3 года на форуме Автор 3 уровня Топ пользователь Все
Награды
3 года на форуме
3 года на форуме
Автор 3 уровня
Автор 3 уровня
Топ пользователь
Топ пользователь
1000 просмотров
1000 просмотров
Өймөкөөн -- чахчы кэрэ, үтүө дойду эбит!
  902
Биһиги, "Туристар" диэн ватсап-бөлөхтөн 5 буолан, бу күннэргэ тымныы полюһугар — Өймөкөөн улууһун Томторугар сылдьан кэллибит. Мин бу дойдуну көрбүт дьон кини айылҕатын, музейдарын олус хайгыырын, хос-хос баралларын истэн, онно сылдьыах баҕам күөдьүйбүтэ. Туристары көрсөр, атаарар, экскурсиялатар предпринимателлэр Айталина, Николай Васильевтары кытта олох эрдэттэн кэпсэппитим. Кинилэр Николай ийэтэ Тамара Егоровналыын (кыраайы үөрэтээччи, Өймөкөөн бөһүөлэгэр олорор, эмиэ туристары көрсөр, дьиэтигэр түһэрэр, гид) бииргэ үлэлииллэр.
Онон өр күүппүт долгутуулаах күммүт дьэ үүнэн, ыраах айаҥҥа туруннубут. Эйэҕэс, элэккэй Николай туристары бэйэтин микроавтобуһунан таһар эбит. Биһиги Черный прижим, Заячья петля диэн бу трасса үрдүк хайа сыырыгар баар кыбычыын, кутталлаах сирдэрин туһунан араас дьулаан кэпсээннэри истэр буолан, испитигэр ытырыктата санаабыппыт. Ол иһин аара хас да тохтобулга, айаммыт этэҥҥэ буоларыгар көрдөһөн, сири алаадьынан аһаттыбыт, салама ыйаатыбыт. Хата 2 cыллааҕыта онно атын сиринэн саҥа, киэҥ суол тутуллубут.
Таатта кыраныыссатыгар сири аһатаары уурбут алаадьылара бөҕө өрөһөлөнө сытарын соһуйа көрбүппүт.
Бу Магадаҥҥа тиийэр трассаны репрессия кэмигэр хаайыылаахтар туппуттарын, үлэлии сылдьан өлбүт дьон кырамталара суол анныгар хаалбытын, ол иһин "Дорога на костях" дэнэрин билэбит. Саныахха ыарахан!
Томпо сирин бүтүүтүгэр, суол икки өттүнэн хайалар дьикти кэрэ көстүүлэрэ саҕаланна. Хата түүнүн ыйдаҥалаах, сырдык буолан, түннүгүнэн көрө-көрө, үөрүү, сөҕүү-махтайыы бөҕө буоллубут. Тырымныыр сулустардаах халлаан, ыйдаҥа уонна туох да бэйэлээх суулларыа суох, кириэппэстии ньыгыл көстүүлээх, муус маҥан хаар төбөлөөх, сүдү таас хайалар. Хайдах эрэ букатын атын, остуоруйа дойдутугар тиийбит курдук санаатым. Кыһын ыйдаах түүҥҥэ хайалары көрүү бэйэтэ уратылаах уонна дьикти иэйиини биэрэр эбит. Дьэ ити курдук тулалыыр Ийэ айылҕа кэрэ эйгэтигэр киирэн хааллыбыт. Били миграннар эрэ, миитиннэр эрэ, куорат дьалхаана, олох кыһалҕата барыта умнулунна, өйтөн сүттэ.
18 чааһынан Томторго сарсыарда эрдэ тиийдибит. Саҥа, улахан балаҕаҥҥа, Арчы дьиэтигэр, эйэҕэс мичээрдээх кэрэ хаһаайка Айталина Прокопьевна биһигини, чугас дьоно кэлбитинии, үөрэн-көтөн көрүстэ. Умайа турар көмүлүөк оһохтоох, уран оҥоһуулаах саха балаҕанын сырдык, сылаас айылгыта куппутун тутта. Ити барыта сүргэбитин көтөхтө, эгди буола түстүбүт. Манна былаан быһыытынан эбии гостиница тутуллан, комплекс буолуохтаах үһү.
Аһаан, сынньанан баран, бөһүөлэги көрдүбүт. Өймөкөөн аатырбыт атыыһыта Николай Кривошапкин-Кырбыһааҥкын атыыһыт бэртээхэй пааматынньыга баар. Ити миэстэҕэ көмүллүбүт үһү. Маҕаһыыннарга ас-таҥас сыаната олус ыарахан.
Онтон оскуолаҕа баар репрессияҕа аналлаах музейга сырыттыбыт.
Бу музей туһунан туспа кэпсиэҕим.

Балаҕаҥҥа кэлэн, повар Лиана астаабыт минньигэс аһынан тото эбиэттээтибит уонна сытан сынньанныбыт. Онно хаһаайка Айталина Васильева омук туристарын туһунан маннык кэпсээтэ:

— Тас дойдуттан омуктар элбэхтик сылдьаллар. Холобура, киинэ сулуһа, Британия актера Том Харди кэлэн, аһара астынан барбыта. Олус судургу, үчүгэй майгылаах киһи. Киинэ устубуттара. Стас Михайлов ырыатын тыаһатарбытын истэн, дискэтин көрдөөбүтүгэр бэлэхтээбитим. Наһаа сөбүлүүр ырыаһыта үһү. Оҕолор хаартыскаҕа түһүспүттэрэ.
Омуктар хайдах баарынан ылыналлар, хайдах көрсөргүттэн, натуральнай астан, айылҕаттан барытыттан үөрэллэр. Арабскай Эмират шейхэ бэйэтин самолетунан 3 чааска эрэ саха аһын аһаары кэлэ сылдьыбыта, атын тугу да көрбөтөҕө. Саха аһын бары көрүҥүн бэлэмнээбиппит. Ону бука барытын амсайбыта. Миэхэ анаан оҥоһуллубут маҥан сиэл дэйбиирбин көрөн, тылбаасчытыгар этэн, хаста да көрдөһөн, атыыласпыта. Мантан Магадаҥҥа көппүтэ.
Омуктар биир туох эрэ сыаллаах, программалаах буолаллар, 1 сыл инниттэн кэпсэтиини ыыталлар. Сорохтор хотону, бачча тымныыга ынаҕы хайдах көрөрү устаары кэлэллэр.

Биһиги салгыы кыраайы үөрэтэр музейга бардыбыт. Олус элбэх хаартыскалары көрөн, директор Р.Т. Дягилева кэрэхсэбиллээх кэпсээнин истэн, билиибитин кэҥэттибит. Томтортон төрүттээх прозаик, ССРС суруйааччыларын Союһун чилиэнэ Николай Заболоцкай-Чысхаан (кини "Мааппа" диэн сэһэнин аахпатах саха ахсааннаах буолуо, бу музей кини аатын сүгэр), онтон да атын биллиилээх биир дойдулаахтарын, Өймөкөөҥҥө сэттэтэ кэлэн олорон, фольклору хомуйбут, бастакы ыһыаҕы ыспыт улуу Өксөкүлээх Өлөксөй тустарынан, о.д.а. кэпсиир хаартыска стендэлэрэ ыйаммыттар. Тэлгэһэҕэ турар, мал-сал экспонаттаах 1 балаҕан-дьиэ өрөмүөҥҥэ турар буолан, хомойуох иһин, көрбөтүбүт. 2-c балаҕаҥҥа биллэр таксидермист Анатолий Макаров оҥорбут Өймөкөөн кыылларын чуучулалара бааллар.
Ол кэнниттэн массыынанан ытык Эбэ хайа анныгар хаспахха "Чысхаан резиденциятыгар" сырыттыбыт. Хаспах өһүөтэ, эркиннэрэ айылҕа кырыылаан оҥорбут хойуу кырыатынан бүрүллүбүтэ, ол араас өҥнөөх, чыпчыҥныыр уоттарынан киэргэтиллибитэ — олус кэрэ көстүү! Манна баар муустан оҥоһуктары барытын Россия, омук дойдуларын муус скульптура 10 бастыҥ маастардарын иһигэр киирбит Александр Шадрин оҥорбут. Талааннаах маастар айымньыларын — дьон, мал-сал, кыыллар скульптураларын сөҕө-махтайа көрдүбүт.
Хаспахтан тахсан, оҕо сааспытын санаан, хайа сыырыттан сырылаатыбыт. Оҕолор итиччэ үрдүк хайа оройуттан сырылаан түһэллэрин көрөн салынныбыт.
Онтон эмиэ массыынанан Эбэ хайа нөҥүө өттүнэн үрдүгэр таҕыстыбыт. Хатыҥнарбытын дьэ көрөн, үөрдүбүт, манна эрэ үүнэллэр үһү. Куораттан айаннаан иһэн, тииттэри эрэ көрбүппүт, хатыҥ олох суоҕа. Өймөкөөҥҥө сүрүннээн тиит, тополь үүнэр эбит. Бөһүөлэккэ ыаллар тиэргэннэригэр тополь мастар бааллар.
Хайа үрдүттэн аллараа сытар бөһүөлэк ытыска уурбут курдук көстөр. Манна эмиэ сири аһаттыбыт, хаартыскаҕа түстүбүт. Ол кэнниттэн бу сотору буолуохтаах "Тымныы полюһа" фестиваль ыытыллар сирин баран көрдүбүт. Бэлэмнэнии үлэтэ үгэннээн турар эбит.
Онтон кыһын тоҥмот, ып-ыраас уулаах үрэххэ бардыбыт. Манна кэлбит саха, атын омук туристара сөтүөлүүллэр үһү даҕаны биһиги, сааһырбыт дьон, ыалдьыахпыт диэн туттуннубут. Итинник экскурсиялаан баран, хонор сирбитигэр тарҕастыбыт.
Өймөкөөн сирин сүрдээх күүстээх эниэргийэлээх дииллэр. Манна дьон тоҕуоруһар буолбута ону кытта эмиэ ситимнээх үһү. Сорохтор хаста да кэлэн бараллар. Бу дойдуга ыарыы, дьаҥ сэдэх, карантин буолбат, 54 кыраадыс тымныыга диэри оҕолор үөрэнэ бараллар. Уһун үйэлээх дьон эмиэ манна төрүүллэр. Түөһэйии диэн тугун билбэттэр -- үчүгэйиэн! Биир оҕонньор 125 cааһыгар диэри олорбут. Биһиги көрсүбүт дьоммут бары бэйэлэрин саастарыттан 10 cыл эдэр көрүҥнээхтэрэ сөхтөрдө. Ол төрүөтүнэн хайа салгынын ырааһа, чэбдигэ, эмтээҕэ, айылҕа биэрбит ыраас аһа, уута буолара чуолкай. Ону таһынан мэлдьи салгыҥҥа үлэлии-хамсыы, бултуу, балыктыы сылдьаллара туһалаан эрдэҕэ. 90-ча саастарыгар диэри ынахтарын бэйэлэрэ көрөр кырдьаҕастар бааллар.
Төһө да аан дойду үрдүнэн киниэхэ ордук улахан, тыйыс тымныы түстэр, кылгас, олус куйаас сайыныгар оҕуруот аһа ситэр, от, отон, сугун, моонньоҕон, киис тиҥилэҕэ, тэллэй өлгөмнүк үүнэн күндүлүүр үтүөкэннээх үтүө дойду эбит.
Туризм өссө күүскэ сайдан истэҕинэ, бөһүөлэк олоҕо тупсарыгар, саҥа тутуу барарыгар көмөлөөх буолуоҕа.
Ответов 5 Написать ответ
  • ZOYAIM
    1 июля  

    Салгыыта:

    Бу маннык эриэккэс кэрэ айылҕалаах, үтүө, үлэһит дьонноох дойду историятын иэдээннээх, хараҥа өттүн көрдөрөр, кэпсиир туспа музей тэриллэн үлэлиир.
    Томтор бөһүөлэгин орто оскуолатыгар баар литература-кыраайы үөрэтии музейын 1992 с. төрүттээбит киһинэн РФ Үтүөлээх учуутала, РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ Мария Поликарповна Боярова буолар. Нуучча тылын, литературатын учууталынан өр сылларга үлэлээн, пенсияҕа тахсан баран, бу музейга үлэлиир. Манна кини Сталин репрессиятын кэмигэр Өймөкөөн хаайыыларыгар көскө кэлэн олорбут суруйааччылар, поэттар, хаайыы уонна Өймөкөөнтөн төрүттээх суруйааччылар тустарынан үгүс кэрэхсэбиллээх экспонаттары муспут. Ол туһунан бэйэтэ кэпсиирин харааста, уйадыйа иһиттибит:

    — Эһиги айаннаан кэлбит суолгутун бүтүннүүтүн хаайыылаахтар муҥнаахтар улахан тэрилэ суох, хайаны хойгуонан суоран, таачыканан, тэлиэгэнэн эрэ туһанан, туппуттар. Таҥастара-саптара мөлтөх дьон, тэлэгириэйкэнэн этэрбэс оҥостон сылдьыбыттар, тоҥон-хатан, үлүйэн, ыалдьан, муҥ бөҕөнү көрбүттэр. Үлэлии сылдьан өлбүт киһини, иин хаһан көмпөккө, үрдүгэр таачыкалаах тааһы кута-кута, ааһан иһэллэр эбит. Ол иһин "Дорога на костях человеческих" диэн ааттыыбыт. Кытайдар истиэнэлэрин өрө туталларын курдук, ити суолбут үйэлэргэ суураллыбат ытык пааматынньык буолар. Күн бүгүнүгэр диэри биһигини аһатан-таҥыннаран, дьон оҥортоон олорор суол. Ол иһин кинини наһаа ытыктыыбыт, сүгүрүйэбит. Суоппардар, айанньыттар ытык сирдэргэ мэлдьи тохтоон, аһата сылдьаллар.

    Урут, биһиги эдэр эрдэхпитинэ, манан Магадаҥҥа быһа тиийэр этибит. Онтон 90-c cыллартан суол, муосталар алдьанан, суол оҥорор управлениелар сабыллан барбыттара. В. Штыров Президеннээн олордоҕуна, Уус Неранан Магадаҥҥа тиийэр үчүгэй федеральнай трасса оҥоһуллубута.
    Билигин Магадаҥҥа баар Сеймчан иҥин курдук элбэх бөһүөлэктэр урут Өймөкөөн сиригэр киирэллэрэ. Улуу киһибит Алексей Кулаковскай ол Сеймчаҥҥа "Тапталлаах Өймөкөөнүм" диэн ааттаан, сэттэтэ кэлэн, "Сайын кэлиитэ" поэматын, элбэх баҕайы хоһооннорун суруйбут. Научнай үлэнэн дьарыктанан, өс хоһооннорун, таабырыннары хомуйбут, сахалыы тыллары чочуйан, тупсаран оҥорбут. Ол туһунан быйыл сиэнэ Раиса Реасовна Кулаковская, балта Людмила хомуйбут матырыйаалларынан "Сеймчанский дневник" диэн кинигэ таһаарда. Онно Алексей Кулаковскай хайдахтаах эрэйи көрөн, аччыктаан, ынах тириитин кыһан, миин оҥостон сылдьыбыта иҥин кэпсэнэр. Онтон кэлэн баран, Москваҕа баран куртаҕынан ыалдьан өлбүтэ дии. Итинник аһаан-сиэн сылдьыыттан, аччыктааһынтан куртаҕын сиэттэҕэ. Ол гынан баран, аһара сөбүлүүр дойдута эбит. Манна буулаабыт үрүҥнэри, кыһыллары тупсуһуннаран, Тупсуу ыһыаҕа диэн аан бастакы ыһыаҕы Үрэх төрдө диэн сиргэ ыспыт.

    Аан бастаан Обручев бу дойдуга кыһыл көмүһү булбутун кэнниттэн, 30-с сыллартан көмүһү хостооһун саҕаламмыт (билиҥҥэ диэри ордук элбэх көмүс хостонор улууһа буолар). Сирдэрин анна бүтүннүү көмүс эбит диэн, Магадан киэнигэр топпокко, Сэбиэскэй Союз салалтата манна бириискэлэри аһар туһунан уураах таһаарбыт. Онно босхо үлэһиттэринэн Магадаҥҥа кэлэр хаайыылаахтар буолаллар. Нагаево бухтанан борохуотунан аҕалан, сорохторун антах хааллараллар, сорохторун манна суол тутуутугар ыыталлар. "Дальстрой" диэн улахан тэрилтэ тэриллэн, бириискэлэр уонна суол тутуута саҕаланар. Инньэ гынан биһиги улууспутугар репрессия кэмигэр 30-ча лааҕыр баар эбит. Томтортон 1,5 км сиргэ, Куйдуһуҥҥа улахан лааҕыр турбута. Салгыы 15-тии км буола-буола, прорабстволар диэннэр бааллара. Мин оччолорго оҕо этим. Биһиги, оҕолор, тыа иччитинээҕэр ордук улаханнык куттанарбыт күрүөйэхтэр этэ. Дьоммут: "Тыаҕа барымаҥ, хайаҕа ыттымаҥ — күрүөйэх хаайыылаахтарга түбэһиэххит", — диэн куттууллара. Байыаннай таҥастаах дьон грузовой массыынанан бөһүөлэктэргэ киирэн, ампаардары, хотоннору кэрийэн, күрүөйэхтэри көрдүүллэрэ. Лааҕырдар 1952 c. диэри үлэлээбиттэрэ.

    Мин бу оскуолаҕа үлэлии кэлэн баран, оҕолорго, ааҕар баҕаларын күөдьүтээри, нууччалыы кинигэлэри аах да аах буоларым. Ол сылдьан, Борис Ручьев диэн суруйааччы кинигэтин булан, дьиэбэр илдьэ бардым уонна кини хоһооннорун ааҕан, долгуйан, кыайан утуйбатым. Манна хаайыыга сыппыт эбит. Хаһан да кимиэхэ да илиитин көтөхпөтөх, олоҕун саҥа саҕалаан эрэр 18- таах эдэркээн уол, комсомол путевкатынан Магнитогорскай куораты тутуһа тиийбит. Онно ыччаттары мунньан, литературнай куруһуок тэрийбитигэр хоһоон ааҕаллар, былааһы эмиэ кириитикэлииллэр эбит. Онон провокациялыыр үлэни ыытар диэн тутан, хаайыыга ыыппыттар. Дьон киэнэ сидьиҥэ, өлөрүөхсүттэр, рецидивистэр ортолоругар кэлэн, эрэйи-муҥу көрбүтүн туһунан киһи куйахата күүрэр хоһооннорун суруйбут. Ону оҕолорго аахпыппар, наһаа долгуйдулар. Онтон сүбэлэһэн, ол киһиэхэ сурук бөҕөтүн суруйдубут. Ити 1970 c. этэ. 3 cылы быһа эппиэт кэлбэтэ. Онтон 1973 с. кэргэниттэн сурук туттум. "Эн суруктаргын барытын тутар этибит, ол эрээри кэнники сылларга кэргэним наһаа ыараханнык ыалдьан сыппыта, онон кимиэхэ да эппиэттиир кыахпыт суоҕа. Билигин, өлбүтүн кэннэ, кини төрөөбүт куоратыгар музей тэрийдилэр. Онон кинигэлэрин, хаартыскаларын ыытабын», -- диэн.

    Онтон ыла суруйсуу саҕаламмыта. Ол дьону билэр улахан суруйааччылары, профессордары кытта суруйсубутум. Кинигэ, сурук бөҕөтө кэлбитэ. Бастакы матырыйааллары оннук мунньубутум. Ручьев туох баар кинигэтэ, суруйбута барыта баар. 2013 c.Магнитогорскайга, төрөөбүтэ 100 cыллаах юбилейыгар ыҥырыллан, 3 оҕону илдьэ бара сылдьыбытым. Ручьев хрестоматияҕа киирбитэ, 11 кылаас программатыгар баар. Уралга улаханнык ытыктанар, 1-кы нүөмэрдээх киһи.
    Кинини, хаайыыга олорон, баһаарга атаҕын уокка сиэтэн, хойгуонан үлэлиир, таачыканы соһор кыаҕа суох буолбутугар мантан чугас баар бөһүөлэккэ медучилищеҕа ыыталлар. Аҕыйах ыйдаах фельдшер курсун бүтэрэн, бу аҕыйах балаҕаннаах Томторго үлэлии сылдьан, хас да саханы өлүүттэн быыһаабыт. Ол дьону булан ыллыбыт. Кини туһунан туох баар матырыйаалы хомуйан, Магнитогорскайга илдьэн туттарбыппыт.

    Онон биһиэхэ наһаа махтанан, улаханнык чиэстээн, сүгүрүйэн, массыынанан тиэйэ сылдьан, араас тэрээһиннэргэ сырытыннарбыттара. Билиҥҥэ диэри суруйсабыт.
    Иккис булбут суруйааччыбыт — элбэх хоһоону, кэпсээни суруйбут Андрей Игнатьевич Алдан-Семенов (Алдан өрүс аатынан хос ааттаммыт). Кини Нобель бириэмийэтин лауреата Бунины "Үчүгэй суруйааччы" диэн хайҕаабытын: "Норуот өстөөҕүн хайҕаатыҥ", — диэн хаайбыттар. Манна кэлэн, көмүс хостуур, суол оҥорор, мас кэрдэр уонна Саха сирин историятын үөрэтэр. Саһыл Сыһыы сэриитин, Кырбыһааҥкын атыыһыт туһунан эмиэ суруйар. Кинилиин өлүөр диэри суруйсубуппут.
    Ордук улаханнык киэн туттар киһим — суруйааччы Варлам Шаламов (Томторго 2 cыл буолбут). Ити 20-с үйэ Дантета. Халыма хаайыыларын кини курдук аһаҕастык суруйбут киһи суох. Таптыыр дьахтарыгар Ирина Сиротинскаяҕа анаабыт 8 томнаах кинигэтин таһаартарбыта. Мин ол дьону барыларын билсэн, көрсүбүтүм. Хаста да международнай конференцияларга бара сылдьыбытым. Шаламов айымньыларыгар хаайыылаахтар эрэйдээхтэр хайдахтаах ыарахан усулуобуйаҕа олорбуттара, суолу туппуттара кэпсэнэр. Аччыктаан, сэниэлэрэ эстэн, цинганан ыалдьан, тиистэрэ барыта көтүллэн түһэр эбит. Землянкаларын ититээри, тимир оһоҕу инчэҕэй титириги кэрдэн оттоллоро буруолуур. Ол буруо харахтарын сиэн, трахома буолаллар. Ордук ынырык сордоро — быт ыһара. Бытынан туолбут сибиитэрэни ыскамыайкаҕа уурдахха, тыыннаах курдук хамсыыра үһү.

    Шаламов — үрдүк үөрэхтээх юрист. Студенныы сылдьан, Ленин өлөөрү сытан, Сталиҥҥа суруйбутун студеннарга ааҕар. Онно: "Сталины былааска таһаарымаҥ, майгыта аһара ыарахан, дьону кытта уопсай тылы булуо суоҕа. Бэйэтин наһаа үрдүктүк туттар киһи" диэн суруллубут. Ол суругу аахпытын иһин буруйданан, манна ыытыллыбыт. Ону дэлби кырбаан, сордууллар. Өйдөөх баҕайы киһи, санаатын барытын этэ сылдьар эбит. Ол аайы болдьоҕун эбэн иһэллэр. Илдьи кырбанан, тыҥата бүтүннүү уу буолан, өлөөрү гыммыт киһини балыыһаҕа бырахпыттарын Пантюхов диэн быраас эмтээн, үтүөрдэр. Суолга таачыканан үлэлии бардаҕына, өлөр киһи диэн аһынан, бэйэтигэр санитарынан ылар. Шаламов онно сылдьан, фельдшергэ үөрэнэр уонна Куйдуһуҥҥа кэлэн, фельдшердиир. Кини -- билигин аан дойду бүтүннүү сүгүрүйэр суруйааччыта. Манна ордук сөбүлүүр сирэ почтабыт эбит — кини онно тиийэн сурук ыытар уонна тутар. Ол суруйар киһитэ— таптыыр дьахтара. Төһө да антах кини суоҕар оҕоломмутун иһин, ол дьахтарга тапталын уҕарыппатах. Иккис, киниэхэ элбэхтик суруйбут киһинэн Нобель бириэмийэтин лауреата, суруйааччы, поэт Борис Пастернак буолар.
    Кини "Доктор Живаго"-ны суруйбутугар Нобель бириэмийэтэ ананар. Онуоха күүстээх сойуолаһыы буолар, ССРС-тан барарыгар тириэрдэ сатыыллар, онон бириэмийэттэн аккаастанарга күһэллэр. Өстөөхтөр хайҕаатылар диэн кинигэлэрин бэчээттээбэттэр, ону Шаламовка ыыталыыр. Кини 10-ча суруга бу музейга баар.

    Шаламов Томтор айылҕатын, дьоно үчүгэйин, төһө да хаайыыга олордор, бу дьикти сир кэрэтин кэрэхсиирин хоһуйбут бэртээхэй, элбэх хоһооннордоох. Ону кинигэ оҥорон таһаарбыппытын Вологдаҕа, Москваҕа презентациялаабыппыт. Владивостокка буолбут күрэскэ үрүҥ көмүс мэтээли ылбыта. Мин 100 cыллаах юбилейыгар Москваҕа сибэкки иһитигэр тиити үүннэрэн, баҕар уҥуоҕар олордуохтара диэн илдьибитим. Тоҕо диэтэххэ, кини тиит курдук үчүгэй маһы ханна да көрбөтөҕүн туһунан суруйара. "Хоту тымныы дойдуга таас хайалар быыстарыгар үүнэн тахсар иинэҕэс тиит, саас мутукчата тыллан, дьикти үчүгэй сыты таһаардаҕына, хас биирдии хаайыылаах сүрэҕэр бу аата биһиги тыыннаах хааллыбыт, күөҕү көрдүбүт диэн үөрүүнү саҕара, эрэли эбэрэ. Хоту дойду дьоно эмиэ маннык ыарахан усулуобуйаҕа тиит курдук сырдыкка, олоххо тардыһарын иһин мин тиити ордук сыаналыыбын", —диэн суруйар этэ. Болбуктаны эмиэ наһаа сөбүлүүрэ. Ол эрээри кини көмүллүбүт сирэ кырата бэрт уонна бетоннаммыт буолан, маһы олордор кыах суох эбит. Онон ханна эмэ олордуох буолбуттара.

    Бу музей өҥөтүнэн кинилэри Томторго билбэт киһи суох, хоһооннорун олус чугастык ылыналлар. Итинник 30-ча киһи туһунан матырыйаал баар. Кинилэр ыарахан олоххо да сылдьан, биһиги дойдубутун сөбүлүүр, сөҕөр-махтайар эбиттэр диэн киэн туттабыт. Хоһооннорун ааҕар оҕолордоохпун.
    В.А.Штыров ийэтэ эдэр сааһыгар, кинини хат сылдьан, манна лааҕыр начальнигынан ананан кэлбит. Хаандыгаҕа баран оҕоломмут. Хаана барбытыгар олохтоохтор бары хаан биэрбиттэр. Штыров ону хаһан да умнубат этэ, Президеннии олорон, Хаандыганы өрө көтөхпүтэ аҕай. Төрөппүттэрин кытта өр суруйсубутум, доҕордоспуппут. Аҕатын 2 улахан чымадаан суругун хаһан эмэ кинигэ оҥорон таһаарыам этэ.
    Хаайыылаахтарга бачча хонугунан оҥоруохтааххыт диэн сир биэрэллэр эбит. Ыалдьан, хоргуйан өлөөрү сылдьар дьон, онно күүстэрэ тиийбэт буоллаҕа. Гаранин диэн киһи салайан олордоҕуна, сарсыарда аайы горн тыаһынан ол былааны толорботохтору ытар туһунан бирикээһи, испииһэги ааҕаллара. Сорох күн 100-тэн, 200-тэн тахсалыы киһини. Бу дьон эрэйдээхтэри суол кытыытыгар арыгы дьааһыгын хаптаһынын хайа охсон, уһуктаан, төбөтүгэр аата суох, нүөмэрдэрэ эрэ суруллубут тимир бааҥканы саайан, сиргэ бэлиэ анньаллара. Ону мин кыра сылдьан көрөрүм. Билигин дьоннорун туһунан билээри, араас омук дойдутуттан суруйаллар. Ону хантан да булан биэрэр кыах суох.
    Кэргэмминиин урут "Надежда" лааҕыртан хаайыылаахтар бэйэлэрэ оҥостубут тоһоҕолорун, хомуостарын, инструменнарын булан аҕаларбыт. Билигин барыта муоҕунан бүрүллэн, баһаарга умайан, бу да көстүбэт буолбут.

    Ити курдук киһи бөҕө сор суолламмыт, сүрдээх ыарахан историялаах улууспут. Ол хаһан да хатыламматын туһугар оҕолорго кэпсээн, кинигэ таһааран үлэлии сылдьабыт.
    Аҕа дойду сэриитин кэмигэр кып-кыра авиапорпутугар Америкаттан кэлэр 8 тыһыынчаттан тахса самолет түһэн ааспыт. Уолум, кыраайы үөрэтээччи, докумуоннары хасыһан билбитинэн, Саха сиригэр бастакынан түһэрэр сүрүн авиапорт эбит. Аны метеостанция баар. Ол барытын туһунан 2-с кинигэтин таһаарда.
    Порду олохтоохтор уонна хаайыылаахтар туппуттар. Туристар көрөллөрүгэр кэрэхсэбиллээх гына оҥорор, сөргүтэр былааннаахпыт.
    Биһиэхэ кыһын тоҥмот уулаах, Абалаах киэнин курдук эмтээх сир баар. Лабыҥкыр диэн биллэр күөллээхпит. Муус хайа диэн саамай үрдүк хайалаахпыт.
    Музейым хоһо олус кыра, элбэх матырыйаалым баппакка, дьиэбэр сытар. Наһаа элбэх омук дьоно көрө кэлэр. Шишманова диэн француженка кэлэ сылдьыбыта. Истэн баран, саҥата суох тахсан барбыта.Французтар наһаа уйаннар. Уус Нераҕа барбыт этэ, онтон төннөн кэлэн, миэхэ киирэн, 5 тыһыынча харчыны биэрбитэ. "Баһаалыста, биһиги ааппытыттан (кэргэнэ болгарин эбит) суол кытыытыгар пааматынньыкта туруор. Мин хайдах да мээнэ сылдьан барар кыаҕым суох", — диэбитэ. Онон суруктаах таастаах, "Колокол памяти" диэн пааматынньык оҥортордум.

    Дьэ ити курдук, Мария Поликарповна улахан энтузиаст буолан, ити музейы сүрэҕин баҕатынан бэйэтэ сүүрэн-көтөн, тэрийэн, үлэ бөҕөтүн ыыппыта сөхтөрөр, дойдутун историятын үйэтитиигэ, ыччаты патриотизм тыыныгар иитиигэ сүҥкэн кылаатын киллэрэ сылдьара үөрдэр. Бэйэтэ этэринии, оҕотун курдук күндүтүк саныыр музейын таһынан, атын хоско оскуола олоҕун көрдөрөр музейы эмиэ үлэлэтэр.
    Киниэхэ барҕа махтал буоллун, сырата сыаналаннын!

    0
  • ZOYAIM
    1 июля  

    Салгыыта:

    Сарсыныгар эрдэ туран, Дьокуускайга төттөрү айаннаатыбыт. Тула өттүбүт чаҕылыйа тыгар күнтэн, ыраас хаартан, маҥан хаарынан бүрүллүбүт хайалартан сып-сырдык, үчүгэй да үчүгэй! Cуол кытыытыттан үп-үрүҥ курупааскы үөрдэрэ өрө көтөн, тырыбынаһан тахсаллар. Аара ордук кэрэ көстүүлээх сирдэргэ тохтоон, хаартыскаҕа түстүбүт. Ойуун үрүйэтэ диэн ким да быһа ааспат сиригэр курдары көстө сытар дьэҥкир ууттан бытыылкаҕа кутуннубут. Үгэһи тутуһан, баҕа санаабыт туоллун диэн, үрүйэҕэ манньыат бырахтыбыт.
    Айаннаан иһэн, гид уонна суоппар Николай Васильев кэпсээнин кэрэхсээн иһиттибит. Кини бу суолу билбэхтэспит эбит. Урукку кыбычыын баҕайы суолларынан хайдах эрэйдээхтик айанныылларын, суолу туппут ГУЛАГ хаайыылаахтарын, Өймөкөөн туһунан, туристары кытта үлэлэрин, ол салааҕа былааннарын туһунан элбэҕи кэпсээтэ. Мин кинини дойдутун наһаа да таптыыр эбит диэн өйдөөтүм. "Мантан көһүөххүтүн баҕарбаккыт дуо?" -- диэн ыйытыыбар: "Суо-оох, көспөппүүт!", — диэн кыра да саарбаҕа суохтук хоруйдаата. Омук туристара сахалыы алгыһы наһаа ылыналларын, долгуйан, харахтара уу-хаар баһарын туһунан эрдэ кэпсээбитэ.

    Хайалаах сирдэри ааспыппытыгар, хараара хаппыт мастары, буора өрүкүйэр суолу атыҥырыы көрдүм, хайдах эрэ курус гына түстүм.
    Кудуххайдык, 14 чаас эрэ айаннаан, Туймаадабыт хочотун буллубут. Биһиги ыалдьытымсах, үлэһит, хоһуун дьонноох ытык Өймөкөөнү олус сөбүлээн, эниэргийэ бэриһиннэрэн, өссө даҕаны барар санааланан кэллибит.
    Көрсүөххэ диэри, аны Өймөкөөн Киһилээҕин хайалара!

    Зоя ИМ

    2019 с., кулун тутар. Дьокуускай к.

    0
  • ZOYAIM
    1 июля  

    image
    Тула барыта хайалар

    image
    Эбэ хайа үрдүгэр

    image

    image
    Кыраайы үөрэтэр музей

    image
    Аатырбыт атыыһыт Николай Осипович Кривошапкин- Кырбыһааҥкын атыыһыт көмүллүбүт сиригэр памятнига турар

    image
    Хаайыылаахтар туттубут маллара

    image
    Репрессия музейа. Варлам Шаламов фотолара

    0
  • Нам
    2 июля  

    Махтал! Олус интэриэһинэй эбит, саҥа иһиттим. Ол ааспыт үйэ харахпар илэ көстөн ааста...

    0
  • ZOYAIM
    2 июля  

    Николай: "90 сааһын туолаары сылдьар Франция эмээхсинэ Өймөкөөнү олус сөбүлээбит, cэттис төгүлүн кэлбитэ, билигин Үчүгэйгэ баар. Табаһыттары кытта балааккаҕа олорор. Манна өлөрө буолуо", -- диэн кэпсээбитэ

    0
Ответ на тему: Өймөкөөн -- чахчы кэрэ, үтүө дойду эбит!
Введите код с картинки*:  Кликните на картинку, чтобы обновить код
grinning face grinning face with smiling eyes face with tears of joy smiling face with open mouth smiling face with open mouth and smiling eyes smiling face with open mouth and cold sweat smiling face with open mouth and tightly-closed eyes smiling face with halo smiling face with horns winking face smiling face with smiling eyes face savouring delicious food relieved face smiling face with heart-shaped eyes smiling face with sunglasses smirking face neutral face expressionless face unamused face face with cold sweat pensive face confused face confounded face kissing face face throwing a kiss kissing face with smiling eyes kissing face with closed eyes face with stuck-out tongue face with stuck-out tongue and winking eye face with stuck-out tongue and tightly-closed eyes disappointed face angry face pouting face crying face persevering face face with look of triumph disappointed but relieved face frowning face with open mouth anguished face fearful face weary face sleepy face tired face grimacing face loudly crying face face with open mouth face with open mouth and cold sweat face screaming in fear astonished face flushed face sleeping face dizzy face face without mouth face with medical mask face with no good gesture face with ok gesture person bowing deeply person with folded hands raised fist raised hand victory hand white up pointing index fisted hand sign waving hand sign ok hand sign thumbs up sign thumbs down sign clapping hands sign open hands sign flexed biceps
  
Обратная связь
Предложения и замечания