытыылка аҥара кытаанах арыгы турарын көрөн, бэйэтин хайҕаммыта. Хата өйүн-өйдөөх абырахха арыгы хаалларыммыт. Ону сап-салыбырас буолбут илиитинэн ылаат көннөрү ууну иһэр курдук биир тыынынан киллиргэтэн кэбистэ. Ол эрэ кэнниттэн доруобуйатын туруга арыый бэттэх кэлэн ону-маны толкуйдуур кыахтаммыта.
    Ону-маны эргитэ толкуйдаат ,бу дойдуттан бэрт түргэнник тэйдэххэ табыллар диэн өйдөбүлгэ кэлэн , дойдулаары онтукатын-мантыкатын хомунан барда. Бэҕэһээ туох буолбутун тугу да өйдөөбөт. Хантан булсуспута буолла? Ханнык эрэ дьахталлар кэлэн остуолугар олорбуттарын,олору кытта оонньоһорун эрэ өйдүүр.
    Ону өйдүү сатыыра киниэхэ билиҥҥи туругар олох наадата да суох. Бэҕэһээҥҥи сырыытын сирийэ толкуйдаан көрдөҕүнэ барыта этэҥҥэ курдук, ол курдук «Оҕус төбөтө» диэн ааттаабыт куһуок көмүһүн моонньугар иилинэ, кыттыгаһа«Көмүс тиис» курдук тииһин тас өттүнэн хос көмүс тииһин айаҕар ,кулҕааҕар ытарҕатын уонна улахан «бэчээт» курдук биһилэҕин тарбаҕар кэтэ сылдьар. «Мотуруоскай» кур дьаакыр ойуулаах хатыыр тимирин кэннин бүрүйэ таптайбыт көмүһэ уонна кэтэ сылдьар бачыынкатын төбөтүгэр кып-кыра мөһөөччүктэргэ уган аҕалбыт көмүһэ бары бааллар.
    Арай оронун атаҕар укпут мөһөөччүктээх көмүһэ суох. Ону көнөтүнэн,ол дьахталлар хоспор кэлэ сылдьыбыт буоллахтара. Ол дьахталлар оҥорбут өҥөлөрүн ол көмүспүнэн аахсыбыт буоллаҕым дуу дии санаабыта.
    Маннык түгэҥҥэ кини хайыыр да кыаҕа суох. Ол курдук күүстээх тэрилтэҕэ тиийэн сайабылыанньа биэрдэҕинэ ,бэйэтин эрийиэхтэрэ турдаҕа. Онон туох да айдаана суох, такси сакаастаан көтөр аал түһэр сиригэр киирэн дойдутун диэки көтө турбута.
    Ити курдук Тимирдээх халлаан тымныйан маассабайдык уоралларын баҕарбаталлар да аччатарга күһэллибиттэрэ. Кинилэр үлэлиир сирдэрин уонна хайысхатын уларытан ,бу кэмҥэ куорат олохтоохторун ортотугар улахан аймалҕаны тардыбакка сылдьыбыттара. Ол түмүгэр куорат милииссийэтин тэрилтэтин салайааччытын иитэр чааска солбуйааччыта былааһын туһанан эдэр үлэһити Сэргэйи дэлби сорун сордообута.

    0
  • Баба5а баатыр
    1 апреля 2020
     

    Ити курдук Тимирдээх халлаан тымныйан маассабайдык уоралларын баҕарбаталлар да аччатарга күһэллибиттэрэ. Кинилэр үлэлиир сирдэрин уонна хайысхатын уларытан ,бу кэмҥэ куорат олохтоохторун ортотугар улахан аймалҕаны тардыбакка сылдьыбыттара. Ол түмүгэр куорат милииссийэтин тэрилтэтин салайааччытын иитэр чааска солбуйааччыта былааһын туһанан эдэр үлэһити Сэргэйи дэлби сорун сордообута.
    Ол курдук Сэргэйи үлэлиир сиригэр көрүстэҕин аайы:
    - Мин эйиэхэ эппитим. Манна Дьокуускай куоратка тэрээһиннээх уоруйахтар бөлөхтөрө суох диэн. Уоруу элбии сылдьыбыт биричиинэтэ боростуой. Сайын сылаас кэми былдьаһан “кэлии” уоруйахтар элбии сылдьыбыттара буолар. Онтон эн бэйэҥ үлэҥ мөлтөҕүнэн кинилэри туппатаҕын! –диэн сирэй-харах анньар буолбута.Хас нэдиэлэтээҕи сүбэ мунньахха, оннооҕор тэрилтэ үлэтин туһунан Өктөөп бырааһынньыгар аналлаах дакылаакка кытта биһиги ортобутугар «политически» ситэ илик дьоннор үлэлииллэр диэн холобур оҥостубута. Ол түмүгэр Сэргэйи үлэлиир тэрилтэтиттэн үтүрүйүү саҕаламмыта.Ол курдук кини үлэтигэр дьиҥҥээх үөскээбит түгэни,куоратка уоруйахтар тэриллиилээх бөлөхтөрө үөскээтэ диэн ис хоһоонноох суруктары суруйбутун, төттөрү бэйэтигэр эрийэннэр кинини төрүт даҕаны «мөкү» үлэһит курдук көрдөрөн барбыттара.
    Ол гынан баран ,бу күннэргэ атын дьон хараҕар көстүбэтэр,кулҕаахтарыгар иһиллибэтэҕин иһин Тимир уонна Сэргэй олохторун тосту уларытар түгэннэр буолуталаабыттара.
    Бу кэмҥэ дойду үрдүнэн бүтүннүүтүнэн Улуу Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин,Сэбиэскэй былаас олохтоммутун 70 үбүлүөйдээх сылын бэлиэтиир үөрүүлээх дьаһаллара буола турара.
    Хас биир тэрилтэ дьиэтин үрдүгэр уонна уулусса бэлиэ сирдэрин аайы “Кыһыл былаах” былаас былдьаһыытын,бэйэ икки ардыгар уонна А5а дойду элбэх хаан тохтуулаах сэриилэрин бэлиэтэ буолан куорат үрдүнэн ыйаммыта.Коммунистическай партия инникигэ ,кэрэ олоххо ыҥырыылара уонна ону төрүттээбит Ленин,Сталин, этиилэрэ хас биирдии тоҕоостоох сирдэринэн туруоруллубута. Дьоллоох Дьокуускай куорат аалай кыһыл өҥүнэн бүрүллүбүтэ. Бу бэлиэ түгэни таһаарыылаахтык көрсөөрү Саха сирин дьоно-сэргэтэ бары даҕаны өрө күүрэн туран үлэлии-хамсыы сылдьаллара.
    Ону бэлиэтээн Саха сиринээҕи Коммунистическай партия уобаластааҕы кэмитиэтин салалтатынан ыытыллар дьаһаллар бииртэн биир көрүҥүнэн солбуллан испиттэрэ. Бу бэлиэ күнү көрсөргө элбэх дьону мунньар сүрүн дьаһаллар бары ыытыллан , норуоту сэргэхситэр, аралдьытар кэнсиэрдэр,испиэктээкиллэр дьон олорор сирдэринэн кулууптарга,театрдарга ыытылла тураллара.
    Бу ыытыллар дьаһалларга “Күлүк өрүттэр” эмиэ бу государыстыба олохтоохторо буолалларынан, син-биир боростуой дьон курдук «бэйэ дойдутун өрө тутар» өйдөөхтөрө-санаалаахтара. Онон кинилэр эмиэ бу үбүлүөйү күүскэ бэлиэтииргэ быһаарыммыттара. Онно ыытыллар дьаһаллары хааччыйарга түһээн үбэ «уопсай үпкэ » тохтообокко киирэ турара ирдэниллэрэ.
    «Уопсай үпкэ» харчы киириэхтээҕэ ,бу күлүк өрүттэр суруллубатах сокуоннара.
    «Татаар Бааската» бэйэтэ бу дойдуну булаат ,бу сокуон олоххо киириитигэр күүскэ үлэлэспит киһи. Атыннык эттэххэ «Татаар Бааската» бэйэтин эйгэтигэр «уоруйах» олоҕун өйдөбүллэрин илдьэ сылдьар уоруйах быһыытынан сыаналанара. Онтон хармаанньыттар дьарыктанар дьарыктара бу уопсай үпкэ биир сүрүн харчыны киллэрэр хайысха буоларынан үөһээттэн туһааннаах дьон ыгаллара ,ирдииллэрэ.
    Бу дьон ортотугар «Татаар Бааската» бэйэтэ төһө даҕаны урукку өттүгэр саамай үрдүк чыыҥҥа тиксэн “сокуоннаах уоруйах” буола сылдьыбыт,бүтүн Сойуус үрдүнэн биллэр ааттаах-суоллаах уоруйах буолбутун иһин, лаппа сааһыран “аарыма кырдьаҕас” буолбутунан, бу чыыныттан бэйэтэ аккаастаммытынан, билигин бу дьон дьаһалларынан салаллан олорор.
    Итинэн сибээстээн “татаар Бааската” куорат күлүк өрүттэригэр тыытыллыбат үрдүк ааттааҕын-суоллааҕын да иһин, бу өйдөбүлгэ сөп түбэһэн кини салалтатынан Тимирдээх тохтобула суох үлэлээбиттэрэ. Кинилэр куорат күннээҕи олоҕун бүтүннүүтүн көрө-истэ билсиһэ олороллоро. Онтон сибээстээн күннээҕи үлэлэрин былаанныыллара.
    Ол курдук бүгүн Дьокуускай куорат киинигэр турар «Нуучча тыйаатырын» дьиэтигэр Саха сирин ааттаах-суоллаах артыыстарын күүһүнэн сүрүн бырааһынньыктааҕы кэнсиэр ыытыллыахтаах.
    Бу кэсиэргэ такыйааччылара «татаар Бааската» икки билиэти ылан кэлбитэ.
    Кини үөрэнээччилэригэр «Дама Маайаҕа » уонна «Тимиргэ» бу ыытыллар үөрүүлээх түгэҥҥэ тиийэн кыттыһалларыгар сорудахтаабыта. Онон эрдэттэн бэлэмнэнии үлэтэ саҕаламмыта. Аан маҥҥай олохтоох миэстэни иһиттэн үөрэтэр инниттэн Тимир сарсыарда, оҕолорго аналлаах «Чипполлино» диэн испиктээкили тиийэн көрбүтэ.
    Урут биирдэ төрөппүттэрэ баар эрдэхтэринэ “Саха тыйаатырыгар” сылдьан турар. Онно холоотоххо “Нуучча тыйаатыра” килбэйэн түһэн киэнинэн-куонунан сүрдээх дойду эбит.Аҥардас уота-күөһэ,көмүс кырааската оҕо киһини сүрдээҕин сөхтөрбүтэ.Сорудах сүнньүнэн бу дьиэ ис быһыыта ,таҥастарын ыйыыр сирдэрэ,ханан аан турара , көҕүрэттэр хостор ханан тураллара барыта үөрэтиллибитэ.
    Ол түмүгэр кини кэлэн биэрбит отчуотуттан сирдэтэн ,саба быраҕан ким хайдах хамсаныахтааҕа быһаарыллыбыта.Тимирдээх такыйааччыларыттан эбии сиэртибэни аралдьытарга «стойло»,уоруллубуту илдьэ барар «бегунок» уонна атахха биллэрэргэ «таксист» баара ирдэниллэр диэн туруорсубуттара. Ону барытын быһаарыахпыт диэн такыйааччылара биирдэ быһа этэн кэбиспитэ.
    Бэйэлэригэр болҕомто уурдарымаары, кэнсиэр иннинэ дьон балачча мунньустубутун кэннэ Тимирдээх тыйаатырга киирэн таҥастарын туттаран баран, мунньустубут дьону үөрэтэ сылдьыбыттара.
    Ол көрдөхтөрүнэ ,бу тыйаатыр куорат култуурунай олоҕун киинэ буоларынан Саха сирин саамай «мүөт» дьонун сылдьар сирдэрэ эбит. Бииртэн биир мааны таҥастаах тойон көрүҥҥээх эр дьон уонна кинилэри арыаллыы сылдьар күндү түүлээҕинэн симэммит хотун дьахталлар хаамсаллар.
    Кэм кэрдии чугаһаан кэлбитигэр үгүс киһи күргүөмүнэн биир кэмҥэ кэлэн, таҥас ыйыыр сир иннигэр дьон бөлөхтөһүүтэ таҕыста. Манна бары төһө да «бэйэлэрин хамсаныыларын табатык оҥорор » үөрэх ирдэбилин тутуһан таҥастарын туттараары уочаракка турбуттарын иһин үтүрүйсүү буолла. Бу кэмҥэ Тимир бэйэтин илиитин көстүүмүнэн сапта сылдьар буолан үлэлииригэр чэпчэки буолла.
    «Дама Маайа» дьаһалынан уочаракка барсан иһэн Тимир кылгас кэм иһигэр үс киһиттэн балачча суумманы сиэптэриттэн хостоон ылла. Онон соруктарын ситтилэр. Аны мантан киэһэ күлүк өрүттэр биир сүрүн куораты көрөөччүлэриттэн «сакаас» киирбитин толоруохтаахтар. Биир дьахтар мааны түү сонун сойботон ылыахтаахтар.
    Ол сорудахтарын толороору тыйаатырга киирэр дьахталлары барытын кэтии-маныы сырыттылар.Бу кэмҥэ эмискэ тулалаан турар дьон силэллэн биэрбиттэригэр көрбүттэрэ. Биир тойон киэбэ киэптээх ,бэйэтин хамсаныытыттан,тутта-хапта сылдьарыттан уонна туора дьон сыһыаннарыттан көрдөххө олох урдук дуоһунастаах, орто соҕус уҥуохтаах нуучча киһитэ бары дьону кытта төбөтүн хоҥкутан эҕэрдэлэһэн, сорох дьону кытта тус илии тутуһан түргэн соҕустук хамсанан таҥас ыйыыр сир диэки хаамта. Кинини биир хоноччу туттубут,дьону барытын үөһээттэн сэҥээбиттии уонна сиилээбиттии хараҕын кырыытынан эргиччи көрбүт, баһыттан атаҕар дылы күндү түүлээххэ сууламмыт саха дьахтара кини хонноҕун анныттан тутуһан күүтэр сир устун бииргэ хаамыста.
    Кинилэргэ хас да киһи утары сүүрэн тиийэн көрүстүлэр.Кэлбит дьонтон кыһыҥҥы тас таҥастарын уһулан ,таҥас ыйааччыга туттаран “бииркэлэрын” аҕала охсон биэрдилэр. Бу кэргэнниилэр, дьонтон туора тахсан киэҥ сиргэ кинилэри көрсүбүт дьону кытта ону-маны кэпсэтэ турдулар.
    Ол кэмҥэ эрдэ толкуйдаммытынан ,«Дама Маайа» хат кыыс оруолун толорон , ол дьахтар аттытыгар кэлээт , былааччыйатын иһигэр укта сылдьар сыттыгын илиилэринэн икки өттүттэн туттаат,салгына тиийбэтэҕэ буолан,хараҕын тиэрэ-маары көрбүтүнэн, ынчыктаабытынан ол дьахтарга байааттаннаан тиийэн тайана түстэ.
    Онуоха дьахтара төһө даҕаны хотун дьахтар буолбутун иһин,дьахтар дьахтара өттө быһыылаах кыыска көмөлөспүтүнэн барда. Ол дьахтар кыыһы өйөөн чугас турар ыскамыайкаҕа олорто.Кэргэнин дьаһайан дьонунан уу аҕалтарда.Ол кэмҥэ түгэнинэн туһанан Тимир дьахтар бэйэтин кытта илдьэ сылдьар кыра мааны суумкатыттан сон бииркэтин сып гыннаран ылла.
    Ол сылдьан Тимир эмискэччи кэнсиэр саҕаланыыта чугаһаабытын биллэрэр чуораан тыаһа тыаһаабытыгар ходьос гына түстэ.Эмискэччи оскуолаҕа үөрэнэ сылдьыбытын өйдөбүллэрэ төбөтүгэр охсулунна ,онтон сылтаан санаата харааһынна. Үҥүр бииргэ үөрэммит оҕолорун уулуссаҕа көрсүбүтэ. Оҕолоро үөрүү-көтүү бөҕө буолбуттара. Ким саҥа оҕо, учуутал кэлбитин-барбытын,кылаастарын салайааччыта уларыйбытын, ким ыстаарыста, пионер -баһаатай буолбутун, ким кими кытта билсэн эрэрин, оскуола солунун барытын тоҕо тардан кэбиспиттэрэ.
    Онтон кини буоллаҕына билигин «Аппа унуорга» үһүс нүөмэрдээх оскуолаҕа үөрэнэбин диэн оҕолор ыйытыыларыттан куоппута. Оҕолоро оскуолаларын диэки бара турбуттарыгар, кэннилэриттэн өр саньыһан көрө туран эрэ хаалбыта.
    Ол өйдөбүллэртэн санаата айманан хараҕын уута тахсан, долгуйуутуттан иэдэһин устун сүүрэн барбыттарыгар бинсээгин сиэбинэн туора-маары соттон кэбистэ. Аны бииргэ үөрэнэ сылдьыбыт оҕолоругар төҥҥөр кыаҕа суох.
    Аны ким кинини тулаайах хаалбыт оҕону иитэ ылыай? Айах адаҕата оностуой?
    Бэйэтин бэйэтэ эрэ ииттиннэҕинэ эрэ бу орто дойдуга олорор кыахтаах. Кини бэйэтинэн бу уоруйах суолун талбатаҕа.Кинини дьылҕата сирдээбитэ,дьон ортотугар олох олорорун туһугар! Үөһээттэн Айыылара бу билиҥҥи олоҕор бу эрэ суолу ыйаллар . Тимир ити туругуттан “Дама Маайа” кэлэн тардыалаабытыгар биирдэ эрэ өйүн-санаатын хаайбыт туомту баайыыттан өһүллэн бэттэх кэлбитэ.
    Киниэхэ кыыһын саҥата бэрт ыраахтан :
    -Дьон бары оннуларын булан эрэллэр.Эн биһи эмиэ саалга киириэххэ- диэбитин бэрт нэһиилэ истибитэ.
    Өр-өтөр буолбата чуораан иккис төгүлүн тыаһаабытыгар дьон бары саалга киирэн миэстэлэрин буллулар,бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар кэпсэтэ олордулар.Арай быыс аһыллыбытыгар көрбүттэрэ,били тойон көрүҥҥээх киһибит , киһи саҥатын улаатыннарар тэрили тутан турар эбит.Кини бэйэтин тыл этиитигэр «Обком!Правительство! диэн тыллары туттубутуттан иһиттэххэ, Тимирдээх бу киһи кырдьык улахан дуоһунастаах республика салайааччыларыттан биирдэстэрэ эбит диэн түмүккэ кэллилэр. Кини бырааһынньыгынан эҕэрдэлээн баран,дьоҥҥо государыстыбаннай наҕараада,бэлэх бөҕөтө туттарда.
    Ол аайы иннигэр-кэннигэр хас да кыыс сүүрэ сылдьан,наҕараадаламмыт дьоҥҥо «дьөрбө» сибэккини уонна наҕараадаларын туттаран иһэллэр.Барыта сып-сап курдук ыытыллан бэрт түргэнник түмүктэннэ. Ону баттаһа кэнсиэр саҕаламмытын биллэрдилэр. Ити кэмнэ үөскээбит сынньалан түгэнигэр «Дама Маайа»Тимирдиин тахсан таҥас ыйыыр сиргэ тиийэн бииркэлэрин биэрэн, ол дьахтар мааны сонун ыллылар.Ол кэнниттэн бэрт түргэнник уулуссаҕа тахсаат кэтэһэн олорор массыынаҕа олороот элэс гынан хааллылар.
    Бу сакаас “Сема –кулак” куорат “күлүк” өттүн тутан олорор аптарытыат хаппырыыһа этэ.Бу иннинэ олох аҕыйах хонуктааҕыта Сойуус үрдүнэн буолбут “сокуоннаах уоруйахтар түмсүүлэрэ» кинини Красноярскай куорат көрөөччүтүнэн анаабыта.Ол онно тиийэ сылдьан биир синньигэс бииллээх, атаҕын төбөтүгэр дэгэйэ хаама сылдьар,бэрт сытыы көр-нар тыллаах-өстөөх, наар күлэ-сала сылдьар,чүмэчи уотун курдук мичик гына тырымнаабыт «Нюрка –конфетка» диэн кыыс оҕотун кытта билсибитэ. Ол онтукатыгар саха сириттэн күндү түүлээх “норка” сон аҕалан бэлэхтиэх буолан тылын биэрбитэ.
    Ол иһин кини бу сону хайдах гынан буларын балачча өр толкуйдаан баран «Татаар Бааскатын» ыкпыта. Ону киһитэ сөбүлээбэтэр да ылынарыгар тиийбитэ. Кинилэри тэҥҥээн көрдөххө, биир таһымнаах күлүк өрүттэр чөмчөкөлөрө буолбуттарын иһин,дьиҥҥээх былаас,кыах,күүс «Сема-кулак» илиитигэр баар. Билигин куораты барытын кини көрө-истэ олорор. Онтон бэйэлэрин тустаах дьон мунньахтарын кэнниттэн кини аата-суола эбии биир харыс үрдээтэ ,ол курдук бу дуоһунаһыттан үрдэтиллэн Сибиир биир улахан куоратыгар көрөөччүнэн ананна.
    Онтон кини күнэ,хайа кэннигэр киирэн эрэр күн. Онон хайыыр да кыаҕа суоҕа.Бэйэтин үйэтин тухары илдьэ кэлбит дьаллыгын сокуонун, дьонтон сирэй ыраас харчыны эрэ сырбас гыннарыахтаах идэтин биир сүрүн ирдэбилин кэһэригэр тиийбитэ.Онтон сылтаан билигин бу иһигэр кыйахалана олорор.Ол иһин Тимирдээх тиийэн кэлбиттэригэр, такыйааччылара бу сырыыга үөрбүтэ-көрбүтэ олох көстүбэтэҕэ. Урукку өттүгэр кинилэр кэпсээннэрин ымпыгар-чымпыгар дылы истэр эбит буоллаҕына ,бу сырыыга мас-таас курдук саҥарталаан хосторугар үтүрүйтэлээн кэбистэ.
    Бу күн киэһээтигэр,куорат биир киэҥ, килэйбит дьиэтигэр улахан айдаан буола турара.
    Били мааны дьахтарбыт маккыраччы ытыы сылдьара. Онтон били тойон көрүҥҥээх киһибит кэргэнин тула сүүрэ сылдьан уу иһэрдэ сатыыр аакка сылдьар.Сотору-сотору дьахтар сүрэҕин туттар.Бу охтон түһээри гынар.Ол аайы эр киһи ойон кэлэн кэргэнин өйүүр.
    Онуоха дьахтар саҥата уот –кутаа:
    - Бу ,эн дьаһайар милииссийэлэрин тугу да үлэлээбэттэр.Таах босхо хамнас эрэ ыла сылдьаллар. Ити соммут сүппүтүгэр кэлэн баран, туох буолбутун иннин-кэннин да быһаарбатылар. Ити тыйаатырбыт дириэктэрэ таҥас ыйааччытынан түөһэйбит саастаах дьахтары ылбыта. Биир-икки да тылы холбоон саҥарбат,тугу да быһааран эппэтэ!
    -Дьэ,оччоҕо тугуй? Ити хас да сыллаах хамнаспытыгар ылбыт соммут итинник сүтэн хаалар дуу? Итинник көрдөрбүтүнэн таҥҥар таҥаспытын уора сылдьар буоллахтарына, мантан антах туох эрэ үчүгэй таҥастаах-саптаах буоллахпытына , ону бу дьиэбит эрэ иһигэр кэтэбит дуо?
    Ону барытын истэ сылдьан эр киһи кырдьык бэйэтин буруйдааҕынан ааҕынна. Саҥа өссө үчүгэй хаачыстыбалаах күндү норка сон атыылаһан биэриэм диэн тылын биэрэн бэрт нэһиилэ кэргэнин уоскутта.
    -Дьэ кырдьык уоруйахтарбыт! Көҥүл босхо барбыттар эбит.Күн сарсын куораттааҕы милииссийэ тэрилтэтин салайааччыларын бэйэбэр ыҥыран ылан кэпсэтиэм.Тугу үлэлииллэрин отчуоттатыам!-диэн абарбыт санаатыгар түмүк оҥостунна.
    Бу Иван Константинович билигин Саха сирин уобаластааҕы Коммунистическай партиятын обкомун иккис секретарын дьиэтэ. Саха сирин республикатыгар иккис үрдүк дуоһунастаах киһи. Атыннык боростуой тылларынан эттэххэ,Саха сирин кини дьаһайа олорор. Маҥҥайгы тус сирэй салайааччы мунньахтары кэрийээччи суотугар сылдьарынан туох баар олоххо буола турар түгэннэргэ кини дьаһал ылар. Онон Саха сирин сайдыытын кини быһаара олорор. Бу курдук үрдүк чыпчаалга тахсыбытыгар,”бэйэтигэр былаастаах дуоһунас ” оҥостуммутугар кэргэнигэр махтанар.
    Кини сүүрбэ сыл аннараа өттүгэр биир суумка тутуурдаах ,бу Саха сиригэр Дьааҥы улууһугар история учууталынан ананан кэлбитэ. Ол кэлээт, бу кэргэнин кытта Саргылана Иннокентьевнаны кытта эрийсибитинэн барбыта. Ол кэмҥэ кыыс аҕата Верхоянскай оройуонун райкомун маҥҥайгы сэкирэтээрэ, бу оройуон салайааччыта этэ. Ол олорон тойоно күтүөтүн бэрт сотору бэйэтигэр райкомҥа үлэҕэ ылбыта. Ол ылаат кинини Хабаровскайдааҕы үрдүк партийнай үөрэххэ үөрэттэрэ охсоот ,бэйэтин сибээстэрин холбоон ,биир улахан хоту оройуоҥҥа райком иккис сэкиритээринэн анаппыта.Ол кэнниттэн партия обкома тойоно- кырдьаҕас партийнай үлэһит туруорсуутун учуоттаан бу киһи кэскиллээх үлэһит диэн ааттаан үлэтин уларытан, кинини Алдан курдук улахан промышленнай оройуоҥҥа маҥҥайгы сэкиритээринэн анаан ыыппыттара.
    Бу кэмҥэ кэргэнин аҕата үрдээн обкомҥа биир тутаах отдел салайааччытынан үлэлиирэ. Кини үлэтин түмүктээн сынньалаҥҥа барыытыгар туох баар сибээстэрин үлэлэтэн күтүөтүн обкомҥа үлэҕэ ыллартарбыта. Манна отдел сэбиэдиссийэтинэн үлэлии сырыттаҕына, ох атах мас тэбэн Саха республикатыгар маҥҥайгы сэкириэтээринэн сирэй олохтоох киһи буоллаҕына, иккис сэкириэтээринэн нуучча омуга буолуохтаах диэн ирдэбилгэ сөп түбэһэн обком иккис сэкириэтээрэ буолан хаалбыта. Онон билигин дьон дьылҕаларынан аны кини саахыматтыыр.
    Билигин бэйэтин дуоһунаһыгар сөп түбэспэт гына сааһынан эдэр,онон баҕар дойду киинигэр Москубаҕа Кириэмилгэ үлэлии киириэ. Туох билиэ баарай? Сир төкүнүк. Ол онтукатыгар үлэ ыыта сылдьар.
    Кини кыыһырбыт уоҕар сарсын тиийэн милииссийэ куораттааҕы тэрилтэтин салайааччытын үлэтиттэн уһуларга сананна. Онтон кэлин толкуйдаан көрөн баран, тулалыыр дьон бэйэтин уоруйахтар таарыйбыттарынан, ити милииссийэ салалтатын үлэһиттэрин кытта ааҕыста диэхтэрин сөп эбит. Онтуката кэлин ханан эргийэн тахсара биллибэт. Манна кини сыыһа-халты туттарын кэтээһээччи элбэх. Онон холкутуйан дириҥҥик толкуйдаан көрөн баран ,бу сырыыга тугу да сурукка тиспэккэ, бэйэ аатын ханна да кыбыппакка, туох да буолбатаҕын курдук бу түгэни тарбах быыһынан көрөргө быһаарынна.
    Ол гынан баран бэйэтин былааһын туһанан милииссийэ куораттааҕы тэрилтэтин салайааччытын уонна кини партийнай уонна иитии боппуруостарыгар солбуйааччытын кытта сирэй көрсөн кэпсэтэргэ быһаарынна. Хас биирдии тустаах салайар үлэһиттэртэн ирдэбил баар буолуохтаах,бу түгэнинэн туһанан милииссийэ үлэтин иннигэр сыал-сорук туруордахха табыллар.
    Онтон Дьокуускай куорат милииссийэтин куораттааҕы тэрилтэтин үлэтигэр мөлтөх сыанабылы биэрэргэ , уоруйахтар маннык көҥүл босхо барбыт буоллахтарына, сотору кэминэн улахан айдааннаах түгэн көстөрө буолуо.Оннук түгэни кэтэстэххэ сатаныыһы диэн толкуйга киирбитэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    1 апреля 2020
     

    Оннук түгэн өр кэтэһиннэрбэтэҕэ. Үөрүү үрдүгэр -өрөгөй диэбиккэ дылы. Аны Саха сиригэр Сойууска үбүлүөйдээх Өктөөп бырааһынньыга ыытыллар былааннаах үлэлэрин кэккэтинэн, Аан дойду саахымакка чемпиона Александр Марков Саха сиригэр кэлэн ыалдьыттыыр буолбута.
    Кини олох аҕыйах хонуктааҕыта Аан дойду кыайыылааҕын быһаарсыыга Америка холбоһуктаах штаттарын улуу саахымаччытын,киириилээх-тахсыылаах оонньооччутун Рафаэль Филдеры кыайбыта. Бары государыстыбалар бэйэлэрин икки ардыгар сыһыаннарыгар улахан суолталаах Сэбиэскэй Сойуус уонна Эмиэрикэ холбоһуктаах ыстааттарын икки ардыгар утарсыыга «тымныы сэрии» диэн ааттаммыт кэмҥэ ,бу кыайыы дойду политическэй олоҕор олус улахан суолталааҕа. Инньэ гынан бу күрэхтэһиини Аан дойду дьоно бары сэргээн кэтээбиттэрэ.Ол барыта араас хаһыаттарга,сурунаалларга бары омук тылларынан олус күүскэ сырдатыллыбыта.
    Онуоха эбии Сэбиэскэй Сойуус салалтата Александр Марковка «Посол Мира» үрдүк аатын иҥэрэн национальнай республикаларынан нэһилиэнньэни кытта көрсүһүннэрэ ыыппыта. Бу маннык таһымнаах , Аан дойдуга биллибит, спорт саамай үрдүк чыпчаалын ылбыт улуу спортсмен Саха сиригэр кэлэрэ биирдэ эмэтэ буолар көстүү этэ.
    Итинэн сибээстээн олохтоох былаас бириэмэ төһө да кылгаһын иһин кинини алмаастаах Миирнэй,көмүстээх Алдан уонна куораттан чугас сытар Нам оройуонун нэһилиэнньэтин кытта көрсүһүннэрбиттэрэ.
    Бу көрсүһүүлэр барыта өрө күүрүүлээх,ытыс таһыныылаах, дэлэй астаах ,үөрүү-көтүү үрдүк таһымҥа барбыттарын иһин,төһө да боростуой дьонҥо уонна иһитиннэрэр-биллэрэр тэрилтэлэргэ иһиллибэккэ хаалбытын иһин тустаах киһиэхэ ,киһи хомойор түбэлтэтэ буолбута.
    Ол курдук кинини Дьокуускай куоратка “Лена” дьон быстах кэмҥэ тохтуур дьиэтигэр “Вип –персона” түһэр нүөмэригэр түһэрбиттэрэ.Кинини бэйэтин хоһугар сыста турар кыра хоһугар икки Госудаарыстыбаҕа куттала суох буолуу кэмитиэтин үлэһиттэрэ маныы –кэтии сылдьыбыттара.Ол гынан баран нүөмэргэ ким да киирбэтэҕин үрдүнэн биллибэт биричиинэнэн түспүт хоһуттан Аан дойдуга чемпион аатын ыларыгар төбөтүгэр кэтэрдибит бриллиант таастарынан киэргэтиллибит көмүс хоруоната сымыйа майгынныыр хоруонанан солбуллан уонна портмонетыттан харчыта сүтэн хаалбыта.
    Ол харабыл дьон төһө да тус бэлэмнэниилээх үөрэҕи барбыттарын да иһин уоруйахтар хайдах,тугу туһанан хоско киирэ сылдьыбыттарын быһаарбатахтара.Онон туох да улахан айдаана суох атааран кэбиспиттэрэ.
    Бу түгэн иннинэ «Семка –кулак» “Татаар Бааскатын” бэйэтигэр ыҥыран ылбыта. Кини манна Аан дойду чемпионун хоруонатын уоран ыларга үөһээлэртэн сакаас киирдэ.Онно көмөлөс диэн этии киллэрбитигэр , татаар Бааската олох буолумматаҕа.
    Кинилэр иккиэн “күлүк өрүттэргэ” тэҥ чыыннаахтара. Онон «Семка –кулак» «татаар Бааскатын» сирэй бэйэтин санаатынан кыһарыйар кыаҕа суоҕа.Ол гынан баран ол кэнниттэн киниэхэ кинини эбээһинэстиир Москубаттан «сокуоннаах уоруйахтар» саамай үрдүк мунньахтарын уурааҕын аҕалан билиһиннэрбиттэрэ. Онон хайыыр да кыаҕа суоҕа «Сема – кулак» дьаһалыгар киирэн көмөлөспүтүнэн барбыта.
    Саха сиригэр нэһилиэнньэни кытта көрсүһүү, бары Сойуус республикаларыттан Николай Марков былааныгар саамай бүтэһик турара. Бу иннинэ ити сыаналаах хоруонаны уоран ыларга уоруйахтар өттүлэриттэн хас да хамсаныы табыллыбатаҕынан, кинилэргэ улахан болҕомто ууруллубута. Эппиэтинэс улааппыта.
    Онон бу түгэнинэн “Сема –кулак” –кини аата-суола ыйааһыҥҥа ууруллубута. Ол курдук иккиттэн биирэ ,биир түгэнигэр кини өрөгөй аргыстаах Красноярскай куоратка тиийиэхтээх эбэтэр кинини төрүт да төттөрү түһэрэн кэбиһэр түгэннэрэ үөкээбитэ.
    Бу боппуруоска “Сема-кулак” быһаччы салайыытынан бэлэмнэнии үлэтэ эрдэттэн барбыта гынан баран, араҥаччылыы,харабыллыы сылдьар дьону үтүрүйэргэ киһи болҕомтотун ылар этии оҥоһуллубакка ,бу дьыала эмиэ кыаллыбат түмүккэ кэлиэх курдук буолбута.
    Улуу саахыматчыт эрдэттэн түһэр сирэ биллэрэ , урукку куорат билинҥи курдук буолбатах , бу кэмҥэ “Лена” куоратка соҕотох быстах кэмҥэ хоно дьон түһэр дьиэтэ буоларынан күндү ыалдьыты ханнык хоско түһэрэллэрин билбиттэрэ.
    Бу хоско “Сема–кулактаах” хаста да үөрэтэ киирэ сылдьыбыттара гынан баран, хоско куттала суох киирэр суолу тобулбатахтара. Ол курдук утуйар хоско икки сиринэн эрэ киириэххэ сөптөөҕө. Түннүк уонна аан нөҥүө.
    Аан дойду чемпионун хас биир хамсаныытын ,түһэр хоһун барытын тустаах бэлэмнэниини барбыт түөрт эр бэрдэ, КГБ үлэһиттэрэ маныы-кэтии сылдьаллара. Ону таһынан аан тас өттүгэр харабыл уолаттар күнү-түүннэри маныыллара.Онтон түннүгү КГБ үлэһиттэрэ эрдэ сэрэтэр тэриллэринэн тардан кэбиһэллэрин атын сирдэргэ инники хамсаныылар көрдөрбүттэрэ уонна ол туһунан биллэрии “Сема-кулакка эрдэ тиэрдиллибитэ.
    Онон «Сема-кулак», бу дьаһалга кыттыахтаах чөмчөкөлөрүн «хаарты дьиэтигэр» түмүк сөннөһүүгэ ыҥыран баран ,дьүүллэһиигэ туох да болҕомтоҕо ылыллар этии киирбэтэҕинэн! Бу дьыалаттан аккаастанарга диэн түмүк быһаарыы ылыммыттара.
    Ол кэнниттэн кини санаата оонньоон “ татаар Бааскатыттан” “остуол- поляна” тэриттэрэн соҕотоҕун арыгылыы хаалбыта.
    Ол олорон толкуйдаатаҕына , биир өттүнэн бу сорудаҕы толорорго ылсыбыт араас киин куораттар эҥин араас таһымнаах «көрөөччүлэрэ» кыамматылар.Ол гынан баран бу күннэргэ саҥа Красноярскай куорат көрөөччүтүнэн анаммыт киһиэхэ , бу дьыалаҕа кыамматаҕына «хара» мэҥ түһэрэ чуолкай. Бу дьыала табыллара буоллар кини кыайыы-хотуу кынаттанан, өрөгөй үрдүгэр тиийиэхтээх, аата-суола хас эмэтэ харыс үөһээ үрдүөхтээх этэ.Бүтүн киэҥ Россия үрдүнэн «номох» буолан кэпсээнҥэ киириэхтээҕэ. Онтуката кыаллыбата.
    Бу Улуу саахыматчыттан “күлүк”өрүттэр эрдэ уора сатаабыт түгэннэрэ баар буолан,билигин киһилэрин харабыллыыллара да сүрэ да бэрт. Араҥаччылыыр дьоно хас хардыытын аахтара сылдьан,тэҥнэ хамсана сылдьаллар.
    Ол олорон орто холуочуйан баран,били такыйа сылдьар уолун кэпсиирин курдук талааннаах дуо? Миэхэ көрдөр эрэ диэн «татаар Бааскатын» дьаһайан Тимири ыҥыттаран ылбыта.
    Уола кэлбитигэр “Татаар Бааската” “Сема кулак” истэн олордоҕуна , бу киһини кытта хаарты оонньоо, ол оонньуу олорон онтукатын-мантыкатын уор диэн дьаһал биэрбитэ. “Сема-кулак” оччону истэн баран бэйэтиттэн ону –маны уордарымаары кэтэнэ аҕай олорбута. Ол үрдүнэн Тимир такыйааччытын сорудаҕын туох да эҥкилэ суох толорбута.Инньэ гынан «Сема-кулагы» улаханнык дьиктиргэппитэ , соһуппута.
    Ол олорон Тимир дьоно тугу кэпсэтэллэрин истэ олорбута. Кэпсэтии сүнньүн төһө да өйдөөбөтөр , хоско сытар малга аанынан уонна түннүгүнэн сытаан киирбэт буоллаххына, олох атыннык хамсаныы оҥоһуллуохтааҕа өйдөнүллэр. Онтон хоско киирбэккэ эрэ ол малы хайдах ылыахха сөбүй? Хармаанньыттар өйдөбүллэринэн салайтардахха "китайская рука" туһаныллыахтаах ,атыннык эттэххэ кытай уоруйахтара аһыыр мастарын туһанан тарбахтарын уһатан уоралларын курдук хамсаныллыахтаах.Онтон манна мас оннугар күөгүнү туттуохха сөп эбит толкуйга кэлбитэ.
    Ол иһин дьонун дойҕохтоһоллорун истэ сатаан баран аһаҕастык :
    - Онтон ол малы ыларга күөгүнү туттар сатаммат дуо?-диэн бэйэтин санаатын атастаспыта.
    Аан-маҥнай «Сема –кулак» арыгытын дьаара төбөтүгэр охсон балачча өр «татаар Бааскатын» кытта сэһэргэһэ олорон уол бу этиитигэр суолта биэрбэтэҕэ, онтон төбөтүгэр туох эрэ атын өйдөбүл киирбитигэр,эмискэччи Тимир диэки эргиллэ түһээт:
    - Эн малы хостон ыларга күөгүнү туттуохха диэн эттин,ону мин өйдөөбөтүм. Эппиккин быһаар эрэ.-диэн ыйыппыта.
    Онуоха Тимир : -Мин ити хоско үлэм сүнньүнэн хоһу хомуйа хаста да киирэ сылдьыбытым. Онон ити хоско туох баарын , хос мала-сала, дьон чэпчэтинэр хоһо хайа диэки турарын барытын билэбин. Ол хоско аан уонна түннүк нөҥүө киһи киирэрэ кыаллыбат буоллаҕына,хос истиэнэтигэр салгыны ыраастыыр хайаҕас баар. Ол хайаҕас нөҥүө күөгүнэн хос иһигэр баар ,ханнык баҕарар малы балыктыыр курдук күөгүлээн ылыахха сөп буолуо. Итинник дьаһаннахха табыллыан сөп
    Урут кыра оҕо сылдьан , итинник элбэх кыбартыыралаах дьиэ салгын тардар турбатыгар куоска оҕото түспүтүн спиннинг көмөтүнэн босхолообуппут.Онтон манна ити хос дьиэ саамай бүтэһик этээһигэр турарынан , ити боппуруос боростуойдук быһаарыллыан сөп.Ол салгын тардар турбаны, ол хоско баар салгын тардар хайаҕаска дылы киһи батар гына кэҥэттин даҕаны , хос иһигэр баар малы ыларга күөгүнү хайдах баҕарар туттуохха сөп. .-диэн тугу толкуйдаабытын эппитэ.
    Ити Тимир этиитин истээт «Семка-кулак» түүнү быһа арыгыны ыймахтаабыт киһи , эмискэччи төбөтүгэр уулаах биэдэрэнэн ыстарбыт курдук өйдөнөн кэлбитэ.Тимири өр баҕайы тула эргийэ хаама сылдьан , баһыттан-атаҕар дылы болҕомтолоохтук көрө-көрө ,икки илиитинэн төбөтүн өйөөбүттүү тутта сылдьан аргыый хамсата-хамсата:
    -Биһиги бу куораты көрө олорор “чөмчөкөлөр” хайдах курдук акаарыбытый! Бу уол толкуйдаабытын сатаан толкуйдаабат буоллахпытына, ким биһигини убаастыай?
    Ити хоһу сүүстэ туора-маары хаампыппыт, оччо төгүл сүбэ мунньах тэрийбиппит. Ол тухары ким да сөп түбэһэр этиини оҥорботоҕо. Үөннэр! Мэйиилэрин барытын арыгыга сиэппиттэр !- дии –дии муннун анныгар баллыгырыы сылдьыбыта. Бэйэтиттэн уонна дьонуттан кэлэйбитин билиммитэ.
    Ити кэнниттэн ол нүөмэргэ Аан дойду кыайыылааҕа түһэринэн биричиинэ оҥостунан уоруйах аймах кигиитинэн өрөмүөн үлэтэ ыытыллыбыта. Онон саптынан «Сема кулактаах» бэйэлэрин күүстэринэн кимиэхэ да биллибэтинэн,кырыыса үрдүттэн хостон салгын тахсар хайаҕаһыгар дылы киһи киирэрин курдук кэҥэтэн биэрбиттэрэ.
    Ол кэнниттэн «Сема кулак» бэйэтин дьаһалынан Тимири «күөгүһүт» оруолугар анаабыта уонна уонча хонук устата бу кэҥэтиллибит турба иһигэр олорон хос иһиттэн малы ыларга дьарыктаабыттара.
    Күөгүһүт хамсаныыта эҥкилэ суох буоллун диэн олбоҕун хаптаһынтан оҥорбуттара.Тимири дьарыктааһын «Сема-кулак» быһаччы хонтуруолун анныгар барбыта.Ол түмүгэр Тимир тугу барытын хос иһиттэн күөгүнэн бэрт түргэнник иилэн ылар буолбута.
    Ол түмүгэр Тимир салгын тахсар хайаҕаһын истиэнэтин анныгар « күөгүһүт» көрбөт «өлбүт» кэрчик сир баарын билэн “Сема-кулакка” эппитэ..
    Онон сибээстээн хос миэбэлин барытын хамсатан, ол кэрчик сиргэ миэбэли таһааран туруорбуттара. Ол түмүгэр «күөгүһүт» хос иһин барытын көрөр буолбута. Салгын тахсар хайаҕаһын бэлэм собуокка оҥоһуллубут анал хаппаҕынан саппыттара.Онтукалара хос иһиттэн көрдөххө сабыылаах буолбутун иһин,ону кэнниттэн киирэн хайдах баҕарар аһыахха сөптөөҕө.
    Улуу саахыматчыт кэлиитин саҕана туох баар бэлэмнэнии үлэтэ барыта бүппүтэ. Онон кини хостон тахсан онно-манна бардаҕын аайы,сырыы аайы хос иһин хаппах нөҥүө көрө сылдьыбыттара. Ол тухары хос иһигэр биирдэ да хоруона турарын көрбөтөхтөрө, киһилэрэ “чыычаах” курдук киһи буолан биэрбитэ. Ол курдук хоһун иһин бүтүннүү хомуйа сылдьар. Бары туттар тэрилин,таҥаһын сабын барытын анал ууруллар сирдэргэ уура сылдьар. Мала-сала барыта бэрээдэк,туох да ыһыллыбат. Инньэ гынан хоһун иһэ ким да киирэн хоммотоҕун курдук. Аан –маҥҥайгы күн хайдах хомуллубутунан, ол курдук турар.
    Тустаах дьоҥҥо ыксал буолбута. Ол курдук киһилэрэ барар кэмэ бу тиийэн кэлбитэ.Бүгүн көтөр аал пордуттан төттөрү Москубатыгар көтүөхтээх. Бу кэмҥэ тугу да дьаһамматахтарына бэлэмнэммит дьыалалара таах «кураанах ытыы» буолар кыахтаммыта. Онон тугу эрэ толкуйдаатахтарына табыллара. Ол иһин бүтэһик хамсаныыларын оҥорбуттара.
    Улуу саахыматчыты айаннаары малын-салын хомуна сылдьар киһини «Сема кулактаах» аллараа телефоҥҥа ыҥыттаран ылбыттара.Ол кэмҥэ Тимир оннун булан хаппах быыһынан көрбүтэ хомуот үрдүгэр хрустальнай таас тэриэлкэҕэ туох эрэ таастарынан киэргэтиллибит көмүстэн оҥоһуллубут “хоруона” курдук быһыылаах тэрил лаампа уотугар эҥин араас өҥҥөрүнэн оонньуу турара.
    Тимир дьарыктаммыт,дьарыктаммыт курдук ол хоруонаны бэрт түргэнник күөгугэ иилээт ороон ылбыта уонна кэтэһэн турар киһитигэр биэрэ охсубута. Ол оннугар үү-дүкчү оҥоһуллубут албын хоруонаны миэстэтигэр олордон кэбиспитэ. Ол кэнниттэн дьоно Тимири бэрт түргэнник турбатын иһиттэн ороон ылбыттара уонна дьиэ кэтэх өттүнэн баһаарынай кирилиэһинэн түһэрээт, күүтэн олорор массыынаҕа олордоот куоратка ыытан кэбиспиттэрэ.
    Бу кэнниттэн өр-өтөр буолбатаҕа Саха сирин Коммунистическай партиятын обкомун аатыгар Москубаттан партия Киин кэмитиэтин аатыттан чопчу куорат иһигэр баар кутталлаах бөлөхтөрү суох оҥорорго дьаһаллары ылалларыгар сорудахтыыр сурук тиийэн кэлбитэ. Ол сурукка тирэҕирэн Саха сиринээҕи партия обкома киэҥ ыҥырыылаах партия Обкомун пленумугар Ис дьыала миниистэрин,ону кытта куораттааҕы милииссийэ куораттааҕы тэрилтэтин салайааччытын ыҥыран үлэлэрин отчуоттартарбыта.
    Онно Иван Константинович бэйэтин тус кыһыытын бу түгэҥҥэ дылы дириҥҥик кистии сылдьыбыта. Онтукатын түгэнинэн туһанан иэстэһэн милииссийэ үлэтэ мөлтөҕүн туһунан төлөннөөх тыл эппитэ. Ол түмүгэр Пленум уурааҕынан партийнай өртүнэн улахан сэмэлэри тустаах дьоҥҥо уураахтаабыттара.
    Ол гынан ити мунньах милииссийэ үлэтигэр туһаны эрэ аҕалбыта. Ол курдук эбии үп көрүллэн куораттааҕы милииссийэ тэрилтэтин иһигэр тэрээһиннээх уоруйахтар бөлөхтөрүн утары охсуһар отдел тэриллибитэ. Отдел начальнигынан Афанасьев Сэргэйи анаабыттара.Онтон Сэргэй бэйэтэ да соһуйан хаалбыта.Бу кэмҥэ кини мөлтөх үлэһит аатыран санаата оонньоон, үлэтиттэн уурайарга санана сылдьар кэмэ этэ.

    0
  • тиинч
    1 апреля 2020
     

    Бэрт да бэрт, салҕыытын күүтэбит :)

    0
  • Баба5а баатыр
    2 апреля 2020
     

    Тиинч! Мин айымньыбын аа5ар5ар бэйэ5эр махтал.аа5ааччы баар буолан бу кэпсэ
    эн сурулунна.Ол сылдьан биир сарсыарда үлэтигэр кэлбитиигэр милииссийэ капитанын сыбаанньатын иҥэрэр уонна биэс киһилээх отдел салайааччытынан ананар бирикээһин туппута. Ол кэнниттэн отдел тэриллибитин суола-ииһэ бэрт түргэнник көстөн барбыта. Ол түмүгэр бэрт үгүс хармаанньык бэрт кылгас кэмҥэ тутуллубута. Маны барытын көрө-истэ олорон «татаар Бааската» кинилэр тустарыгар ыарахан кэм кэлбитин сэрэйбитэ. Ол иһин «Сема –кулакка» тиийэн Тимири бэйэтин кытта илдьэ барарыгар көрдөспүтэ.
    Биир сарсыарда “татаар Бааската” утуйа сытар Тимир хоһугар киирэн кэлбитэ ,уол атаҕын аттыгар ороҥҥо олорбута уонна уол сирэйин өр баҕайы манаабыта.Кини бу орто дойдуга олус уһуннук олордо.Онон бэйэтин албыннарара туга да суох.Бүтэһик «туочука» эрэ турара хаалла. Ол олорон толкуйдаатаҕына кини дьиҥҥээх дьон олоҕун курдук олохтон туораан , атын туора киһи олоҕунан олорон кэллэ.
    Олоҕун кэлин эрэ кэрчигэр, үтүө кэмнэрин аһаран баран эрэ, бу дойду түгэҕэр кэлэн дьэ киһилии соҕус олорор. Оннук олоҕу олороругар олохтоох дьоҥҥо махтанар. Ким да буорту гына илик ,олус көнө,кэнэн дьон.Онон толкуйа -санаата бу дьону кытта сөп түбэһэн манна тирэх оҥостон олорор . Онон олохтоохтору олус убаастыыр.
    Онтон бу уолу хара маҥҥай көрсүһүөҕүттэн бэйэтигэр чугастык ылыммыта.Тулаайаҕын,бас баттах сылдьарын билээт, бэйэтин олоҕор тэҥҥии быраҕан бэйэтигэр чугаһаппыта. Маҥҥай утаа олох сокуона кытаанаҕынан, киһи бэйэтин айаҕын бэйэтэ ииттиэхтээх диэн өйдөбүлүнэн салайтаран, бу уолу бэйэтин дьаллыгар такыйбыта.
    Ол сылдьан бэйэтэ да билбэтинэн бу уолга олус убаммыт. Бу уолу төрөппүт оҕотун курдук ылынар.
    Бу олорон санаатаҕына дьоҥҥо туох да туһаны оҥорбокко, наар куһаҕаны эрэ оҥорон кэллэ. Киһи санаатынан диэн маны этэн эрдэхтэрэ.Ол курдук кырдьар сааһыгар олорбут олоҕун түгэннэрин эргитэ саныы сылдьан төрүт да утуйбат буолла. Эдэр эрчимнээх кэмҥэрин көргө-нарга ыыппыт киһи ,олоҕун тиһэх кэмҥэригэр бэйэтин кыаммат буолан баран биирдэ эрэ олох сүрүн сокуонун өйдөөтө.
    Киһи бу дойдуга ыраас сыһыаны көрсөөрү ,кэрэни айаары, олох салҕаары кэлэр эбит! –ити курдук кырдьаҕасуоруйах ону-маны эргитэ толкуйдуу олордоҕуна Тимир уһуктан кэлээт,аттыгар ытыы олорор «татаар Бааскатын» көрөн улаханнык соһуйбута. Кинини кытта билсиспитин тухары, хаһан даҕаны такыйааччыта маннык тостон олорорун көрө илигэ.Ол иһин соһуйбучча:
    -Дьээдэ Баһылай! Туох буоллун? -диэбитин бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Ити кэмҥэ киһитэ көрүөх бэтэрээ өттүгэр урукку бэйэтэ буолан хаалбыта уонна туох да саҥата суох хостон тахсан баран хаалбыта.Тимир үйэтигэр киһи биир туруктан атын турукка, бу курдук түргэнник көһөрүн аан маҥҥай көрбүтэ.
    Эбиэткэ «татаар Бааската» Тимири бэйэтигэр ыҥыран ылбыта. Ол гынан баран биир да саҥата суох эбиэттээбиттэрэ. Ол кэнниттэн уолу бэйэтигэр ыкса тардан, кууһан олорон:
    -Тимир! Мин эйиигин хармаанньыт уоруйах идэтигэр умса анньыбыппар, эн миигин кырдьаҕас акаары оҕонньору кыаллар буоллаҕына бырастыы гын! Эйиигин ааҥ-маҥҥай көрсөн баран , өскөтүн кини төрөппүттэрэ,чугас аймахтара суох, соҕотох, тулаайах оҕо бу сиргэ бэйэтин хармаанньыт уоруйах буоллаҕына эрэ айаҕын ииттэнэрэ буолуо диэн толкуйтан эйиигин бу идэҕэ такыйбытым.
    Онтон эйиигин кытта өр кэмҥэ эн-мин дэһэн баран,эйиигин төрөппүт оҕом курдук ылынным.Бэйэм “аллах” таҥарабар махтаммытым. Бу бүтэһик олоҕум кэрчик кэмигэр миэхэ анаан уол оҕо бэлэхтээбитигэр.Хас биирдии тустаах киһиэхэ , бу сиргэ суох буолбутун кэннэ кини туһунан ким эрэ сылаас тылларынан ахтара олус улахан суолталаах.Ол гынан баран ол ыра санаам туолбат буолла. Эн биһи арахсабыт. Бу түгэн миэхэ бу курдук олус улахан ыарыылаах буолуо диэн мин бэйэм даҕаны толкуйдаабат этим.Ол курдук эйиэхэ убаммыт эбиппин.
    Бүгүн “Сема-кулак” Красноярскай куоратка ,көрөөччүнэн анаммыт сиригэр көтөр. Кини эйиигин бэйэтин кытта илдьэ барыа.!
    Дьэ,билигин миигин болҕойон болҕомтолоохтук иһит!. Мин үйэм тухары хармаанньыт уоруйах суолун тутуспут уонна ол олоххо “күлүк”өрүттэргэ кинилэр саамай үрдүк чыыннарыгар “сокуоннаах уоруйах аатын ылбыт уоруйахбыһыытынан , эйиэхэ бэйэм бу олоххо оҥорбут түмүк толкуйдарбын этэбин.
    Мин эйиэхэ, эн мин курдук хармаанньыт-уоруйах идэтинэн олох олоруоххун олох баҕарбаппын! Мин кырдьык маннык идэлээх буолан олоҕум улахан аҥарын баай-тот олоххо олорон кэллим. Ол курдук миэхэ барыта баара. Мин тула чэпчэки харчы-үп хайа сүүрүктээх уутун курдук кутуллан устара, үгүс кыраһыабай дьахталлар харчы инниттэн тэлгэнэн биэрэллэрэ,быстах кэмҥэ иннибэр-кэннибэр сүүрэ сылдьар доҕоттор-атастар,бииртэн-биир саҥа куорат Сойууһу бүтүннүү кэрийбитим.Ханна-ханна тиийбэтэхпиний!Туох да кыһалҕата суох , чэпчэкитик бу олоххо олордум.Ол гынан баран бу орто дойдуга киһи быһыытынан айыллан кэлэн баран,боростуой “киһи дьоло” диэн өйдөбүлүн билбэтим. Ол курдук дьиэ-уот ,оҕо-уруу диэни тэриммэтим.Атын туора дьон туһугар туох да үтүөнү оҥорботум. Төттөрүтүн барыта бэйэм туспар,кинилэр үптэринэн олордум. Бу олоҕор түмүк кэрчигэр олорор киһиэхэ олус ыарахан таһаҕас.
    Эһи курдук “молокочуостар” өйдөрүгэр эрэ өйдөрүгэр-санааларыгар эрэ уоруйах олоҕо “арамаантыка” курдук көстүөн сөп. Онтон дьин иһигэр киирдэххэ уоруйах кырасыабай олоҕо өҥҥөөх кыраасканан кырааскаламмыт хах уонна быһах биитин устун сылдьар олох!
    Эн билигин Красноярскай куоратка тиийдэххинэ.Ааҥ-маҥҥай үчүгэйдик,болҕомтолоохтук тула өттүгүн көрүн! “Сема-кулак” ити куоратка бэйэтин былааһын олохтуу , атын бэйэтин курдук “күлүк” өрүттэр урдустарын кытта эн-мин диэн аахса баран эрэр. Онон туох барыта буолуон сөп. Эйиигин киһи үөйбэтэх өрүттэригэр түбэһиннэриэхтэрин сөп. Мин баҕам диэн эн ити дьонтон төһө кыалларынан эрдэ араҕыс.Атын кыһын кэлбэт сирдэригэр ,үгүс баай-тот олохтоох дьон олохсуйбут куораттарыгар бар. Мин эйиэхэ сөп түбэһэр докумуону буллардым, хаһан баҕарар,ханнык баҕарар түгэҥҥэ “айаххын” булунар идэҕэ такыйдым. Онон өлөҥ-охтон биэриэн суоҕа. -диэн кэпсии олордоҕуна уола быһа түһэн:
    -Дьээдэ Вася! Мин ханна эрэ билбэт куораппар барыахпын олох баҕарбаппын! Мин манна төрөөбүтүм уонна улааппытым. Бу сир мин төрүт Ийэ дойдум!-диэн Тимир саҥа таһаарбытын ,татаар Бааската бэйэтин саба саҥаран кэбистэ.
    -Тимир! Эн уоруйах дьиҥҥээх олоҕун ситэ билэ иликкин! Ол иһин итинник этэҕин. Биһиги кэлиҥҥи хамсаныыбытыгар “Сема-кулак” аатыгар үлэлээтибит. Мин кини көрдөһүүтүгэр, “сокуоннаах уоруйахтар” бэйэлэрин мунньахтарыгар ылбыт быһаарыныыларынан салайтаран эрэ сөбүлэһэргэ тиийбитим.
    Аан дойдуга биллэр киһиттэн, былаас дойдуга тус-туспа норуоттар биир кэлимсэ буолууларын туоһулуур киһититтэн , кини Аан дойдуга саахымакка бастаабытын бигэргэтэр хас да мөлүйүөн доллар сыаналаах бриллианнарынан киэргэтиллибит хоруонатын уоран ылыы ,сокуон хараҕар олус “ыарахан ыстатыйа”! Онуоха эбии урукку хамсаныыларбытын сыбыахтара.Оччоҕо бу дьыала, эйиэхэ бэйэҕэр олус улахан алдьатыылаах дьыала буолан тахсыаҕа.
    Үйэҥ тухары күлүүс хаайыытыгар сытар курдук суут уураах ылыа.Олоҕун суола тосту уларыйыа.
    Ол иһин билигин бэйэ тириитин харыстаан атын куоратка сырбас гынарга саамай сөптөөх түгэн!
    Билигин бу дьыаланы арыйаары күүстээх тэрилтэлэр туох баар күүстэрин барытын холбуохтара.Өрүс тааһын да кэбийэлэллэрин да кэрэйиэхтэрэ суоҕа. Барытын тиҥсирийиэхтэрэ.
    Онтон эн ол сылаас ,эйиигин ким да билбэт сирдэригэр тиийэн баран,бэйэҥ соруйан кыра эҥэрдээх ыстатыйаҕа буруйу оҥорон күүстээх тэрилтэлэргэ түбэс. Эн “докумуонун-ксиван” олус үчүгэй. Суолгун бутуйуо.Олох төрдүн хасыһа барыахтара суоҕа.Кинилэр доппуруостарыгар мин тулаайахпын,бүрээппин диэн кэлиилии тэбэ тураар. Оччотугар эйиигин бүрээт курдук көрөннөр, оҕо дьиэтигэр ыытыахтара.
    Эн ол тэрилтэлэригэр тиийэн баран кылаабынайа үчүгэйдик кыһаллан үөрэтэр үөрэхтэригэр үөрэн!Эн сырдык төбөлөөххүн! Үчүгэй үлэ идэтин баһылаа.Дьиҥҥэх таптал өйдөбүлүнэн салайтаран биир эмэтэ кэрэ кыыһы кытта өйгүн-санааҕын холбоо,кэргэннэн! Дьиэ-уот тутун! Оҕолон! Ити өйдөбүллэргэ сытар киһи дьоло!Онтон биһи курдук дьоҕурдаах дьон ,ити да олоххо дьонтон таһыччы таһымнаах олоххо олороллоругар бигэ эрэллээхпин.Онон мин этиим .Эйиэхэ боростуой дьон олоҕун баҕарабын! Уолчааным!Тимир! Эн мин эйиэхэ тугу этэрбин өйдөөтүн дуо?-диэн ыйытта.
    Тимир соһуйан хаалан бэрт нэһиилэ төбөтүн кэҕис эрэ гыммыта.
    -Тимир! Бу дойдуга мин олох олорорум бэрт кылгас кэм хаалла, онон бу эн-биһи бүтэһик кэпсэтиибит.Онон мин эйиигиттэн көрдөһүүлээхпин . Эн дойдугар аны хаһан кэлэн охсулларгын саба да быраҕан туран этэр кыаҕым суох. Онон кэлин киһи буолан кыахтаннаххына, мин күн сирин көрбүт куораппыттан Казантан биир ытыс Ийэ буору миигин харайбыт ииннэригэр аҕалан кутаар,оччоҕо эрэ мин дууһам биһиги итэҕэлбитинэн уоскуйар.Мин уҥуохпун татаардар көмүллэр сирдэриттэн булаар.
    Онтон мин эйиэхэ харысхал буоллун уонна миигин куруутун өйдүү сырыттын диэн бу амулеты куруутун моонньугар кэтэ сырыт диэн бэлэхтиибин! Хаһан да устума.Ити харысхал күүһүн кэлин эккинэн-хааннынан билиэҥ диэн бигэ эрэллээхпин!
    Манан тугу этэрбин барытын эттим.Билигин киһин сотору кэлиэ.Онон айаҥҥа барар малгын хомун . -диэн “татаар Бааската” бэйэтин санаатын-толкуйун түмүктээтэ.
    Тимир хараҕын уута таммалаары гыммытын бэрт нэһиилэ кыатанан , улаханнык долгуйан олороро.Ити тыллары истээт,бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта.Бу кэлин ийэтэ кини аттыттан суох буолбутун кэннэ ,олоҕор саамай ыарахан кэмигэр өйөөбүт,киниэхэ киһилии сыһыаннаспыт соҕотох киһитигэр “татаар Бааскатыгар” сыста туспутэ уонна марылаччы ытаабытынан барбыта.
    Онуоха биирэ уолу кууһан олорон төбөтүттэн имэрий-имэрий буолбута. Итинник төһө өр олоруохтара эбитэ буолла.Эмискэччи кэпсэтэр тэрил тыаһа өрө тарылыы түспүтэ.”Татаар Бааската” уолу сэрэнэн туора анньаат,кэпсэтэр тэрилин ылбыта:
    - Дьиэбиттэн таҕыстым.Эһиги диэки сотору тиийиэм. Уолу бэлэмннээ.Бириэмэ ыгар,көтөр аал пордугар хойутаан киирэн эрэбит.- диэн Сема кулак саҥата иһиллибитэ.
    Ити курдук бэрт түргэнник хомунан , Тимир бэйэтэ да өйө –санаата хам баттанылла сылдьан, дууһатыгар олоҕун ис тускулун иннин-кэннин ситэ быһаарсыбакка сылдьан,аҕыйах чаас иһинэн “Сема-кулактыын” Красноярскай куоратка баар буолан хаалбыта.
    Бу кылгас кэм иһигэр Тимир чөмчөкөтүн иһигэр эҥин араас толкуйдар барыта киирэн тахсыбыттара.
    Мунчаарыы уонна саарбахтааһын!
    Бу маныаха дылы, кини санаатын:- Инникитин мин олоҕум хайдах буолар?- диэн өйдөбүл бу курдук кытаанахтык хам туппатаҕа.
    Аан-манҥай саарбахтааһын өйдөбүлэ:
    - Бу мин сөптөөх суолу олохпор тутуһан иһэбин дуу? Суох дуу?- диэн кини мэйиитин дьөлө үүттээбитэ.Төрөөбүт Ийэ буоруттан ,Сахатын сириттэн арахсыы,күн сирин көрбүт, оҕо буолан күөнэхтээбит Дьокуускай куоратыттан тэйии,инники дьылҕата үүт туманҥа бүрүллэн турара,ханнык суолунан барара биллибэтэ Тимир толкуйдарын ытык күөрчэҕи ытыйарын курдук эргичиппитэ.
    -Аны мантан ыла миигин аны такыйар киһи суох.Бэйэбэр эрэ эрэнэбин.Бэйэм олоҕум суолун - бэйэм солонобун. Ол суолбар мин сынтарыйыа суохтаахпын,санаа оонньуутугар бэриниэ суохтаахпын- диэн өйүн – санаатын чөмөхтөммүтэ.
    -Онтон инники олох хаамыытын, кэм-кэрдии кэмигэр көрдөрөн иһиэ – диэн толкуйданан бэйэтин уоскутуммута,
    .

    0
  • Баба5а баатыр
    2 апреля 2020
     

    “Сема –кулагы” Красноярскай куоратка көрөөччүнэн анааһын, күлүк өрүттэргэ быстах толкуйтан буолбакка улахан кыһалҕаттан ылыллыбыт быһаарыныынан буолар.
    Ол курдук бу куоратка кэлин кэмҥэ тэриллиилээх бөлөхтөр куоратка муҥур былааһы былдьаһан бэйэ-бэйэлэрин кытта уохтаах сэриигэ киирсэннэр, баар суох чөмчөкөлөрүн суох оҥорсоннор тыл-тылларыгар киирсибэт,бэйэ-бэйэлэрин итэҕийсибэт буолан олоророллоро. Бу куоратка ” күлүк” өрүттэр сүрүн күүстэрэ - куорат Сибиир биир саамай улахан өрүһүн Енисей өрүс икки өттүгэр тэҥийэн сытарынан, уҥа уонна хаҥас биэрэктэр бөлөхтөрүгэр арахсаллара.
    Ол курдук биэрэк биир өттө административнай-культурнай киин ,харчы-үп эргийэр сирэ. Бу эҥэр улахан атыы-эргиэн кииннэрэ маҕаһыыннар, ырыынактар уонна халлаан,тимир,уу суолун күүтэр портара бу эҥэргэ чөмөхтөнөн тураллар. Онтон биир өттүгэр Аҕа дойду кэмигэр Сталин дьаһалынан үөскээбит “промышленнай зона” тэҥийэн сытар.
    Урукку өттүгэр кырдьаҕас куорат өттө баһыйа тутан олорбут буоллаҕына.кэлин алюминиевай уонна байыаннай сыаллаах дойдуну көмүскүүр промышленность сайдан үп-харчы ол өттүгэр оҥоһуллар буолан,бу өттүнээҕи “күлүк” өрүттэр кыаҕыран барбыттара.Онон эн-мин дэһии олус сытыырхайбыта.
    Ол курдук куорат киин өттүн уоруйахтар хааннарын этигэр –хааныгар илдьэ сылдьар, манна манҥай кэлбит хаһаактартан төрүттээх, үйэтин тухары хаайыы эҥэрдэнэн сылдьыбыт “Миша-ясак” көрөн , онтон биир өттүн уоруйахтар сокуоннарын билиммэт күүһү эрэ билинэр спорсменнар бөлөхтөрүн “Коля-захват” диэн уруккута аан дойдуга биллибит тустуук баһылаан олороро.
    Бу дьон бэйэлэрэ даҕаны тус туһунан өйдөбүллээх,утары санаалаах дьон этилэр. Биирдэрэ туох баар күлүк өрүттэр сокуоннарын барытын тутуһан олороро, барыны барытын көрбүт саас ортолоох уоруйах идэлээх дьон аптарытыаттара ,онтон атына саҥа улахан спортан тэйбит эдэр киһи,тугу да билиммэт,барытын күүс өттүнэн сабардаан олорор, харса – хабыра суох суох өйдөбүллээх киһи бөлөх баһылыга буоларынан бэйэ-бэйэлэрин олох өйдөспөттөрө. Ол түмүгэр куорат икки аҥы хайдан олороро. Бу дьон “Сема кулак” кэлэн туох дьаһалы ыларын кэтэһэллэрэ Бу түгэни атын өттүттэн күүстээх тэрилтэлэр эмиэ кыраҕытык кэтээн-манаан олороллоро.
    Онтон “Сема –кулак” куорат көрөөччүтүнэн анаммыт киһи диэтэххэ, “Миша –ясак” уонна “Коля-захват” көрүүлэригэр, кинилэр ортолоругар ылыныллыбыт өйдөбүллэртэн атыннык хамсаммыта.
    Бу иннинэ куоратка хас да киһи бэйэлэрин да истэриттэн ,тас да өттүттэн көрөөччүнэн ананан кэлбиттэрэ.Олор хамсаныылара барыта биир халыып , хара маҥнайгыттан бэйэлэригэр суолта көрдөөн, кинилэр кэлиилэригэр хайаан даҕаны бары куорат күлүк өттүн чөмчөкөлөрө бары киирэн көрсөн сүүһүнэн массыына дьоно арыаллаан куорат саамай мааны эрэстэрээнигэр киирэн ” дуоһунаска” киирии бэлиэтэнэрэ. Олор бары бэйэлэрин тириилэрин харыстанан үтүмэн үгүс киһи харабыллаах буолаллара.
    Олор билигин ханна баалларый? Бары туман буолан халлаанҥа көппүттэрэ.
    Онтон “Сема –кулак” бэйэтэ бу куораттан төрүттээх буолан, ону барытын билэ олороро. Биир өттүттэн кини бэйэтэ оҕо сааһыгар куорат промышленнай өрүтүн өттүгэр олорбут буолан “Коля –захваты” олус үчүгэйдик өйдүүрэ. Онтон бэйэтин олорон иһэр олоҕун сокуонунан кини “Миша-ясактыын” биир өйдөбүллээҕэ .
    Ол да буоллар “Сема кулак куоратка” кэлиитэ барыларыгар соһуччу буолбута. Ол курдук киһилэрэ кимиэхэ да биллибэккэ, Сибиир биир улахан куоратын көрөөччүтэ курдук дирбиэннээхтик-дарбааннаахтык дьаһаммакка , боростуой нэһилиэнньэ дьонуттан туох да уратыта суох , көннөрү киһи курдук кимиэхэ да биллибэккэ, кими да аймаабакка быстах кэмҥэ сынньанар-хонор сиргэ кэлэн түспүтэ. Ити хамсаныытын “Сема кулак “ куоратка баар балаһыанньаны үчүгэйдик үөрэтэн баран дьаһаммыта. Кини маннайгы хардыыларыгар сыыһа хамсаныан баҕарбатаҕа. Бу хамсаныытынан кини куоратка баар икки бөлөххө хайаларыгар даҕаны тэнҥик сыһыаннаһарын, кимиэхэ да тирэммэтин көрдөрбүтэ.
    Ону тустаах дьон сөпкө өйдөөбүттэрэ.
    “Сема –кулак” бэйэтин олоҕор элбэх мускуйууну-эрийиини көрсүбүт киһи буолара.Кини бу Красноярскай куоратка төрөөбүтэ, манна оскуоланы бүтэрбитэ. Кини төрөппүттэрэ дьиннээх “москвичтар”, манна сэрии кэмигэр көтөр аал мотуорун оҥорор байыаннай собуоту кытта көһөн кэлбиттэрэ. Кини төрөппүттэрэ,оччолорго эдэр дьон манна билсэн, бэйэ-бэйэлэригэр тапталларыгар билинэн холбоспуттара. Ол кэнниттэн аҕата бэйэтэ баҕа өттүнэн тылланан аармыйаҕа ыҥырыллыбыта, Ийэ дойдутун көмүскүү уоттаах сэриигэ аттаммыта. Кини онно тиийэн үйэтэ уһаабатаҕа Аҕа дойду сэриитин хонуутугар, Сталинград көмүскээһинигэр охтубута.
    Онон кини аҕа сылаас тапталын билбэккэ, соҕотох ийэ оҕото буолан улааппыта.Ол сылдьан оскуоланы бүтэрэр сылыгар, быстах охсуһууга түбэһэн кылгас болдьоххо хаайыыга ыытыллыбыта.Онтон ыла көммөтө, ити эҥэр өттүн тутуһан сылдьар.
    Онон бу олоҕун суолугар бөдөҥ –садаҥ,айылҕаттан бэриллибит күүстээх-уохтаах уол, олоҕун суолун бэйэтин күүһүнэн-кыаҕынан солонон кэллэ.Бэйэтэ утары охсуһууга ат тэппитин курдук охсуулааҕын иһин ”Сема-кулак” диэн хос ааты иҥэрбиттэрэ. Бу олоҕун устата хас да төгүл көҥүлгэ тахса сырытта даҕаны, төттөрү киирэн испитэ.Ол аайы олорор хаайыытын сирин хоту диэки сыҕарытан испиттэрэ. Онон кэлин тиһэҕэр Саха сиригэр тиийэн хаалбыта.Ол тухары ийэтин кытта бииргэ олорботоҕун да иһин “ийэ таптала”диэн тугун билэн кэллэ.Ол курдук ийэтин хараҕын уута инмит суруктара ханна да тиийдин, эккирэтэн кэлэ тураллара. Ол гынан баран кини төһө да төрүт дойдутугар тиийэн кэлбитин иһин,кинилэр билигин көрсүһэр кыахтара суох,киниттэн сылтаан буолуо ийэтэ кылгас үйэлэммитэ.
    Ол иһин “Сема кулак” түспүт сиригэр хоноот, Тимири илдьэ куорат киин дьону харайар сиригэр ийэтин уҥуоҕар тиийбитэ. Онно тиийэн ийэтин уҥуоҕа быраҕылла сытарын көрөн улаханнык аймаммыта. Ол күнү быһа туһааннаах тэрилтэлэринэн сүүрэн-көтөн , ийэтин уҥуоҕун сиэрин-туомун барытын ситэрбитэ. Ол кэнниттэн Тимири илдьэ оҕо сылдьан олорбут дьиэтигэр тиийэ сылдьыбыттара. Онно урут бииргэ олорбут дьонтон биир чорон соҕотох ийэтин дьүөгэтэ баарын булан , онно түүннэри олорон ону-маны санаспыттара.
    “Сема-кулак” бу хас хамсаныытын интириэстээх дьон туораттан кыраҕытык кэтии сылдьыбыттара уонна эмиэ сөптөөх сыанабылы биэрбиттэрэ.
    Ити тас өттүнэн кини бу куоратка араас улахан аптарытыаттаах уоруйахтар быһаарбатах түгэннэрин ситэрбит үрдүк таһымнаах ,суон сурахтаах уоруйах быһыытынан өрө тутуллан кэллэ. Ол курдук улуу саахыматчыт хоруонатын уоруу, “Сема-кулак” аатын букатын атын таһымҥа таһаарбыта. Онон ким да урут толкуйдаабатах хамсаныытынан, Улуу саахыматчыт аан дойдуга бастаабыт бэлиэтин хоруонатын күөгүнэн уоруу хамсаныытын ,кини толкуйдаабыт уонна тэрийбит уоруйааччы быһыытынан өрө тутуллубута. Ол туһунан билигин букатын киэҥ Сойуус үрдүнэн ,бары өрөспүүбүлүкэлэргэ,атын куораттарга кэпсээн оҥосто сылдьаллар.
    Ити түгэнинэн сибээстээн “үөһээ турар сокуонньуттар” кинини атын Сибиир куораттарын көрөөччүлэриттэн чорбоччу тутар буолбуттара. Ол оннук сыһыан баар буолбутун ,кини хоруона уоруллуутун кэнниттэн, атын куораттар көрөөччүлэрэ киниэхэ сыһыаннара уларыйбытыттан билбитэ.
    Ол сурах бу Красноярскай куоратка кини иннинэ көтөн кэлэн,кинини дириҥ ,киэҥ толкуйдаах көрөөччү курдук көрдөрбүтэ. Ону барытын манна утарса олорор икки бөлөх чөмчөкөлөрө истэн – билэ олороллоро уонна кини маҥҥайгы хамсаныыларыгар сөптөөх сыанабыл биэрэн эрдэттэн бэйэлэриттэн үөһээ туппуттара.
    Кинилэри кэккэ боппуруостар мунчаардардара:
    - Тоҕо “Сема –кулак” бэйэтин кытта манна куомуннаахтарын илдьэ кэлбэтэ? Тоҕо бэйэтин кытта “хаптаҕай сирэйдээх” оҕону соһо сылдьарый? Тоҕо кини ити эрэ уолу кытта манна, иккиэйэҕин эрэ кэллилэр? -диэн түгэн дьиктиргэтэрэ. Кинилэр бэйэлэрин олохторугар, сур бөрөлөр сокуоннарынан салайтара сылдьар дьонҥо бу көрүллүбэт хамсаныы этэ. Эн аттыгар чугастык ,истиҥник саныыр киһин диэн суох буолуохтааҕа,ол олохторун сокуона этэ.
    Ол оннугар кинилэр өйдөрө-санаалара,хамсаныылара боростуой өйдөбүллэринэн салайтарара. Ол курдук бэйэлэрин кытта биир санаалаах дьону кытта кыттыһан, атын дьону күүс өттүнэн баһыйа тутан түөрэйдээһин,үтүрүйүү ,атаҕастааһын уонна ол түмүгэр күлүк харчы хаамыытын хонтуруоллааһын буолара.Оннук үгүс үтүмэннээх үбү тус бэйэ туһугар туһаныллар гына хамсаныы, тус туһунан күлүк өрүттэр бөлөхтөрүн икки ардыгар сирэй-сирэйгэ харсыһыыны эрэйэрэ. Онон күлүк өрүттэр бөлөхтөрүн икки ардыгар эн-мин дэһии кэмигэр үгүс киһи суорума суолламмыта.Ол түмүгэр куоратка кэлин тиһэҕэр икки тэҥ күүстээх күлүк өрүттэр бөлөхтөрө хаалан хаалбыта.
    Онон бу куорат “күлүк” үбүн тутан олорор чөмчөкөлөр , туох баар “эн-мин” дэһиини ааһан иккис оруоллартан, олох бэйэтэ эрийэн мускуйан инники күөнҥэ таһаарбыт дьоно этилэр.
    Онон “Сема-кулак” бэйэтин сүрүн сыалынан бу икки бөлөх ардыгар “эн-мин” дэһиини тохтотууну ,эйэни олохтооһуну сүрүн сорук оҥостубута. Кини бэйэтэ бу бөлөхтөр чөмчөкөлөрүн илдьэ сылдьар таһымнарыттан аллараа түһэрбэккэ ,кинилэр күүстээх өрүттэрин хомуйа тутан холбоон, биир сутурук буоллахха кинилэр таһымнарын өссө үрдүк таһымҥа таһаарыахха сөп диэн толкуйдааҕа.
    Ол курдук кини өйө-санаата,толкуйа букатын атын хайысхаҕа сытар ,кини бу куорат дьиннээх хаһаайына буолуон баҕарар. Ол бу куоратка баар улахан промышленнай тэрилтэлэри бэйэ аннытыгар киллэрдэххэ биирдэ эрэ ситиһиллиэхтээҕэ.
    Ол инниттэн “Сема –кулак” букатын атыннык хамсаммыта. Кини хара маҥҥайгыттан бу бөлөхтөр чөмчөкөлөрүгэр, иккиэннэригэр тэбис тэнҥэ сыһыаннарын көрдөрө сатаабыта.
    Атын өттүнэн кини иннинэ бу дуоһунаска тиксибит дьоно төһө да бары тула өттүлэринэн туһааннаах бэлэми барбыт үөрэхтээх харабылларынан харыстанылла сылдьыбыттарын да үрдүнэн бары уһун үйэлэммэтэхтэринэн , кини бу өттүгэр эмиэ бэйэтин хамсаныыларын эмиэ олох атыннык дьаһаммыта.
    Ол курдук кини бэйэтин эрэллээх дьонун бэйэтин кытта соспокко, ким да билбэтинэн аллараанан тимир суолунан ыыппыта. Ол дьоно манна эрдэ кэлэн куорат иһигэр олороллор. Онон ыксаллаах түгэн үөскээтэҕинэ кини бэйэтин көмүскэнэр бөлөхтөөҕө. Ол дьон кини дьаһалын кэтэһэ сылдьаллара.
    Онтон элбэх киһилээх үөрүүттэн бэйэтэ аккаастаммыта.Ити сылтаҕынан бу икки утарыта турар бөлөхтөрү биир сиргэ мунньуу туох да үчүгэйгэ аҕалбата чуолкай .Кинилэр бүгүҥҥү күннээххэ биир тылы булуна иликтэринэн, бэрт кыраттан бэйэ бэйэлэрин сэймэктэһэн туруохтарын сөптөөҕө, ол иһин маннык тэрээһини тэрийиини олох утарбыта.
    Онтон кини бэйэтин кытта аҥардас “атын сирэйдээх омук” оҕотун илдьэ кэлиитэ, букатын атын ис хоһооннооҕо.Бу оҕо киниэхэ,кини атын таһымҥа тахсыытын бэлиэтинэн “талисманынан” буолар. Онон кини бэйэтин толкуйугар бу уол төһө өр кини аттыгар сылдьар да, ол тухары кинини өрөгөй арыаллыахтааҕын курдук өйдөбүллээҕэ. Ол иһин хара манҥайгыттан бэйэтин аттыгар илдьэ сылдьыбыта.
    Онон кини бу икки бөлөх баһылыктарын кытта бастакы көрсүһүүтүн, бэйэтин толкуйугар “кинилэр иккиэн тэҥ таһымнаахтарын” бигэргэтэн ,ити дьонун кытта,биир кэмҥэ ,ким да бас билбэт сиригэр Енисей өрүһү туоруур киин муоста ортотугар көрсүбүтэ.
    Ол курдук бу муоста ортотугар үс эрэ киһи буолан көрсүбүттэрэ.Арыаллаан кэлбит “байыастар” муоста икки өттүгэр хаалбыттара.
    Онтон “Сема-кулак” икки бөлөх икки ардыгар “эн-мин” дэһиини тохтоторго инники дьоннорунааҕар эмиэ букатын атыннык хамсаммыта.
    Кини бу дьонҥо кинилэр билинҥи таһымнарын хаалларарын ,ол курдук бэйэлэрин сирдэригэр көрөөччүлэринэн сылдьалларын утарсыбатын эппитэ.Ол гынан баран инники өттүгэр “эн-мин” дэһэн бэйэ-бэйэни сэймэктэһиини,хаан тохтуутун тохтотон, эһиги күүскүтүн холбоон өссө үрдүк таһымҥа тахсыахпытын сөп диэн бэйэтин этиитин киллэрбитэ. Бу этии икки өрүттэр интириэстэригэр эппиэттиирэ. Ол курдук бэйэ икки ардыгар өр сыллар тухары утарыта туруу барыларын сылатта. Бу этии икки бөлөх баһылыгар бүтэй муннукка киирбит балаһыанньаттан, бэйэ сирэйин сүтэрбэккэ тахсыы суолунан буолара .
    Ол курдук “Сема –кулак” этиитэ кылгас уонна туһааннаах дьоҥҥо дьэҥкэтик иһиллибитэ.
    -Былаас төрдө харчы! Үчүгэйдик олоруу төрдө харчы! Онон ханнык эрэ быстах дьону халаан,сүүлүктээн ырыынактары түҥэйдээн, онтон аһаан олорбокко, куорат улахан тэрилтэлэрин үптэриттэн-астарыттан тиксиэххэ уонна ол дьайыыларга суут хараҕар ыйаммат курдук дьаһаныахха!- диэн өйү-санааны иҥэрбитэ. Итинэн госудаарыстыба иһигэр харчы сүүрүүгэ икки өрүһүнэн, бюджет уонна күлүк өрүттэр үптэригэр арахсар буоллаҕына , манна Красноярскай куоратка “күлүк өрүттэргэ” үп өйдөбүлэ биир ис хоһоонноох буолбута. Бу куорат иһигэр эрийэр харчы барыта биһиэнэ диэн өйдөбүл сабардаабыта. Ити курдук Сема-кулак өйдөөх хамсаныыларын түмүгэр бу икки бөлөх биир санааҕа кэлэн илии тутуспуттара. Инньэ гынан бу икки бөлөх, бу иннинэ күүстэрин бэйэ-бэйэлэригэр туһаайан турбут буоллахтарына,аны күүстэрин “улахан” харчы оҥоруутугар туһаайан бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөр күүстэргэ бириэмэ аастаҕын аайы уларыйан испиттэрэ. Ол түмүгэр “күлүк өрүттэр” өттүлэриттэн госудаарыстыба үбэр илиини угуу саҕаламмыта.

    0
  • Аа5ааччы
    3 апреля 2020
     

    Кэпсээн

    Олус бол5омтолоохтук аа5абын.Урукку эттугэр олох суруллубатах хайысха.Биир кэлим чэмэхтэммутэ кэр
    эхсэбиллээх.Уруккуга нууччалыы маатыра-куутура баара киэргэтэр этэ.Сахалыы бэрэбуэттуургэр ол суппут.

    0
  • Баба5а баатыр
    3 апреля 2020
     

    Махтал.Оннук буолуо.Иди на ..... хайдах сахалыы суруйуоххунуй.
    Бу хамсаныыларга “Сема-кулак” дьаһайыытынан төһө да “блатной” буолбатахтарын иһин туораттан улахан дуоһунастаах, харчыга ымсыылаах “төбөлөөх” дьону бэйэлэрин интириэстэригэр сыһыарбыттара. Ол курдук хантан эрэ эмискэччи кинилэр кэккэлэригэр харчыга муннугар сыттаах, харчыны буларга,эргитэргэ сытыы,харса суох толкуйдаах “Икки+үс” диэн аатынан биллэр экономист-юрист үөрэхтээх киһи күөрэйэн тахсыбыта.
    Кинини итинник хос аатынан икки харчыттан, үс харчыны оҥорорун иһин ааттаабыттара. Бу киһи салалтатынан үлэлиир бөлөх тэрилтэлэр салайааччыларын сыыһа хамсаныыларын үөрэтэн, ол түмүгэр сорохторун күүс –уох өттүнэн кыһарыйан , атыттарын сокуон хараҕын иһинэн сууттар уураахтарынан, тэрилтэлэри бэйэ анныгар киллэрии, хам баттааһын саҕаламмыта.
    “Сема-кулак” дьонугар этэрэ:
    -Ханнык баҕарар киһи мөлтөх уйаҥ миэстэлээх. Ону булуохха уонна бэйэ интириэһигэр туһаныахха!
    Онтон олох үгүс өртүгэр эр киһи дууһатын кыраһыабай дьахтар күлүүтэ уонна үгүс харчы тыаһа аймыыр. Итинэн сиэттэрэн үрдүкү дуоһунастаах дьону сорохторун бэриккэ ,сорохторун дьахталларынан ымсыырдан. Онтон чиккэ өттүн чугас дьоннут тыыннарыгар туруохпут диэн куттаан,онно үктэтэн , ыган түүрэн бэйэ диэки тардыы саҕаламмыта.
    Атыннык эттэххэ туһааннаах кэпсэтиллибит олохтоох былаас дьонун нөҥүө бэйэлэрэ көрөр тэрилтэлэрин кытта барыстаах араас таһымнаах дуогабардар оҥоһуллаллара. Ол дуогабардар оҥоһуллуутугар туораттан атын кыахтаах тэрилтэлэр булкуһаары гыннахтарына, кинилэри былаас үлэһиттэрин өттүттэн туоратыы үлэтэ ыытыллара. Онтон ол үлэ кыаллымаары гыннаҕына “Коля –захват” уолаттара тиийэн өйдөтүү үлэтин ыытан кэпсэтиини өссө чиҥэтэн биэрэллэрэ.
    Инньэ гынан “Сема –кулак” салалтатынан “күлүк “ өрүттэр бэрт кылгас кэм иһигэр куорат былааһыгар ,күүстээх тэрилтэлэргэ бэйэ дьоҥҥордоох, Красноярскай куорат бары улахан промышленнай тэрилтэлэриттэн үбү-аһы супту оборо олорор кыахтаммыттара.
    Ону барытын Тимир бэйэтэ сирэй кыттыбатаҕын да иһин, туох бары хамсаныыны, кини тиэрдибит дьаһалынан барарын быһыытынан, туораттан бу дьонун хамсаныытын барытын көрө сылдьара.
    Онтон куоратка онук-маннык дьалҕаан ,улахан айманыы түгэнэ тахсыбатын инниттэн “күлүк өрүттэр” куорат иһинээҕи бэрээдэги көрүүнү бэйэлэрин истэригэр ылбыттара.Итинэн сибээстээн Красноярскай куоратка “Миша-ясак” дьаһалынан күлүк өрүттэри кииннээһин үлэтэ саҕаламмыта. Ол түмүгэр “Миша-ясак” урут куорат аҥарын көрө олорбут буоллаҕына, билигин куоратка соҕотох хаһаайын буолан “күлүк” үбү барытын хонтуруоллуурга эппиэттээх киһи буолбута.
    Бу бириэмэ устатыгар Тимир “Сема –кулактыын” куорат кытыытыгар төрөппүттэрин төрүт даачаларыгар, икки дьиэлээх чааһынай уһаайбаҕа олорбуттара. Ол сылдьан Тимир кыра дьиэҕэ олорон бу уһаайба харабылын оруолун толорооччу курдук буолан хаалбыта. Онтон аһыыр астарын кэпсэтии быһыытынан хамнаска туораттан биир саастаах дьахтар астаан барара. Ол быыһыгар, кини “Сема-кулак” дьаһалынан онно-манна баран дьаһал суруктары тиэрдэрэ. Атыннык эттэххэ, кини “түргэн атах –холууп” оруолун толорон,“Сема-кулак” дьаһайбытын тустаах киһиэхэ тиэрдэн иһэрэ.Инньэ гынан бэрт кылгас кэмҥэ Красноярскай куораты уонна ону тутан олорор чөмчөкөлөрү барыларын бэрт түргэнник билбитэ.
    Ол дьон киниэхэ кыра оҕо диэбэккэ бэрт убаастабыллаахтык сыһыаннаспыттара. Ол онно кини “Сема-кулак” итэҕэллээх киһитэ буоларынан уонна кини туһунан ” үйэ “ уоруутугар туох сыһыаннааҕын истэн- билэн сылдьаллара төрүт буолбута. Онуоха эбии утары кэпсэтиигэ уол нууччалыы ыраастык,өйдөөхтүк уонна “уоруйах” тылынан кинилэртэн итэҕэһэ суох кэпсэтэринэн “бэйэбит” киһибит дэппитэ.Онон кинини уопсай сүбэнэн бу куоратка бэрээдэҕэ суох оҕолор бөлөхтөрүн хонтуруоллуур уолунан анаабыттара.
    Ол түмүгэр Тимир туруорсуутунан куоратка баар бэрээдэҕэ суох оҕолор бөлөхтөрө барыта хонтуруолга ылыллан кыбаарталларынан көрөөччүлэргэ сыһыарыллыбыттара.
    Тимир көрүүтүгэр ,бу оҕолор бөлөхтөрө, кинилэр Дьокуускай куоратка баар оҕолорун бөлөхтөрүттэн букатын атын өйдөөх-санаалаах, сүрүннээн барыны барытын көрбүт, ийэ-аҕа тапталын билбэтэх тулаайах, соҕотох ийэ, аҕа арыгыһыттар,хаайыылаахтар, кэннилэригэр туохтара да суох, олох аллараа таһымыгар түспүт дьон оҕолоро этилэр.Онон хамсаныылара да оннук,харса-хабыра суох буолар эбит.
         Бу бөлөхтөр элбэх сыл устата “эн-мин” дэһиини баран, ис тутуллара олус тэрээһиннээхтик ,чуолкайдык чочуллубутун бэлиэтии көрбүтэ. Ол курдук Дьокуускайга оҕолор бөлөхтөрө саастарынан икки эрэ бөлөххө арахсар буоллахтарына,манна саастарынан көрөн хас да бөлөхтөргө арахсара. Кыра саастаахтар 9-14 дылы “шелуха” , 15-17 дылы саастаахтар “супера” онтон 18-19 дылы саастаахтар “молодые” диэн ааттаналлара.
    Ис туруктарынан бэйэлэрин истэригэр кыбартаалларынан кыра-кыра бөлөхтөргө арахсаллара.Ол бөлөххө сылдьар оҕолор хас биирдиилэрэ бэйэлэрин бөлөхтөрүн истэригэр баар оҕолорун эрэ билэллэрэ уонна бэйэлэрин кыбаарталларын эрэ иһигэр эрэ хаһаайынныыллара. Онон ханнык эрэ бөлөх бэйэтин дьайыытыгар күүстээх тэрилтэлэргэ түбэстэҕинэ “дьыала “ол бөлөҕүнэн быстан хаалара.
    Онон кини бу сылдьан “күлүк” өрүттэр хайдах тэриллэн олороллорун уонна кинилэр кыахтарын ис өттүттэн көрөн барытын сиһилии билбитэ. Ол кэнниттэн санаан толкуйдаан көрдөҕүнэ Дьокуускай куоратка кинилэр “Аппа уҥуордааҕы” оҕолорун бөлөхтөрө, бу хайысхаҕа олох саҥардыы “ эһээкий оҕо “ хаамыытын оҥоро сылдьар таһымыгар сылдьар эбит .
    Ол курдук маннааҕы оҕолор бөлөхтөрүн барытын Красноярскайдааҕы оҕо хаайыытын ааспыт оҕолор баһылаан олороллоро. Онон оҕолор икки ардыгар сыһыан олох халбаннаабакка “хаайыылаахтар”сокуоннарынан салаллан уонна “хаайыылаахтарынан” быһа ,хам тутуллан олороро. Ол түмүгэр кинилэр хамсаныылара барыта толкуйдаахтык былааннаахтык барара.
    Онон хас биирдии оҕо бөлөҕө, кини кыаҕыттан-күүһүттэн көрүллэн ,хантан эрэ ас - таҥас булунар хайысхалааҕа ,сирдээҕэ.Дьэ,ол кинилэргэ ким да туораттан киирэн тыыппат баайа буолара. Ону барытын “үөһээлэр” үрдүттэн көрөн тыыран,бэрээдэктээн биэрэллэрэ.Ол быһаарыылара тустаах бөлөхтөргө тууллубат сокуон буолара.Онон бөлөхтөр икки ардыларыгар “эн-мин” дэһии суоҕа. Бу бөлөхтэр бары тус туһунан тарбах курдук сылдьыбыттарын иһин, “үөһээҥилэр” быһаарыыларынан туһааннаах кэмҥэ биир сутурук буолан бары биир хайысхаҕа түмүллүөхтэрин сөбө.
    Ол курдук бу оҕолор “күлүк” өрүттэр кигиилэринэн куорат хоккейга хамаандата “Енисей” атын хамаанданы кытта күрэс былдьаһыыларыгар, куоратка баар спортивнай кулууптар фанаттарын бөлөхтөрүн нөҥүө, киһи өйүгэр баппат айдааны тардыбыттарын Тимир илэ хараҕынан көрбүтэ.
    Ол айдааны туораттан сылдьан көрдөххө,куораты аймыыр,олохтоох дьон өйүн-санаатын күүрдэр түгэннэр тахсыталаабыттара. Ол курдук олохтоох ыалдьааччылар атын хамаанда “ыалдьааччыларын” кытта маассабай охсуһууну тэрийбиттэрэ.Онно киһи бөҕөтө эчэйбитэ, куорат маҕаһыыннара тоҕо сынньыллыбыттара,уулуссаҕа баар массыыналар үнтү тэпсиллибиттэрэ. Бу оҕолор бөлөхтөрүн нөҥүө “күлүк” өрүттэр уулуссаҕа тэрээһиннээх буруй оҥоруутун тэрийэн куорат олохтоохторун дьиэлэригэр симэн, күлүктэриттэн куттанар буола сылдьар гына сатыыллара .
    Маннык түгэннэри тэрийии “күлүк” өрүттэр былааһы кытта “манньыат” атастаһар, кинилэри түүрэр ыгар биир көрүннэрэ этэ. Кинилэр күүстээх өрүттэри кытта быһа кэпсэтиинэн куоратка бэрээдэги тутуохпут диэн мэктиэлээннэр, бэйэлэрин тустарыгар туһалаах кэпсэтиилэри ыыталлара.
    Ол барыта “Сема –кулак” дьиэтин иһиттэн дьаһаллан тэриллибитэ. Ону Тимир билбэтэ эбитэ буоллар, бу түбэлтэни таах буолуох буолуохтааҕын курдук көрөн кэбиһиэ эбитэ буолуо.
    “Сема –кулак” кыаҕыран истэҕин аайы, кини Тимир таһыма эмиэ үрдээн испитэ. Ол курдук кини билигин урукку курдук айаҕын атан баран, куорат устун бэйэтэ сүүрбэт буолбута.Кини анныгар билигин биэс-алта бэйэтин курдук саастаах уолаттардааҕа. Олор куораты сүрүн кыбаарталларынан арахсан көрөн олороллоро.
    Тимир бэйэтэ төһө да баҕарбатаҕын иһин олох бэйэтэ олуйан,кыһалҕа кыһайан дойдутуттан тэйэн баран, маннык өйдөөх –санаалаах эйгэҕэ киирэн баран бу дьон хабыр хамсаныыларын көрө сылдьан иһигэр улаханнык дьиксинэ, салла сылдьара.
    Ордук кини бу саҥа сиргэ кэлэн баран, киһи олоҕо биир да “кэппиэйкэҕэ” турбатыттан улаханнык саллыбыта. Ол курдук куорат иһигэр сүрүннээн төһө да икки күүстээх бөлөх бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар илии тутуспуттарын иһин, сорох кыра быстах бөлөхтөр “Семка-кулак” анныгар киириэхтэрин баҕарбатахтара. Олору олус кырыктаахтык хам баттаабыттара.Ол курдук утарсыбыттары сир үрдүттэн суох оҥортоон кэбиспиттэрэ. Ону барытын Тимир ыраахтан көрө сылдьан бу ким дьаһалынан оҥоһулларын сэрэйэр этэ. Инньэ гынан “Семка –кулак” киниэхэ төһө да үчүгэйдик сыһыаннаспытын иһин,кинини көрүстэ даҕаны этэ-сиинэ “дьик” гына түһэрэ . Бу киһиттэн тугу барытын көрсүөххэ сөп диэн өй- санаа баһыйа тутара .
    Кини толкуйдаан көрдөҕүнэ ,илии-атах уол буолан бу курдук “Сема-кулак” аттыгар, кини баарын эрэ тухары сылдьыан сөп.Онтон ол киһин быһах биитин устун сылдьар.Онон туох баҕарар буолуон сөбө. Бу дьон бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара олус кырыктаах,онон хамсаныылара да оннук этэ. Күннээҕинэн ,төһө кыалларынан бэйэ анныгар үгүс үбү-аһы мунньунуу дьаллыгынан, күн аайы көр-нар олоҕунан олороллоро.Инники күөҥҥэ куруутун харчы сыһыаннаһыыта тахсара. Ол барыта атын эйгэҕэ иитиллибит,олох аллараа таһымыгар түһэ илик Тимир өйүгэр- санаатыгар олох сөп түбэспэт этэ. Ол курдук Тимир дойдутуттан тэйиэҕиттэн, маннааҕы күлүк дьону билсиэҕиттэн, кинилэр олорор эйгэлэригэр бэйэтин оннун булбакка сылдьыбыта.
    Ол курдук билигин кини аттыгар барыта атын дьон, бэйэлэрин төбөлөрө олоруутунан көннөрү дьонтон атын өйдөөх-санаалаах дьон тулалаан сылдьаллара.
    Бу дьон ортолоругар киһи быһыытынан араас таһымнаах дьон бааллара. Үгүстэрэ бу олоххо тус дьылҕаларыгар араас тулаайах,кыаммат ыал оҕолоро буолан айахтарын аҥардас сутуруктарынан эбэтэр бэйэлэрэ харса суох хамсаныыларынан булуна сылдьар буоллахтарына, бас-көс дьонноро ханнык да госудаарыстыбаннай таһымнаах тойоттортон итэҕэһэ суох мындыр толкуйдаах уонна иитиилээх дьон этилэр. Ол гынан баран бу дьон бэйэлэрин интириэстэринэн салаттаран, кыһалҕа тирээтэҕинэ сокуон ирдэбиллэрин тас өттүнэн хамсаналлара.
    Ону көрө сылдьан Тимир кини олоҕо инникитин бу дьон дьылҕатын курдук буолуоҕун өйдөөн аан манҥай бэйэтин олоҕор оҕо дьиэтиттэн күрээбитин олох сыыһа хамсаныы эбит диэн бэйэтигэр билиммитэ.
    Ол курдук күн сирин көрбүт Дьокуускайын куоратын дьоно бу дьоҥҥо тэҥҥээтэххэ киһи быһыытынан олус сиэрдээх дьон эбит.
    Онуоха эбии Сема-кулак куорат иһигэр дьоннорун чөмөхтүүр тэрээһин үлэлэрин күүскэ ыытан баран, бэрт сотору кэминэн олорор дьиэтигэр “Нюрка-конфетканы” көссүүтүн аҕалбыта.
    Бу түгэнтэн ыла Тимир олоҕо ыт олоҕор кубулуйбута. Ол курдук ”Нюрка-конфетка” туох санааттан эбитэ буолла,кэллэ кэлээт Тимири олох абааһы көрбүтэ.Бэрт кыраттан сылтах була -була Тимир үрдүнэн көппүтэ. Онон бэрт сотору кэминэн Тимир “Нюрка-конфетка “ дьаһала суох ханна да хамсаабат,барбат-кэлбэт буолбута. Ону барытын “Семка-кулак” тарбаҕын быыһынан көрө сылдьыбыта.
    Бу сылдьан Тимир муҥур уһукка тиийбитэ. Бу кэмҥэ киниэхэ “татаар Бааската” эппит тыллара,кини төбөтүн дьөлө үүттээбиттэрэ. Ол гынан баран бэйэтин оҕотук санаатыгар былаас тэрилтэлэригэр тиийэн, мин сахабын,миигин дойдубар тиэрдин диэн көрдөһүөҕүн ыарырҕаппыта. Кини толкуйугар итинник хамнаннахпына дойдубар ыыттахтарына, уһун кэмҥэ кытаанах күлүүс хаайыытыгар ууруохтаахтар диэн толкуйдуура. Ол түмүгэр Тимир биир сымыыт ханна сытыйбатаҕай?- диэн түмүккэ кэлэн , былаас илиитэ миигин саҕабыттан хаһан харбаан ылыар дылы, дьылҕа-хаан ханна тиэрдэринэн сылдьарга быһаарыммыта.
    Ол иһин улахан тымныылар ааһааттарын кытта, биир үтүө сарсыарда тимир суол күүтэр саалыгар тиийбитэ. Онно манҥайгы кэлбит тимир суол аалыгар олорсон дойдутун “илин” диэки айаннаабакка,“арҕаа” киин куораттар диэки айаннаа

    0
  • Баба5а баатыр
    3 апреля 2020
     

    айаннаабыта.
    Онон бу хамсаныы,кини кыһалҕаттан үгүс толкуй кэнниттэн ылыммыт хамсаныытынан буолбута.
    Бу айаннаан иһэн Тимир төһө да соҕотох хаалбытын иһин , дьэ холкутук өрө тыыммыта.Ол курдук бэйэтин туһахтан мүччү түспүт кыыл курдук санаммыта.
    Бу кылгас кэмҥэ кини бэйэтин олоҕор элбэҕи көрдө-биллэ , буолбут түгэннэртэн улаханнык соһуйда, сүрэҕэ хайынна уонна өйө-санаата айманна. Кини бэйэтин өйүгэр “ күлүк” өрүттэр кыргыс үйэтигэр, сэрии буола турар кэмигэр олорор , кылгас,быстах олох өйдөбүллэринэн салайтаран олорор дьон бөлөхтөрө буолаллар эбит диэн сүрүн түмүгүн оҥостубута. Ол курдук бу дьон бэйэлэрин бары хамсаныыларыгар баай –талам олох туһугар олохторун да толук ууралларын кэрэйбэттэриттэн Тимир улаханнык саллыбыта.
    “Татаар Бааската” бэйэтинэн бу олоҕу түөһүнэн солоон ааспыт буолан туох буолуохтааҕын супту көрө сытар эбит. Билигин кини Тимири кытта алтыспыт кэмигэр киниэхэ биэрэ сатаабыт өйдөбүллэрэ ,эппит хас биирдии тыла Тимир олоҕор дьэ дьиҥҥээхтик ис хоһооннонон иһэр. Барыта кини эппитин курдук. Бу билинҥи Тимир олоҕор дьэ уруһуйданан ситэриллэн үнтү ыстаныллан чуолкайдык өйдөнүлүннэ.
    Тимир бэйэтэ иитиллиитинэн ,сахатын омугун,ураанхай норуотун өйдөбүллэрин уонна ийэтин-аҕатын такыйыыларын илдьэ сылдьар буолан, бу дьон сокуоннарын бэйэтигэр чугастык ылымматаҕа. Онон бэйэтин дьылҕатыгар бу дьон олохторун суола кини олоҕун суола буолбатаҕын чуолкайдык өйдөөтө.
    Ол түмүгэр бу атах биэрэн куотан эрэр.
    Эмиэ мунчаарыы уонна саарбахтааһын. Төһө да кини төрөппүттэрин сүтэрбитититтэн кылгас кэм ааспытын иһин, кини сип-билигин сылаас дьиэ,төрөппүттэрин көрүүлэрин анныттан тахсыбыт оҕо буолбатах. Тимир бу олоххо балачча мунна тыырыллыбыт,кулҕааҕа үүттэммит оҕо буоларынан, инники олоҕо кини туһугар төһө да дьэҥкэтэ суоҕун иһин бэйэтин бөҕөхтүк сананар. Ол курдук “татаар Бааската” такыйбыт идэтинэн айаҕын булунар кыахтаах. Бу сылдьан толкуйдаан көрдөҕүнэ“татаар Бааската” бу эйгэ өйдөбүллэригэр үгүһү үөрэппит эбит.

    Бу маннык “Уот Уһутаакы” моҕойун курдук тимир көлүөһэ атахтаах,ол курдук тимир ыллыктаах тэрилинэн Тимир манҥайгы айана буолбатах этэ.Ол курдук кини “Сема –кулактыын” олорбут сирдэрэ куорат тас өттө буолан куоратка онно-манна сылдьарыгар уот көмөтүнэн айанныыр тимир суол аалынан үгүстүк айаннаабыта. Онтон бу тэрил ол тэрилтэн атына диэн уһун айанҥа анаммыт буолан, олохтор оннуларыгар утуйар ороннордоох хосторго арахсар. Онон Тимир киһитэ суох уопсай хос биир оронугар миэстэ булан сытынан кэбиспитэ.
    Ити хоско кини төһө өр санаа оонньуутугар оҕустара олоруо эбитэ буолла. Ол толкуйдарын быһа түһэн иккис тохтобулга кини хоһугар бары биир тэҥ саастыылаах эдэр дьон –Волгоградтааҕы тимир суол институтун бэрт бэһиэлэй студеннара кутулла түспүттэрэ.Аргыстара бэрт көрүдүөс тыллаах-өстөөх ,ырыаны-тойугу оройуттан тута сылдьар эдэр дьон буолан биэрбиттэрэ. Ол тас өттүнэн эмискэччи,бу дьон кини дууһатыгар чугастык уонна күндүтүк тута сылдьар минньигэс тылын “Саха сирэ” уонна онно чугас “Тында-Беркакит” диэн тыллары бэйэ-бэйэлэрин икки ардыгар кэпсэтэллэригэр кыбыталларын истэн, өрө чөрөс гына түспүтэ.
    Онтон сиэттэрэн дьонун кэпсэтиилэрин болҕойон истибитэ, аргыстара АЯМ-ҥа тиийэн үөрэхтэрин сүнньүнэн идэлэрин кытта билсиһэ барбыттар. Ол кэнниттэн үөрэнэр сирдэригэр төттөрү айаннаан иһэллэр эбит. Инньэ гынан Тимир хам баттата сылдьар хараҥа санааларын туора илгэн , аттыгар айаннаһан иһэр дьонун эйгэтигэр киирбитэ. Аргыстара бэйэлэрин икки ардыгар ким Аямҥа Тында станциятыгар үлэлии сылдьан туохха сыыһа-халты туттубутун бэрт күлүүлээхтик,көрдөөхтүк кэпсэтэ-кэпсэтэ биир гитаралаах уол тула мустан олорон студенческай ырыаларын ыллыыллар.
    Ол олорон иһэн суолга хас тохтобул кэллэҕин аайы хайалара эрэ сулбу ыстанан тахсан оҕуруот аһын,уулаах отон уонна тэллэй арааһын атыылаһан киирэр уонна онтукаларын сылаас чэйи,арыылаах килиэби кытта булкуйан сиэн кэбиһэллэр.
    Өр-өтөр буолбата Тимири бэйэлэригэр сөрөөн икки ардыларыгар уктан кэбистилэр. Онон Тимир бэрт кылгас кэм иһигэр бэйэ киһитэ буолан тэбис тэнҥэ ылласпытынан барда. Биир тугэнҥэ дьонун болҕомтолорун ортотугар киирэ сырытта,ол курдук гитаралаах ыллыыр уоллара сылайдым диэн бэйэтин хоһугар сынньана барда. Ол кэмҥэ гитара бииртэн биир киһи илиититигэр күүлэйдээн баран Тимиргэ тиксибитигэр:
    -Мин,эһиги студенческай ырыаларгытын билбэппин Ол гынан баран классическай уонна киэҥ эйгэҕэ тахсыбыт ырыалары ыллыахпын сөп. - диэн баран “Манжерок” диэн ырыаны таһаарбытыгар хос иһэ өрө ньиргийэ түстэ.
    Бары билэр ырыалара буолан атын хостортон кытта дьон кэлэн ылластылар . Ол кэнниттэн кини ити кэмҥэ киэҥник биллибит сэбиэскэй ырыалары таһаардаҕын аайы аргыстара харса суох ыллаһан истилэр. Онон Тимир студеннар ортолоругар ытыс үрдүгэр сырытта. Ол сылдьан түннүгүнэн көрдөҕүнэ суол икки өттүнэн харса суох тайҕа субуллар, икки хонугу быыстала суох айаннаабыттарын кэннэ,бииргэ айаннаһан иһэр дьоно:
    - Урал хайатыгар дабайдыбыт. Онон биһиги олохтоох сирбитигэр чугаһаатыбыт. Кэллибит да диэххэ сөп-диэн буолла.
    Ол кэнниттэн эппиттэрин курдук тылларын дорҕооно ситэ сүтэ илигинэ,өр-өтөр буолбата аҕыйах чаас айан кэнниттэн Аҕа дойду сэриитин кэмигэр хорсунун көрдөрбүт дьоруой куоратка –Волгоград куоратка тиийэн кэллилэр. Дьоно бары биир сиртэн сылдьар буоланнар күргүөмүнэн кэлбит тимир суол тохтобулугар түһэн хааллылар. Ол дьонун сайыһан Тимир эмиэ бу тимир суол аалын күүтэр дьиэҕэ тахсан хаалбыта. Манна Тимири кытта студеннар бэрт истинник “эн-мин” дэһэн арахсыбыттара. Кинилэр олохтоох дьон быһыытынан бэрт түргэнник күүтэр сиртэн оптуобустарга олорон айаннаан хаалбыттара. Бүтэһик студеннар бөлөхтөрүн кытта бииргэ Тимиргэ сахатын сирин туһунан сылаас өйдөбүлэ ханна эрэ ыраах кини билбэт сиригэр көтөн хаалбыта.Ити курдук кини хаһан да харахтаан көрбөтөх куоратыгар тимир суол аалын күүтэр дьиэтин саалатын ортотугар собус соҕотоҕун туран хаалбыта.
    Манна Тимир манҥай утаа тула өттүн көрүнэн баран күүтэр саал иһин үөрэтэн көрөргө санаммыта. Бу куорат айанньыт элбэҕиттэн көрдөххө,балачча улахан куорат эбит диэн толкуйдаабыта. Ол гынан баран кини тула өттүгэр киһитэ элбэҕин да иһин, кинини бу дьон ортотугар чугастык саныыр, киниэхэ болҕомто уурар киһи суоҕуттан, соҕотох хаалыы өйдөбүлэ кини өйүн-санаатын хам баттаабыта.
    Бу саал устун туох да сыала суох атах балай хаама сырыттаҕына Тимири :
    - Мантан антах хайдах бэйэбин көрүнэбин ? Хайа диэки айанныыбын ?Тугу гынарым буолла?-диэн бүгүннү күнҥэ тирээн турар өйдөбүллэр чөмчөкөтүн үнтү үүттээбиттэрэ.
    Ол толкуйдары сытаан быһаарбакка,санаа баттатыытыттан хаһан да түбэспэтэх туругар киирэн , аттыгар баар дьоно киниттэн ханна эрэ тэйиччи сылдьар курдук буолан хаалбыттара.Арай кулгааҕар бүтэйдии куугунас тыас эрэ иһиллэрэ.Ол курдук түҥ-таҥ барбыта. Онон дьон сынньанар саалатыгар киирэн биир кураанах олоххо олорунан кэбиспитэ.Өр-өтөр буолбатаҕа, сылайбыта бэрт буолан нуктаан утуйан киирэн барбыта.
    Ол олорон түһээтэҕинэ,бу дойдуну көрдөрбүт күн күбэй ийэтин, аҕатын уонна балтын,саамай чугас дьонун кытта ханна эрэ Лена өрүһүн үрдүгэр бары бииргэ үөрэ –көтө сынньана сылдьарын көрбүтэ.Сып-сылаас күн, тула өттүлэрэ кырылас кумах, ийэлээх-аҕата сиэттиһэ сылдьан, туохтан эрэ күлсэ-күлсэ бииргэ хаамса сылдьан тугу эрэ кэпсэтэ сылдьаллар. Балта өрүскэ киирэн сөтүөлүү сылдьар. Онтон кини балтын дьээбэлээри,кини ууга тимирбэт оҥорор эрэһиинэ эргимтэтин былдьаары илиитин уунан эрдэҕинэ,ким эрэ ыарыылаах баҕайытык ойоҕоско сутуругунан охсон уһугуннарбыта.
    Тимир эмискэччи ходьох гынан өрө көрө түспүтэ, Кини иннигэр бэйэтин курдук икки саастыылааҕа уолаттар тураллар. Кинини өрө мынаабыттар аҕай.

    0
  • Баба5а баатыр
    3 апреля 2020
     

    Онтон биирдэрэ ,арыый намыһах уҥуохтааҕа киэпкэтин кэтэҕэр анньан баран аттыгар турар уолугар:
    - Бу уолу, тургутан көрүөххэ !-диэн баран Тимиргэ туһаайан:
    -Эй,Самурай! Эн хантан кэлэн манна “уруһуйдана” сытаҕын? Ким эйиигин манна ыҥырбытай? Тугу гына манна кэллин?–дии –дии Тимиргэ ыҥан кэлбитэ уонна турар кыах биэрбэккэ хабарҕатыттан ылан баран олоро миэстэтигэр хам баттаан тыынын хаайан барбыта.
    Аны биир уола аргыыйдык тииһин быыһынан” чирк “гына силлии-силлии, кини сирэйигэр өҥөйөн туран:
    - Эн манна тугу гына сылдьаҕын?? Биһигиттэн көҥүлэ суох. Биһиги манна хаһаайыттарбыт! Бу куорат-биһиги куораппыт! Билигин эйиигин “дьон көҕүрэттэр сиригэр” симиэхпит.”Бөтүүк” оҥоруохпут. Буруйгун төлөөн биһиэхэ үйэҥ тухары хамначчыттыан! –дии турбута.
    Бу уолаттар бэйэ-бэйэлэригэр киһиргэнэ-киһиргэнэ Тимири сип сибилигин тутан сиэх курдук туттан-хаптан киирэн барбыттара. Биир тугэнҥэ Тимир арыый уола илиитин холкутаппытыгар төлө биэрэн саҥа таһаарбыта:
    -Миигин бэйэлэрин убаастанар дьон,”жиган” аатын иҥэрбиттэрэ.Онон эһиги “шпана” миигин бэйэҕит кирдээх илиигитинэн “шестерняҕытынан” харбыалаан бүтүн!.Мин эһиэхэ “куурусса” буолбатахпын,онон ким –кими өссө “бөтүүк “ оҥороро биллибэт.
    Ити тыллары истээт уолаттар сирэйдэрэ-харахтара атын буола түспүтэ.Бу курдук “күлүк” өрүттэр анал - жаргон тылларынан онон-манан сылдьыбыт оҕо кэпсэтиэн эрэ сөп..Ол иһин биирдэрэ атын уолун диэки хайыһаат:
    - Хайа кини биһиги тылбытынан саҥарар дуу? Бэйэбит уолбут быһыылаах?-диэн ыйытардыы көрдө.
    Онуоха биирдэрэ саннын ыгдах гынаат , чуолкайын билээри :
    - Билин эрэ,эн уоруйаххын дуу?Уоруйах буолбатаххын дуу?
    Бу үтэн-анньан көрөр ыйытыы буолара.Ол курдук итинник сирэй боппуруоска, эн уоруйахтар бэйэлэрин икки ардыгар суруллубатах сокуоннарын быһыытынан кырдьыгынан эппиэттиэхтээххин.
    Ол иһин Тимир:
    - Мин бэйэм дьонум диэкибин - диэн кэбиспитэ.Бу эппиэт ити эйгэҕэ сылдьар дьонно өйдөнүллэр эппиэтинэн буолара. .
    Ол аата мин уоруйахпын диэн өйдөбүлүлү биэрэрэ.Уолаттар билигин да соччо Тимири бэйэлэригэр чугаһаппакка тураллара.
    Арыый уһуна баһылыыр-көһүлүүр быһыылаах,түмүк тыл быһыытынан:
    - Бу “ чужак” сөрү-сөпкө сөллөннүүр. Ол гынан баран биһиги кулҕаахпытыгар “лапшаны” ыййыыр буолуоххун сөп. Ол кырдьыгын,сымыйатын атын сиргэ быһаарсыахпыт. Билигин манна үгүс дьон ортотугар “кураанах тылынан” оонньообоппут. Дьыала түмүгүнэн көрүөхпүт,эн кимҥин!-диэн баран кэпсэтии бүппүтүн биллэрэн ,аргыс уолугар төбөтүнэн кэҕис гынан мантан барыаҕын диэн бэлиэ биллэрдэ.
    Ол кэнниттэн Тимиргэ туһаайан:
    - Эн өскөтүн биһигини кытта биир “тиэмэҕэ” сылдьар буоллаххына биһиэхэ сыһын. Сотору манна “вертухай” бөҕө буолуо,манна хаалбыккын кэмсиниэн.Онон биһигини кытта барыс- диэн ыҥырда.
    Итиччэ ыҥырыллан баран, Тимир бэйэтэ да муна-тэҥэ сылдьар киһи быһыытынан ыйааһыннаммакка, бу уолаттары кытта барсарга быһаарынна..
    Кини билигин бу кэмҥэ улаханнык мунчаара сылдьар. Бэйэтиттэн улаханнык соһуйбута. Бу маннык атах-балай ,төбөҕүн хайа диэки туттун да, ол диэки айанныы , көҥүл тэйбэннии сылдьар олоххо төрүт бэлэмэ суох эбит. Ол курдук киниэхэ барыта саҥа. Сорох көстүүлэри олоҕор аан манҥай көрсүтэлиир. Бу дойду дьонун бэйэлэрин икки ардыларыгар “эн-мин” да дэһэр сокуоннарын билбэтэ да элбэх эбит.
    Кини тоҕо бу куоратка кэлэн түспүтүн бэйэтэ да быһаарбат. Ити студент ыччаттары сайыһан түһэн хаалбыта. Ол кэнниттэн ,билиннээнҥэ дылы хайа диэки айанныырын да быһаарбакка сылдьар. Бу курдук куораттарга холоотоххо кини дойдута уу-чуумпутук аргыыйдык хамсанан олорор куорат эбит. Ол курдук бу эҥэр киһитэ,тыраан спыра уонна дьиэлэрэ элбэҕэ киһини сөхтөрөр.
    Уолаттара бу күүтэр сири иннин-кэннин барытын үөрэппит дьон быһыытынан кэтэх аанынан тахсан тимир суол станциятын хос иккис суолугар турар кураанах тимир суол аалын састааптарын диэки барбыттара. Уолаттара бу сири үгүстүк үнтү тэпсибиттэрэ өтө көстөрө.Кинилэр туохтан да иннибэккэ, кимтэн да куттаммакка элбэх богуоннар икки ардыларынан олох иннибэккэ муммакка хааман, биир уоттаах богуоҥҥа тиийбиттэрэ. Уһун уҥуохтаах уол Тимири уонна киэпкэлээх уолу таһырдьа хааллараат бэйэтэ иһигэр киирэн хаалбыта.
    Онуоха киэпкэлээх уол көхсүнэн богуон истиэнэтигэр өйөнөн, хараҕын Тимиртэн араарбакка , үөрэтэрдии көрөн туран:
    - “Самурай”! Манна бу көлүөһэ үрдүгэр турар таһаҕастары харайар ыскылааты бас билэр “хотун дьахтар” үлэлиир сирэ. Киниэхэ хонукка түһэр богуоммут “мздатын” төлүүбүт. Инньэ гымматахпына хонор сирэ суох хаалыахпыт. Бу сылдьар куораппыт “Дьоруой куорат”! Ол иһин бэрээдэктээх куораттарга киирсэр. Манна туора,мэнээк киһини олохсуппаттар.Онон олохтоох милииссийэ”вертухайдар” , сотору-сотору “кипиш” тэрийэллэр.Дьону сүгүн олордубаттар,тус туоһулуур докумуоннун бэрэбиэркэлииллэр.
    Онтон кинилэр биһиэхэ бэйэлэрин болҕомтолорун уураллара олох наадата суох. Ол иһин биһиги ити уоллуун “Культялыын” манна дьон хараҕыттан тэйиччи эргэ богуону дьиэ оҥостон эҥэрдэһэбит. Биһиги бэйэбитин ”маршрутники-курортники”диэн ааттанабыт. Бүгүн манна баарбыт. Онтон тимир суол аалыгар олордубут да ,сарсын атын сиргэ баар буола түһэбит.Билигин биһиги халлаан сылыйан эрэринэн “Хара муора” кытылыгар “ “бархатнай” күннэр үөскүүллэрин кэтэһэ сылдьабыт. Онтон халлаан тымныйдаҕына,манна хааһына дьиэтигэр кыстыкка кэлэбит. Ити курдук балачча ону-маны кэпсиэҕин богуон аана аһылла түстэ да уоллара тахсаат, тойон тарбаҕын өрө хоротон көрдөрдө.
    Уоллара богуонтан ыстанан түһээт,уолаттарын диэки түөһүн мөтөтөөт кыайыылаахтык туттунна:
    – Мин бары боппуруоһу “чүөчэ Мусяны” кытта быһаарыстым.. Манна икки нэдиэлэ устатыгар “пропискаланным” . Онон ол кэм устатыгар манна олохсуйабыт. Ол тухары төбөбүт үрдүгэр “кырыысалаахпыт”. Ол кэнниттэн муора аттыгар сылаас түстэҕинэ ,дьон ол диэки сынньана тиийдэҕинэ ,биһиги эмиэ ол сири булуохпут. Сибиэһэй отоннору боруобалыахпыт.Сыгынньах сылдьар кыргыттары көрөн харахпытын сымнатыахпыт. Уҥуохтарбытын сылытыахпыт.- диэн богуоннар быыстарынан хааман иһэн кэпсии истэ.
    Ол кэнниттэн эмиэ ахсаана биллибэт богуоннар быыстарынан хаамсан, халлааҥҥа тиийэ кыстаммыт араас тимирдэр бөхтөрүн чөмөхтөрүн аттыгар турар, дьэбин быһыта сиэн кэбиспит богуонун аттыгар кэлэн тохтоотулар.
    Богуоннарын аана улахан баҕайы ампаар күлүүһүнэн хатаммыт.Ону Тимир хайдах аһарбыт буолла диэн толкуйдуу турдаҕына,кыра уҥуохтаах уолбут сиргэ сытар тоһоҕону ылаат ол ампаар күлүүспүтүн бэйэтин күлүүһүнээҕэр чэпчэкитик эрийэн аһан кэбистэ. Иһирдьэ киирбиттэрэ, богуоннарын иһэ - тас көрүҥэр эппиэттээбэт ыраас ,сэнэх көрүннээх буолан биэрдэ. Дьон аһыыр ,сынньанар ,хонор сирдээх.Уота, уута, ас астанарга гааһа, холодильнига оннооҕор телевизор кытта баар дойдута эбит.
    Тимир соһуйбут сирэйин көрөн “Культя” диэн ааттыыр уоллара:
    - Урут саҥа тимир суолун станцията тутулла илигинэ,бу көлүөһэ үрдүгэр турар ыскылаакка бу эҥэринэн киирэллэрэ. Онно бу богуон киирэр-тахсар богуоннары бэрэбиэркэлиир-хонтуруоллуур пуун курдук үлэлээн турбут дьиэ буоларБиһиги “чүөчэ Муся” итэҕэллээх дьонобут. Онон бу богуоҥҥа маҥҥайгы сырыыбыт буолбатах. . Билигин сүрүн киирэр сири аҥҥараа өттүгэр оҥорбуттара.- диэн баран ханна эрэ тыас-уус баар сирин диэки сапсыйан кэбистэ
    Ити кэнниттэн “Культя” баһылык быһыытынан бас-көс балаһыанньаны ылан :
    -Билигин манна ыраастаныы үлэтин ыытыахпыт. “Самурай” тирээпкэ уонна минньик ылан баран муостаны сууйбутунан бар. Эн “Купол” биһиги саппааспытыттан үссэнэргэ тугу эрэ “айахха” буһар.Онтон мин тирээпкэ ылан баран быыл сотуом. Түргэн соҕустук бары хамсанныбыт. –диэн дьаһал бөҕөтүн биэрэн барда
    Өр гыныахтара дуо? Биир богуон иһин түргэн үлүгэрдик хомуйан бүтэрэн, куукунаҕа остуол тула мустан аччыктаабыт дьон быһыытынан аһаабытынан бардылар. Уолаттар дьэ истэрэ тотон,тугу да гыналлара суох буолан иллэнсийэннэр, саҥа киһи үрдүгэр түстүлэр.
    -Миигин “Культя”,онтон кини “Купол”диэн ааттаах . Онтон эн “самурай” хайа дойдуттан бу эҥэри буллун? –диэн үтэн-анньан көрөн бардылар.
    Тимир манҥай утаа сэрэхэчийэн: -Мин сибирякпын.- диэбитигэр.
    “Купол” быһа түһэн:
    - Оччоҕо Урал хайатын нөҥүө өттүгтэн кэлбит буоллаххына, ол эҥэр казахтар олороллор эбит дуу?- диэн ыйытан соһутта.
    Инньэ гынан Тимир уолаттарыгар Урал хайатын аннараа өттүгэр үгүс элбэх норуоттар олороллорун , бэйэтэ Саха сириттэн сылдьарын ,бу диэки соҕотох тулаайах хаалан баран ,бу сылаас итии сирдэргэ кыһалҕаттан айаҕын ииттинэ баран иһэрин төһө кыалларынан кылгастык кэпсээн биэрдэ.
    Уолаттара бэйэ-бэйэлэрин кытта Саха сирэ ханна баарын хары-мааргы кэпсэтэллэрин истэ-истэ Тимир сонньуйа санаата , иһигэр күлэ олордо. Уолаттар төрүт даҕаны Саха сирэ ханна да баарын билбэт дьон буолан биэрдилэр.
    Бэйэлэригэр бу “кыараҕас харахтаах уол” кинилэргэ бэйэтин туһунан сымыйанан кэпсии олорор курдук толкуйдууллар.
    Ол курдук: -Сахалар диэн Аляска индеецтэрэ -америкаҕа олохтоохторо. –диэн өйдөбүлү бэйэ-бэйэлэригэр бэрсэ сатаатылар,ол кэнниттэн аны Тимири ыган киирэн бардылар:
    - Биһиэхэ тоҕо сымыйалыыгын? Тоҕо биһигини албынныыгын? Аны “Самурай” бэйэтин арбатынан Америка олохтооҕунабын диэн барда. Ити нүөмэрин биһиэхэ туһалаабат.– –диэн муннукка ыга сатаатылар.
    Ол иһин Тимир кэлин ыксаан:
    -Оҕолоор!Оччотугар сарсыҥҥа дылы тулуйа түһүн! Мин сарсын Сэбиэскэй Сойуус каартатын атыылаһыам уонна онно Саха сирэ ханан баарын көрдөрүөм .- диэн туох баар айыы тылын барытын холбоон ээҕин этэн көрдөстө. Ол эрэ кэнниттэн дьоно бэрт нэһиилэ уоскуйдулар.

    0
  • Баба5а баатыр
    3 апреля 2020
     

    Ол кэнниттэн уолаттар бириэмэ ыыта таарыйа, бэйэлэрин дьылҕаларын кэпсээн бардылар. Онно “Культя” баһылык киһи буоларынан бэйэтин кэпсээнин урут саҕалаата:
    - Мин мантан Дон казактарыттан төрүттээхпин. Биһиги бу куораттан ырааҕа суох сиргэ “Целиноград” диэн куорат быһыылаах бөһүөлэккэ олорбуппут. Онно “Саҥа суол” диэн улахан тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэтигэр аҕам инженеринэн , онтон ийэм бухгалтерынан үлэлээбиттэрэ. Кинилэр икки оҕолоохторо-мин уонна эдьиийим.Онтон биирдэ дьонум биһигини кытта бу куоратка кэлээри,мантан олох чугас тимир суолу туорааһыҥҥа абаарыйаҕа түбэспиттэрэ.Тимир суол аалын кытта харсыбыттара.Ол түмүгэр мин чороҥ соҕотох хаалбытым.Онно аҥар илиим сутуругун тимир суол аала быһа көтөн ааһан ,билигин бу муҥур илиилээхпин.Ол иһин аатым “Культя” диэн баран куһаҕан илиитин көрдөрдө.
    Ол абаарыйаҕа түбэспит дьону “чүөчэ Муся” булан ылан ылбыт. Айдаан тардан миигин “түргэн көмө” массыынатын ыҥыран балыыһаҕа ыыттарбыт.Онно ол балыыһаҕа сытар кэммэр, миигин бэйэтин оҕотун курдук көрбүтэ-истибитэ. Онтон кэлин маннааҕы оҕо дьиэтигэр миигин ыыппыттарын да кэннэ, миигин кини төһө кыайарынан өйүүр. Онон мин кинини “иккис ийэм” быһыытынан саныыбын. Ол иһин биһиги билигин манна баарбыт.

    Билигин мин манна “Куполлыын”хамнаска сылдьабыт. Өҥҥөөх тимири хомуйабыт уонна манна аҕалан туттарабыт. Онно өлөрбүт хамнаспытынан аһылыкпытын булунабыт.
    Онтон “Купол” соҕуруу,сылаас дойду оҕото.Хара муора кытыытыгар турар Сочи куораттан төрүттээх .Төрөппүттэрэ Сойууска биллэр ,ааттаах-суоллаах салгын гимнастарынан цииркэҕэ үлэлиир дьон этилэр.Кинилэр эмиэ туохха эрэ сыыһа-халты туттан, иккиэн биир түгэҥҥэ тэҥҥэ суох буолбуттар.Онон кини эмиэ тулаайах оҕо. Онон дьылҕабыт барыта биир ис хоһоонноох эбит.
    Биһиги олоххо “таба суолу” тутуһар оҕолорбут. Ол курдук “ Сэбиэскэй Сойуус уголовнай кодекса” ирдиир ирдэбиллэрин убаастыыбыт. Онон айахпытыгар үбү сокуон ирдэбилин иһинэн булуна сатыыбыт. Ол бу “кыра” куһаҕаннык сытар буоллаҕына сып гыннарабыт.Улахан кыһалҕа тирээтэҕинэ эрэ улахан ыстатыйалаах буруйдары оҥоруохпутун сөп. Ол биричиинэтэ боростуой. Эн “Купол” кыра уҥуохтааҕын көрүмэ,кини биһигиттэн саамай аҕабыт. Олох бу күннэргэ уон түөртүн туолуохтаах,ол кэнниттэн аҕыйах хонугунан миэнэ туолар.Онон туох эрэ буруйун оҥорон сокуон тимир тарбахтарыгар-кыраабылыгар киирэн биэриэхпитин баҕарбаппыт.
    Биһиги тимир аал сылдьар суолун “батыһааччы” диэн идэлээхпит.Бэрт сотору” Хара” уонна “Азовскай” муоралар кытылларын тула тимир суол аалынан айанныахпыт. Онон онно маҥҥайгы кэмҥэ олохпут чэпчэки соҕус буоллун диэн манна үлэлээн хамнастаныахпыт. Дьэ онтон көҥүл “Запорожецтар” олохторо саҕаланыа.Бу курдук үчүгэй кэмҥэ,сайын кэлэн ,сылаас күннэр муҥутаан турдахтарына лааҕырга тиийэн иитээччи үлэһиттэр ыйыыларынан манна олор-олорума диэн олоҕунан олоруохпутун баҕарбаппыт.Ол иһин күрээн хаалабыт.
    Мин куһаҕана суохтук тыас таһаарар тэриллэргэ оонньуубун, ыллыыбын. Киһиргэнэ соҕус эттэххэ, дьоҥҥо дэҥҥэ көстөр куоластаахпын. Онтон “Купол” олус талааннаах оҕо. Олох куоска курдук уол. Араас күүстээх,киһи оҥорбот хамсаныыларын оҥорор, цииркэ нүөмэрдэрин көрдөрөр. Муора кытыытыгар курортка сынньана тиийбит дьон харчылаахтар.Онон онно сынньана тиийбит дьону аралдьытан сайын устата “айахпытын” тас өттүнэн үбү булунабыт.
    Онтукабытынан кыһын “хааһына” дьиэтигэр төттөрү симилиннэхпитинэ эбии үссэнэбит. Итинник сылдьыбыппыт хаһыс да сылыгар барда. Онон олох куттаныма,Булан сылдьыахпыт. Сарсын эйиэхэ саҥа киһиэхэ куораты көрдөрүөхпүт,өйүүннэттэн үлэлээн барыахпыт.Онтон билигин бириэмэырааппытынан утуйуохха- “кемари “ гыныахха.
    Ити курдук уолаттар кэпсэтэ олорон түүн буолбутун билбэккэ хаалбыттар, уоллара эппитигэр биирдэ өйдөммүттэрэ түүн оройо буолбут эбит. Онон бары оҥостон утуйарга бардылар.
    Сарсынҥы күнүгэр күнү кытта тэнҥэ тураннар,сып-сап аһаабыта буолаат куоратка киирдилэр.Куорат киинэ тимир суолун аалын күүтэр сиртэн ырааҕа суох эбит.Автобуска олороот аҕыйах мүнүүтэнэн куорат ортотугар турар “Ленин болуоссатыгар” тиийэн түстүлэр. Бу дойдуга төрөөбүт буолан “Культя” уолаттарын сирдээн болуоссаттан чугас “ Павлов дьиэтэ ” диэн ааттанар сиргэ аҕалла. Саҥа тутуллубут биэс этээстээх дьиэ биир ойоҕос истиэнэтин уруккутунан бүтүннүүтэ сэрии кэмигэр хайдах тоҕута ытыллыбытынан дьон көрүүтүгэр өйдөбүнньүк курдук хаалларбыттар. Урукку дьиэ кыһыл кирпииччэнэн тутуллубут буолан ,бу саҥа дьиэҕэ уруһуй курдук ойууланан киһи өйүгэр кырыктаах сэрии ааспыт түгэннэрин олус күүскэ тиэрдэр.
    Онно эбии “Культя” төһө билэринэн уолаттарга бэйэтэ кэпсээтэ. Аны олох итинтэн чугас Волга өрүс олох үрдүгэр турар ,Аҕа дойду сэриитин кэмин көрдөрөр музуой- улахан истиэнэ уруһуй “Сталинград сэриитэ” диэн баарын киирэн көрдүлэр. Онно сырыттахтарына, туристар бөлөхтөрүгэр биир сирдьит буола сылдьар дьахтар Саха сириттэн төрүттээх дьоруой- артиллерист Гаврил Протодьяконов туһунан кэпсээбитин истэн аргыс уолаттара соһуйа иһиттилэр. Онтон Тимир Чурапчы улууһуттан төрүттээх саха киһитэ манна хорсун быһыыны көрдөрбүтүн уонна бүтүн сэрии утарсыытыгар уларыыйалаары киллэрбит буойун баарын билэн бэйэтин норуотунан киэҥ тутунна.
    Бу “Сталинградскай сэрии” улахан истиэнэтин уруһуйдаабыт худуоһунньуктар бөлөхтөрө , ол киһиэхэ, кини хорсун быһыытыгар сүгүрүйэн, уруһуй саамай киин миэстэтигэр саха киһитэ буусканан немец тимир тэриллэрин, тоҕута ыта турарын курдук уруһуйдаабыттар.
    Ол кэнниттэн аргыс уолаттара саха омуга –индеец буолбатахтарын быһаараннар кыаттарбыттарын билинэн Тимиргэ илиилэрин биэрдилэр.
    Итинтэн чугас турар “Мамаев томторугар” тиийэн “Родина –мать” диэн сүүнэ улахан пааматынньыгы көрдүлэр. Дьэ кырдьык киһи сөҕө-махтайа көрөр тутуута. Онуоха эбии пааматынньыктара “Мамаев томторун”оройугар турар буолан өссө бараадыйан көстөр. Бу кэнниттэн көрдөрөр оптуобуска олорон куораты кэрийдилэр.
    Эрдэ бу куорат туһунан Тимир сэрии туһунан киинэҕэ эрэ көрөрө. Сэрии кэмигэр куорат төрдүттэн үнтү ытыллыбыт ,алдьаммыт-кээһэммит буолан билиҥҥи тутуулара барыта саҥа. Онон куорат дьиэтэ-уота,административнай уонна тэрилтэлэр хонтуоралара бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн биэрэн уонна бары саҥалыы быһыылаах-таһаалаах гына тутуллубут буоланнар , олус сырдык ,кыраһыабай куорат буола ойууланан тахсыбыт.
    Онуоха эбии көрөллөрө-истэллэрэ да сүрэ бэрт эбит. Куорат иһигэр сибэкки, мас,талах ахсаана суох олордуллубут, барыта күп-күөх,биир да бөҕө суох ып-ыраас куорат. Куоратка бэйэтигэр сквердэрэ элбэх. Улахан сэрии барбыт сирэ буолан,хас уулусса муннугун аайы өйдөбүнньүк пааматынньыктар тураллар. Олортон Тимир ордук немец танкаларын утары охсуспут ыттарга аналлаах “ыт” пааматынньыгын сэргээтэ. Ыттар анал үөрэҕи баран танкаларга сыыллан киирэн бэйэлэрин үнтү тэптэринэллэр эбит. Тимир маныаха дылы пааматынньыктары улуу дьонҥо анаан оҥороллор диэн толкуйдуура. Кыылларга,ол иһигэр ытка пааматынньык туруораллара буолуо диэн олох санаабат этэ.
    Бу куорат турар да миэстэтэ үчүгэйэ бэрт. Улуу нуучча норуота киэҥ туттар “Волга” өрүһүн үрдүгэр, икки биэрэгин устун уһуннук субуллан сытар куорат. Бу куоратка “Дьоруой-куорат”аата иҥэриллиэҕиттэн сабыылаах куорат буолбут. Онон туораттан мэнээк туора дьон кэлэн олохсуйара уустук эбит.
    Ол гынан баран былыр-былыргаттан атыы-эргиэн суолун төрдүгэр турар куорат буоларынан, илинтэн-арҕааттан,соҕурууттан-хотуттан дьон-сэргэ субулла олорор.Ол курдук Урал хайатын аҥараа өттүттэн кэлбит бары “сибирякпын” дэнэр дьон , маныаха дылы биир сүнньүлээх тимир суол аалын суолун устун айаннан кэлэн баран, мантан ким туох соруктааҕынан ,кыһалҕалааҕынан бары нуучча төрүт куораттарынан туора-маары ыстаҥалыыр дойдуларыгар кубулуйбут.
    Ол курдук ким соҕуруу-муора диэки күүлэй тэбэ ,ким кылгас кэмҥэ үлэ сүнньүнэн кэлбит Россия киин куораттарыгар,ордук Москва диэки ыһыллаллар. Бу куорат олох аттыгар “Казахстан”, “Калмыкия” курдук национальнай республикалар сытар буоланнар хаптаҕай да сирэйдээхтэр эмиэ көстөллөр. Бу дьонҥо Тимир аймаҕырҕаан хаста да чугаһыы сырытта, ол гынан баран ол дьон бэйэлэрин икки ардыгар кэпсэтэллэригэр кус –хаас саҥалаахтарын билээт тэйэн биэрэ сырытта. Ону таһынан Тимир көрдөҕүнэ кавказ омуктара эмиэ бу куораттан чугас бааллар быһыылаах,кинилэр да бу эҥэр аҕыйаҕа суохтар. Онон үгүс ,араас омук дьоно бу куоратка олороллорун курдук Тимир хараҕар көһүннэ.
    Тимир аҥардас биир күн бу куоратка сылдьаат элбэҕи биллэ көрдө.Хас биирдии куорат, киһи курдук тус туһунан сирэйдээх буолар эбит. Бу куорат Красноярскай куоратка тэҥҥээн, саба быраҕан көрдөххө букатын атын сирэйдээх. Ол курдук куораты олус толкуйдаан бары өттүттэн көрөн туппуттара көстө сылдьар. Ол тас өттүнэн үгүс үөрэх тэрилтэлэрэ баалларынан, үөрэхтээх дьоно элбэх буолан, дьоно-сэргэтэ бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннара даҕаны букатын атын .
    Уолаттар күн улахан аҥарын устата куораты көрөн баран , төттөрү тимир суол аалын күүтэр саалларыгар тиийэн кэллилэр. Ол тухары Тимири туох да диэн сирэйгэ-харахха анньыбакка сылдьыбыт буоллахтарына, куораттан айаннаан кэлбит трамвайдарыттан түһээт “Культя” Тимиргэ туһаайан:
    - Маннааҕы куорат милииссийэтигэр үрдүк таһымнаах үлэһиттэр үлэлииллэр. Сойууска аатыраллар. Кырдьык үчүгэйдик үлэлииллэр. Ол иһин куорат иһигэр биһиги оннук-маннык туора хамсааһыыны оҥорор кыахпыт суох.Онтон манна “хара сир” ! Манна биһиги хаһаайыттарбыт.Тимир суол аалын күүтэр сир иһин көр! Манан киһи ааҕан сиппэт дьоно илин-арҕаа,соҕуруу-хоту айанныыллар.Киһи киһини билсибэт үлүгэрэ.Бэҕэһээ хармаанньыт буоламмын “айахпын” баччааҥҥа дылы толунан кэллим диэн кэпсээбитин. Онон бэҕэһээ туохха “илии баттаабыккын” көрүөхпүт.
    Биһиги эйиигин манна босхо аһаттыбыт,хоннордубут. Онон иэскин төлөө! Мин “куурусса” буолбатахпын,мин “жигаммын” диэн ууга долгун бөҕөтүн хамсаппытын , кырасыабайдык биһиги кулҕаахпытыгар ыллаабытын. Эбэтэр эн “кураанах ууну” эрдэр “сявка” эбэтэр “фазан” буолуон ? Ону билиэхпитин баҕарабыт.
    Ол икки саал иһигэр ыйанан турар чаһыы диэки көрөөт:
    -Билигин аҕыйах мүнүүтэнэн “Москва-Владивосток” хайысхатынан айанныыр түргэн айаннаах тимир суол аала кэлиэ. Кини манна баара суоҕа уон мүнүүтэ тохтуур.Ол кэмҥэ “хаппыыста” бөҕөлөөх “фраердар” бородуукта атыылаһа ойон тахсыахтара. Дьэ, ол саамай тоҕоостоох кэм,эн идэҕэр.Онтон кинилэр ол кэнниттэн айаннаан иһэн харчыларын уордарбыттарын билбиттэрин да иһин, тимир суол аала мантан ыраах буолуо. Ханна сайабылыанньа суруйа сүүрүөххүнүй? Онтон сайабылыанньа суох буоллаҕына!Уоруу суох.Онон туох да куттала суох.
    Олох кылгастык аҕыйах тылынан эттэххэ.Тугу сатыыргын көрдөр. Өскөтүн эн “куоһур “ хаарты буоллаххына,бэйэбит хампаанньабытыгар ылыахпыт. -диэн түмүк тылын этэн баран, Куполга:
    - Онтон биһиги кинини “чүөчэ Мусяҕа “күүтүөхпүт - диэн бэйэтин санаатын эттэ.

    0
  • Баба5а баатыр
    3 апреля 2020
     

    Ол кэнниттэн уолаттар Тимиртэн тэйэн дьон быыстарыгар киирэн сүтэн хааллылар. Ол икки ардыгар “Купол” Тимир аттынан ааһан иһэн сибигинэйэ былаастаан:
    - “Самурай” ! Эн биһиэхэ өһүргэнимэ. Итинник тургутан көрүү хайаан даҕаны ирдэнэр- диэн сибигинэйэн ааста.
    Культя эппитин курдук бэрт сотору кэминэн “Москва –Владивосток” тимир суолун аала бу куугунатан кэлэн тохтуу биэрдэ. Эмискэччи күүтэр сиргэ дьон бөҕөтө үнтү ыстанан тахсан кэллэ, саал иһэ уп-үллэннэс киһи буола түстэ.Бары ас-таҥас ылар айдааныгар түстүлэр.
    Ол дьонун Тимир үөрэтэ турда. Ол гынан баран “сибиир дьонун” аймаҕырҕаан, бэйэтин дьонун курдук санаан кинилэртэн харчыларын уоруон саарбахтаан талбааран туран хаалла.
    Ол быыһыгар сахалыы саҥаны истэн ылан, биир дойдулаахтарын көрөөрү төбөтүн эргичиннэтэ турда. Ол курдук дьоннор быыстарынан орто саастаах дьахтардаах,эр киһи тимир суол аалыгар киирэн эрэллэрин сайыспыттыы көрөн хаалла. Барахсаттар! Ханнык эрэ курортка сынньана баран истэхтэрэ.Тимир биир дойдулаахтарын көрөн үөрдэ аҕай.Хайдах эрэ тапталлаах Сахатын сириттэн сылаас илдьит туппут курдук сананна.
    Ол кэнниттэн Тимир чугас дьонун ,доҕотторун, дойдутун санаан улаханнык уйадыйда. Инньэ гынан санаа оонньуутугар оҕустаран тугу да хамсаммакка хаалла. Ол кэмҥэ күүтэр сир саала хайдах киһинэн туолбутай да,ол курдук түргэнник курааныхсыйа түстэ. Сынньана баран иһэр дьон харчылаахтара чуолкай уонна итинник үтүрүйсүүгэ хайдах баҕарар киһини хармаанньыктыахха сөбө ,онтон кини ону туһаммакка хаалла.
    Ол иһин Тимир улахан толкуйга түстэ.Бу курдук кураанах илии тутуурдаах тиийдэҕинэ уолаттара кинини чугаһаппаттар,кырбаабатахтарына баһыыба. Кини бу уолаттара суох, хайдах да эргит –урбат, бу эҥэр иннин-кэннин быһаарсан сылдьар кыаҕа суох. Ол курдук бэйэтэ олох мунан баран сылдьар.Хайа диэки айаннаан ,ханна тиийэрин бэйэтэ да билбэт. Онтон ити уолаттарга сыстан манҥай утаа оннун буллаҕына,кэлин бэйэтэ даҕаны син быһаарсан сылдьыан сөп. Онон тугу эрэ үссэннэҕинэ табыллар.
    Буолар буолтун кэннэ хайдах гыныаххыный?
    Тимир төттөрү тимир суол аалын күүтэр дьиэ саалатыгар киирэн, онно “байанайын” хаттаан тургутан көрөргө сананна. Ол иһин күүтэр саалга биир күлүк соҕус сиртэн миэстэ булан кэлэр барар дьону көрө олордо. Төһө да күүтэр саал иһэ тобус толору киһи буолбутун иһин , баһыйар өттө бары олохтоохтор . Ол дьону ыксаабакка болҕомтолоохтук сирийэн көрдөххө,айаннаан иһэр дьонтон киһи чуолкайдык араарар эбит. Кини бу дьонтон киһи туһанар киһитин булан ылбата.
    Ол олорон бэйэтэ да соһуйда, бэйэтэ да билбэтинэн айан дьоно кэлэн таһаҕастарын уурар сирдэрин аттыгар миэстэтин булуммут эбит.
    Ол олордоҕуна биир мааны баҕайы көстүүмнээх,тириппит-хоруппут ыксаабыт киһи кэлэн таһаҕас уурар сирдэригэр ааста. Тимир иһиттэҕинэ бэрт ыксалынан таһаҕас харайар хоппоҕо тугун эрэ уурда да ,элэс гынан хаалла.Ити кэмҥэ Тимир уотка оҕустарбыт курдук буола түстэ.Эмискэччи хайдах бултуйарынн толкуйдаата.
    Ол хамсаныыта көннөрү дьоҥҥо олох кыаллыбат , ол гынан баран айдарыылаах киһиэхэ олох боростуой буолуон сөп курдук. Тимир боруобуланарга сананна.Өр-өтөр буолбата биир сэлээппэ-ачыкы быыһыттан сирэйэ да көстүбэт,эр дьоҥҥо тоҕоостоох миэстэлэрин көрдөрөр аһаҕас таҥастаах бэрт мааны эдэрси дьахтар синньигэс биилинэн уонна олорор миэстэтинэн оонньоон кэлэн таһаҕас уурар сиригэр кэлэн тохтоото. Кини кэнниттэн ханнык баҕарар кыра оҕо соһуон сөптөөх суумкатын таһаҕас таһааччы тэлиэскэҕэ соһон аҕалан аттыгар хаалларда.
    Ити түгэҥҥэ Тимири туораттан көрдөххө, сирэйэ-хараҕа, быһыыта-таһаата төрүт уларыйбата. Ол гынан баран Тимир бу кэмҥэ быһаарыылаах түгэн үөскээбитинэн өйүн- санаатын,толкуйун барытын бу дьахтарга туһаайда. Кини бэйэтин тулалыыр туох баар эйгэтиттэн тэйэн ,бэрт болҕомтолоохтук дьахтар таһаҕас уурар хоппотун аанын сабан баран ,аһар сыыппараларын туруорарын истэ олордо.
    Ол курдук хас биирдии “тыс” гынар тыаһы барытын төбөтүгэр хатыы олордо.Ол тыастар кэлин тиһэҕэр тиийэн Тимир төбөтүгэр сыыппаралар буолан таҕыстылар. Ол сыыппараларын умнубатарбын ханнык диэбитии бэйэтигэр хаста да хатылаата.Хамсаабакка дьахтара тахсарын кэтэһэн олордо.
    Тимир дьахтара куорат диэки автобуска олорон айаннаабытын көрөн баран,кини таһаҕаһын уурбут хоппотугар тиийдэ . Онно тиийэн төбөтүгэр баар сыыппараларын ол хоппо электроннай күлүүһүгэр тутунна уонна ис долгуйуутун бэрт нэһиилэ кыатана-кыатана таһаҕас уурар хоппо аанын аһардыы аргыый аҕай бэйэтин диэки тарта. Онтуката сымыйанан эппит курдук аһыллан кэллэ.Итэҕэйбэтэхтии аһыллыбыт аанын балачча өр тутан турда.Ол хоппо иһигэр били таһаҕас таһааччы соһон аҕалбыт суумкатын көрөн баран биирдэ ааны аспытын итэҕэйдэ.Ол кэнниттэн бэрт түргэнник хамсанан суумка иһиттэн хас да паачка харчы баарын сиэбигэр угунна. Онтон атынын барытын хоппо иһигэр хаалларан баран сабан кэбистэ.
    Ол кэнниттэн уолаттарын көрдүү ыстанна. Уолаттарын “чүөчэ Муся” үлэлиир сирин аттыттан булбата. Онон уолаттарын салгыы хонук сиригэр көрдүү барда.Элбэх да тимир суол аалын богуоннара туора суолга анньыллан турар эбит .Муна сыста. Тимир олор быыстарынан балачча өр туора маары хаамыталаан баран, бэрт нэһиилэ саха буоларынан таһаҕас көтөҕөр кырааннарынан сирдэтэн , уолаттарын бөлүүн хоммут сириттэн булан ылла.
    Кини кэлбитин” Купол” урут көрө охсон соһуйбуттуу богуон иһигэр сылдьар Культяҕа хаһыытаата:
    -Эй !Культя ! “Мин эйиэхэ “Самурай” тылыгар эппиэттиир уол диэбитим. Онтон эн кинини “фазан” “вертухайдарга” түбэспитэ буолуо диэбитин. “Самурайын” кэллэ.
    Онуоха “Культя” богуон түннүгүнэн төбөтүн быктараат Тимиргэ туһаайан:
    - Кураанаххын ? Кураанах буоллаххына, аҥардас эн кыараһыабай хараҕын иһин ким даҕаны эйиигин босхо аһаппат. Онон арахсабыт. Бэйэҥ туспа суолунан бар!- диэн баран Тимир кэлбит сирин диэки ыйан кэбистэ.
    Бу уолаттар айахтарын бэйэлэрин сатабылларынан ииттинэ сылдьар буоланнан, тугу да сатаабат босхо айах адаҕата буола сылдьар туора уолу бэйэлэрин моонньуларыгар илдьэ сылдьаллара табыллыбата чуолкай. Ол иһин төһө даҕаны хара маҥҥайгыттан хабарҕалаан киирэн барбыттарын да иһин Тимир уолаттарыгар өһүргэммэтэ.
    -Культя –эн көҥдөй тыллары саҥарыма.Эн-“лепилаҕын”! Онон эн миигиттэн тугу ирдиирин, “кураанах тыл”. Мин тылбынан хаһан да оонньооччум суох. “Аҥардас ууну” кимиэхэ да куппаппын. Эппит тылбар хаһан баҕарар “бэйэм олохпунан” эппиэттиибин. Мин кураанах буолбатахпын. Көр ,бу мин” булпун”!-диэн баран Культяҕа үс паачка харчыны туттаран кэбистэ.
    Уола соһуйда быһыылаах, саҥатыттан мэлийэн хаалла. Итэҕэйбэтэхтии илиитигэр тута сылдьар харчыларын уонна Тимири солбуйа сылдьан көр да көр буолла.
    Онтон Купол :-Дьэ.бу кырдьык булт! –диэн сөхпүтүн биллэрэн , саҥа таһааран аллайда.
    Ол кэнниттэн:
    -“Самурай”! Эн “куоһур хаарты” уол эбиккин! Биһиги маннык үгүс харчыны төрүөхпүтүттэн илиибитигэр тута иликпит. Ол гынан баран биһиги ,эн бу үлүгэр харчыны хайдах “бултаабыккын билбэппит. Өскөтүн эн бу үбү “топ-стоп” көрүҥүнэн,кими эрэ эчэтэн булбут буоллаххына, биһиги оннук ”хааннаах” ыстатыйаҕа илии баттаабаппыт. Онон хайдах бу үбү дьонтон уорбуккун кэпсээ? –диэн салгыы санаатын атастаһан интириэһиргээбитин биллэрдэ.
    -Кырдьык даҕаны ! Хайдах хамсанан ,эн бу үбү буллун?-диэн Культя дьэ өйдөнөн кэпсэтиигэ кыттыста.
    Тимир болҕомтону ылбыт киһи быһыытынан,нууччалар курдук бэйэтин ыһа тоҕо хайҕанан кэмсэммэккэ, дуоспуруннаахтык саха киһитэ буоларынан сэмэй соҕустук туох баарынан кэпсээн биэрдэ.
    Уолаттар истибиттэрин итэҕэйбэтилэр быһыылаах,сирэйдэрэ уһаан, сыҥаахтара аллараа түһэн хаалла.
    “Культя” Тимир сирэйин олох итэҕэйбэтэхтии көрө-көрө:
    - Самурай! Эн тугу эрэ өйгүттэн айаҕын быһыылаах,ама киһи оннук тыас ахсааныттан сыыппаралары оҥорон таһарыа дуо? Киһи төбөтүгэр батан киирбэт өйдөбүл. Арааһа эн биһи кулҕаахпытыгар “лапша” ыйыыгын быһыылаах.-диэн тоҕо биһигини албынныыгын диэбиттии ыйытта.
    “Купол” даҕаны иһигэр улаханнык мунчаарда гынан баран, таһыгар таһаарбата. Онтон эмискэччи “Культя” тугу эрэ толкуйдаабыт киһи быһыытынан миэстэтиттэн ойон турда даҕаны богуон биир хоһун иһигэр элэс гынан хаалла. Өр-өтөр буолбата ол хостон пионерскай барабааны соһон аҕалла.
    -Мин ,манна музыкальнай оскуоланы бүтэрбитим . Музыка төрүт ирдэбиллэрин үчүгэйдик билэбин. Билигин эн төһө үчүгэйдик тыаһы арааран истэргин бэрэбиэркэлиэхпит.-диэн баран бараабаны охсуолаан киирэн барда.
    Ол кэнниттэн:
    - Дьэ эрэ,мин бараабааны хайдах охсубуппун үтүгүн эрэ!-диэн баран охсор мастары Тимиргэ туттарда. Ол мастарынан Тимир барабааны охсуолаан киирэн барда. Ити курдук хас да төгүл “Культя” тугу гыммытын барытын үтүктэн истэ. Ол курдук хаста даҕаны атастаһа сылдьаннар бараабаны эҥин араастык оҕустулар. Ол быыһыгар “Культя” богуон көрүдүөрүн устун балачча тэйэн баран , хоско киирэн көстүбэккэ туран бараабаны охсор тыаһын кыччатан ылар.
    Онтон кэлин “Культя” дьэ кыаҕын ыллаттаран:
    - Эйиэхэ тыаһы арааран истэр дьоҕур чуолкай баар эбит. Ол гынан баран син-биир итэҕэйбэппин. Итинник аҥардас “тыс” гынар тыастары истэ туран, таһаҕас уурар дьааһык аанын аһар сыыппаралары төбөҕө оҥорон таһаарары олох кыаллыбат хамсаныы дии саныыбын. –диэн син-биир итэҕэйбэтин биллэрдэ.
    Онуоха “Купол” быһа түһэн:
    - Эн,“Культя” эрдэ “буурҕаны” ыһыма. Кини кэпсээнин, тоҕо итэҕэйиэхпит суоҕай? Эн иннигэр үс паачка харчы сытар. Эн ыйытыыларгар “Самурай” бэйэтин эппиэтин биэрдэ. Онон кини биһи иннибитигэр “ыраас”,онон эн кинини ыган бүт. Онтон “кураанах ууну” таһыйыыга,”Самурай” биһиги иннибитигэр илиитин баттаата . Ону бэрэбиэркэлиэхпит . - диэн түмүктээн кэбистэ.
    Ол кэнниттэн Тимири убаастаабыт дьон быһыытынан уолаттар кэлэн санныттан таптай –таптай ,хайҕаа-хайҕаа буоллулар. Үгүс харчы сытыттан буолуо, саҥалара биир кэм , көбдьүөр-көбдьүөр буола турда.
    Онтон баһылык киһи быһыытынан “Культя” Тимиргэ туһаайан:
    - Самурай!Ми