6 месяцев на форуме Топ пользователь 1000 просмотров Все
Награды
6 месяцев на форуме
6 месяцев на форуме
Топ пользователь
Топ пользователь
1000 просмотров
1000 просмотров
Туораах. Кэпсээн
  1792
*Туораах*
КЭПСЭЭН
Быйыл саас барахсан, сэрии аас-туор сылларын кэнниттэн, хаһааӊӊытаађар дађаны эрдэ билиннэ. Орто Уһук хас биирдии харах ылар томторун, быллаардаах булгунньађын, сыырын быарын, халдьаайылаах сыһыытын аһађас сирэйин сып-сылааһынан имэрийэ угуттаата. Бэл, Эбэ барахсан дириӊ далай уутун муус болгуо нүһэр ньуурун нарын тарбахтарынан биллэр-биллибэттик, аа-дьуо, аргыый ађай хастыы саба тарта. Уһун кыһынтан соӊуоран турбут сир-дойду, от-мас халыӊ хаар сађынньахтарын биир тэӊник устан, ылааӊы күн уотугар кийиит кыыстыы килбигийэ кэмчиэристилэр. Сааскы тымныы, курас салгын маӊнай ахсан быстыбакка хахсаатыран, онтон сыыйа-баайа сылаас, мэник тыалын түһэрэн, дьыл кэмин киэлитинэн, сылыйан барда. Арай маннык дьүһүн кубулуйар дьикти, кэрэ кѳстүүгэ олуонатык орооһон, «мин ађай бу баарбын, дьэ кэллим» диэбиттии киэбирэ сођус, күѳн тутта, уһуктан эрэр Сир Ийэ чуумпутун уйгуурдан, хара тураах обургу баарађай тиит муӊур чыпчаалыттан, дѳрүн-дѳрүн даађырђыыра иһиллэр.
Кыахтаах эрэ барыта маннык үтүѳ кэмӊэ таһырдьа таласпыт. Кыаммат ођо-уруу, ођонньор-эмээхсин ѳттүлэрэ, этэргэ дылы, «дьиэ бѳхтѳрѳ» балађан буор муостатынан эӊэрдэнэн, наара оронунан бүгэн, талах олоппоһунан ыаллаһан, күн-дьыл сылыйарын кэтэһэн, дьиэлэригэр хаайтаран олороохтууллар.
Ол эрээри Орто уһук тыа сађатынаађы кыра балађаныгар, туһа дьон аатыгар киирээри, хара сарсыардаттан икки эмдэй-сэмдэй кырачаан уолаттар ый-хай бѳђѳ буолан, бүтүн икки ыал сиир күнүскү лэппиэскэтин бурдугун тардан хачыгынайа сылдьаллар. Бу Сүѳкүччэ диэн холкуос ыанньыксытын, огдообо дьахтар уолаттара: кырата, сирилийбитэ-бурулуйбута, кыарађас харахтаађа ађыстаах Туораах уонна сиртэн-буортан тэйбит курдук номођон дьүһүннээђэ, арылхай харахтаађа, биир сыл улахан, убай киһи Бүѳтүккэ.
Дьиӊэр, уолаттар бурдук тардыбыттара син балачча буолла. Дэмнэрин билсибит үлэлэрэ да диэххэ сѳп. Ол эрээри бүгүн үлэ бытаарбыт тѳрүѳтүнэн, үс атахтаах остуол анныгар сытар, күн бэђэһээ тѳрѳѳбүт ньирэй ођото буолла. Бу икки ыал тэӊинэн күүппүт Мааны диэн ынахтарын ођото. Дьукаах Балбаара баар-суох үүттээх ынађа, былырыын кытараан баран, быйыл дьэ саӊа тѳрѳѳтѳ. «Хор, Мааным барахсан, бэлиэр тѳрүү ођустуӊ дуу, ыксалыӊ тугун сүрэй, хотуой, синньээбитиӊ да биллибэт этэ дии. Чэ ол да буоллар, сэгэрим сыыһа, хата, этэӊӊэ быыһанныӊ, ођоӊ да күѳххэ үктэннэр аматыйар ини»,-дии-дии дьахтар ынађын сүүһүттэн имэрийэ-имэрийэ хомуруйар дуу, хайгыыр дуу былаастаах кэпсэтэ турарын, бэђэһээ Туораах хотоӊӊо киирэ сылдьан,түбэһэ кѳрбүтэ.
Сүүһүгэр маӊан ураанньыктаах, түѳрт атађар туоһахталаах, тараах күрдьүгэс кырачаан ньирэй уп-уһун кыламаннарын аргыый ибигирэтэ-ибигирэтэ, хайдах эрэ куһађан бађайытык тыынан сурдурђуура, кыайан түѳрт атађар дугунан турбатађа, ийэтин да эмпэтэђэ. Ол иһин тоӊ, иринньэх ньирэйи, уопсай сүбэнэн, сылаас сиргэ балађаӊӊа киллэрбиттэрэ.
Дьэ бу киэһэ ођолор сэргэхсийбиттэрэ. Кураанах окко сытар ньирэйтэн олох арахпатахтара. Аттыгар олорон биир-биир имэрийэн кѳрѳллѳрѳ, туруораары мадьыктаһаллара, айађар сэрэнэн биирдии салаа от да симэ сатыыллара. Маны барытын кэлэ-бара кѳрѳ сылдьан, ийэлэрэ Сүѳкүччэ кыыһыран умайыктанара: «Ыал ньирэйин оонньуур оӊоһуннугут дуо? Дьэ имитэн кѳрүӊ эрэ! Өлѳрѳллѳрүгэр тиийдилэр бу уолаттар!»- дии-дии окумалларыттан ылан, туора анньара да, Туораахтаах Бүѳтүккэ аатыгар эрэ тэйбитэ буолаат, сотору сођус ньирэйдэрин таһыгар олороллоро субу баар буолара. Ол аайы холку, нађыл дьукаах Балбаара: «Сүѳкүччээ, аата, туох диэн эттэххиний? Кѳрдүннэр, тыыттыннар ээ, ѳлѳрѳн кэбиһиэ буоллахтарай? Ођо дьон тыыннаах дууһаны эмиэ билиэхтэрин бађараллара баа буоллађай. Ньирэй хотуна кѳӊүллүүр», -диэн, мичээрдии-мичээрдии, оһох иннигэр Туораах этэрбэһин абырахтыы олорон тыастаах сођустук саӊарбыта. Оччону истибит, кѳӊүл ылбыт дьон бэђэһээ-бүгүн ньирэйдэриттэн арахпатылар, нэһиилэ хонон тураат, харахтарын хайа тардаат, харыс да сири халбарыйбакка, кинини кытта бодьуустаһан тађыстылар.
Онон бу сарсыарда бурдук тардаллара хайдах эрэ ньирэйдэрин «бүѳбэйдииллэрин» харгыстыах курдук буолла. Ордук Туораах иэдэйдэ. Санаатыгар ньирэйэ тыынара олус түргээтээбит, бып-быгыахтас буолбут курдук. Сотору-сотору кэннин хайыһара элбээтэ. Биир кэм кыарађас харахтарын кэӊэтэ-кэӊэтэ кэтэђинэн сирэйдэнэн убайыттан элбэхтэ мѳђүлүннэ.
-Туораах, бурдукта эбэн биэр, эмиэ сыыһа кутта! Бытааннык кут…кыратык түргээтээ! Туй-сиэ, эмиэ куруппалатан эрэр!-диэн баран, хаһыыра түһээт, Бүѳтүккэ быраатын кэтэххэ биэрдэ.
Биирэ бэрт хатаннык ыарыытыттан часкыйда, тута сирэйэ куһађан ађай буолла, марылыы-марылыы сиргэ лах гына олоро түстэ. Ытаан мэрбэйэ-мэрбэйэ, ытыһын дуомугар бобо тута сылдьар ађыйах туораах бурдугун убайын сирэйигэр тамнаата.
-Мађалай баара, аһынан ыһыахтана олорођун дуо ѳссѳ!-диэн баран Бүѳтүккэ быраатын кэтэђин аһыттан ылан буор муостађа умса аста. Туораах ѳрѳскѳлѳһѳн убайын түѳскэ тэптэ. Устунан дьоммут, атахтара, илиилэрэ босхо баран, охсуһан киирэн бардылар. Туораах күүһүнэн баһыйтарарын билэр буолан, илиитигэр туох түбэһиэх убайын кулупаайдыыр. Тѳттѳрү-таарыы сүүрэ сылдьан, кѳрүѳх бэтэрээ ѳттүгэр, кыра балађан дуомун күѳрчэхтии ытыйан кэбистилэр.
Биир түгэӊӊэ Туораах суоруна таас турар эргэ үс атахтаах остуол анныгар сылыпыс гынна. Убайа кэнниттэн тилэх баттаһа эмиэ остуол анныгар симилиннэ. Ырычаахтаһыы кытаанађа буолла. Онтон остуолларын ѳрѳ сүгүѳх айылаах биир кэм үѳһэ-аллара буолан эрэллэрэ баара да, суоруна таастара умса курулаат, саӊа тѳрѳѳбүт ньирэйдэрин үрдүгэр кэлэн кыыкырдаппытынан сууллан, күр гына түстэ. Балађан иһигэр уу-чуумпу сатыылаата. Иккиэн улахан буруйу оӊорбут дьон чочумча утарыта кѳрсѳн, иһийэн, тыын быһађас тыына сыттылар.
-Ньирэйбит ѳллѳ быһыылаах-, диэн Бүѳтүккэ ађылыырын быыһыгар, быраатыгар сибигинэйдэ. Туораах иһиттиэм-истибэтиэм диэт, остуол анныттан ойон тађыста.
Арай кѳрбүтэ - суоруна таас үѳһээ тааһа икки аӊы хайдан ньирэйдэрин үрдүгэр түспүт, ойођолуу аллараа тааһа сытар. Били мээккэлээн сордоммут бурдуктара барыта ыһыллан, тохтон амырыын хартыына буолбут. Туораах харађыттан уу-хаар баһа-баһа:
-Убаай, хайдах гынабыт? Чээн, ньирэйбитин ньии-, дии-дии ытаан сыӊсыйа-сыӊсыйа ньирэйин үрдүттэн суоруна таастарын туора анньа сатыы турда.
Өлүү түбэлтэлээх, маны эрэ кэтэһэн турбут курдук, сарсыардааӊы ыамнара бүтэн, балађан халђанын тыастаахтык арыйан ийэлэрэ Сүѳкүччэ уонна дьукаах Балбаара киирэн кэллилэр. Уолаттар иэдээни оӊорбуттарын дьэ ѳйдѳѳн, барыах-кэлиэх сирдэрин билбэккэ, муммут кус ођолорун курдук, ньирэйдэрин бүѳлүү, дьоннорун сирэйдэрин-харахтарын кэтии, утары турунан кэбистилэр.
Икки дьахтар сирэйдэрэ бастаан уолуйбут дуу, соһуйбут дуу курдук, онтон балађан иһин сирийэн кѳрдѳхтѳрѳ буолуо, сыыйа-баайа таастыйан, дьиппиэн кѳрүӊнэнэн барда.
-Хайа, бу туох үлүгэрэ буолла!? Бу үѳттэр бурдуктарынан…аһыыр астарынан оонньообуттар буолбаат!? Бүѳтүккэ, бачча улахан киһи, сүрүүн-сүрүн…мин эйиэхэ туох диэбиппиний!?-диэн баран, уһата-кэӊэтэ барбакка, Сүѳкүччэ тута улахан уолун чанчыгар түстэ. Онтон, туохха эрэ тэһэ астарбыттыы, хатан бађайытык энэлийэргэ дылы гынна. Ол эрээри тођо эрэ иһиллэр-иһиллибэттик:
-Балбаара…Балбаа… аа… бу уолаттар… ньирэйгин ѳлѳрбүттэр, суоруна тааспытын…алдьаппыттар-, диэн баран Балбааратын диэки, чэ хайыыгын диэбиттии, кип-киэҥинэн кѳрѳн таалан турда.
Ийэтин сирэйин көрөөт, бу улахан буруй-сэмэ таах си дьүгээр хаалбатын билэр буолан, Туораах муннукка турар наара орон анныгар, эрдэ сылла, куотан хопчооруйда. Дьиибэтэ диэн, Бүѳтүккэ кини курдук хаһан да, ханна да куоппат. Итиитинэ аньыытын-харатын барытын бэйэтин туһугар боруостуур, сыа-сым курдук этинэр идэлээх. Буруйдаах уонна тођо эрэ куруук Туораах буолар. Туораах кыайан аахсыбат, ытыыр эрэ кэмэлдьилээх. Ол иһин Балбаара Туораађы «Кыһыл бартыһаан» диэн ааттыыр, оттон Бүѳтүккэни «ньуолбар саха» диэн күлээччи.
Бу да түгэӊӊэ Туораах дэлби мэниктээн бурдугу ыспыта, остуол анныгар саспыта, суорунаны тођо түһэрбитэ, ньирэйи ѳлѳрбүтэ - барыта бэрт түргэнник ахтылынна. Ийэлэрэ Сүѳкүччэ кыл түгэнэ улаханнык ѳрүкүнүйэн баран, тута уостар бэрт аһыныгас майгылаах. Маны барытын ѳйдѳѳх уола Бүѳтүккэ олус үчүгэйдик билэр. Ол иһин ийэтин уоскутар алыптаах тыллары хайаан да кэмигэр сѳп түбэһиннэрэн булар уонна алы гынан, илии-атах буолан, тута кѳмѳлѳспүтүнэн барар. Сотору кэминэн Сүѳкүччэ барахсан ээђи кытта сылдьар, элэккэй Бүѳтүккэттин оройуттан сык гына сыллаабытын бэйэтэ да билбэккэ хаалааччы.
Оттон Туораах туһа туспа. Буруй оӊорон баран хараара-хараара куотар кэмэлдьилээх уонна, ѳлүѳ да буоллар, хаһан да буруйун билиммэт адьынаттаах диэн ийэтэ Сүѳкүччэ куруук мѳђүттэр. Уолун тутан ылан таһыйан, сахсыйан да кѳрдѳр, туһа тахсыбат. Киһитэ тылын быһа ытыран баран, саӊаран да бэрт. Наай гыннар, ытаан сыӊсыйыа. Туох да иһин саараама, үрүӊ да, хара да диэ суођа. Онноођор кѳрдѳрѳн туран убайа балыйдађына, кыайан аахсыбат.
Идэтинэн, ол иһин бүгүн эмиэ Туораах, биир биэс тыла суох, наара орон анныгар саста, ылы-чып муннукка бэрт түргэнник кирийдэ.
-Дьэ, сирэҕэс уола, ньирэйи өлөрбүт буола-буола, тађыс түргэнник, сип-сибилигин иэӊӊин хастыам!-дии-дии Сүѳкүччэ, бу сиэх-аһыах курдук, уола саспыт оронун аннын үѳттүрэђинэн булкуйда.
-Оо, ол Туораађы таһыйдахха ньирэйбит тиллэр үһү дуо? Уолгун муокастаама. Ити ньирэй бэйэтэ да тоӊ этэ дии. Син да бүгүн-сарсын ѳлѳѳхтүѳ эбитэ буолуо. Чэ кэл, чэйбитин иһэ охсон баран, күнүскү ыаммытыгар барыахха, Сүѳкүччэ. Дьаар Дьэбдьиэбит эмиэ хойутаатыгыт, холкуос үлэтин атахтаатыгыт диэн сирэй-харах анньыа-, дии-дии ыксыы-саарайа дьукаах Балбаара оһохтон дьэс чаанньыгын ађалан остуолга уурда.
Сүѳкүччэ да дьүѳгэтэ этэрин истэн сѳпсѳстѳђѳ буолуо, тута уоскуйа быһыытыйда. Кэлэн остуолга олорон, туох да буолбатађын курдук, күѳ-дьаа кэпсэтэ-кэпсэтэ чэйдээбитинэн бардылар. Арай Туораах иһиттэђинэ, убайа ийэтэ этэригэр биир кэм тугу эрэ кытта сѳпсѳһѳр, утаакы буолбата, сып-сап таӊнан баран таһырдьа тилир гынан хаалла. Ийэтин тылын тамађыттан иһиттэђинэ, эһэтин аахтан суоруна таас уларса барда, кэлэригэр эһэтэ эмиэ кэлсэр буолла.
Дьиӊэр, атын эбитэ буолла
Ответов 3 Написать ответ
  • Натаалдьыйа
    17 февраля  

    *Туораах*
    КЭПСЭЭН
    Быйыл саас барахсан, сэрии аас-туор сылларын кэнниттэн, хаһааӊӊытаађар дађаны эрдэ билиннэ. Орто Уһук хас биирдии харах ылар томторун, быллаардаах булгунньађын, сыырын быарын, халдьаайылаах сыһыытын аһађас сирэйин сып-сылааһынан имэрийэ угуттаата. Бэл, Эбэ барахсан дириӊ далай уутун муус болгуо нүһэр ньуурун нарын тарбахтарынан биллэр-биллибэттик, аа-дьуо, аргыый ађай хастыы саба тарта. Уһун кыһынтан соӊуоран турбут сир-дойду, от-мас халыӊ хаар сађынньахтарын биир тэӊник устан, ылааӊы күн уотугар кийиит кыыстыы килбигийэ кэмчиэристилэр. Сааскы тымныы, курас салгын маӊнай ахсан быстыбакка хахсаатыран, онтон сыыйа-баайа сылаас, мэник тыалын түһэрэн, дьыл кэмин киэлитинэн, сылыйан барда. Арай маннык дьүһүн кубулуйар дьикти, кэрэ кѳстүүгэ олуонатык орооһон, «мин ађай бу баарбын, дьэ кэллим» диэбиттии киэбирэ сођус, күѳн тутта, уһуктан эрэр Сир Ийэ чуумпутун уйгуурдан, хара тураах обургу баарађай тиит муӊур чыпчаалыттан, дѳрүн-дѳрүн даађырђыыра иһиллэр.
    Кыахтаах эрэ барыта маннык үтүѳ кэмӊэ таһырдьа таласпыт. Кыаммат ођо-уруу, ођонньор-эмээхсин ѳттүлэрэ, этэргэ дылы, «дьиэ бѳхтѳрѳ» балађан буор муостатынан эӊэрдэнэн, наара оронунан бүгэн, талах олоппоһунан ыаллаһан, күн-дьыл сылыйарын кэтэһэн, дьиэлэригэр хаайтаран олороохтууллар.
    Ол эрээри Орто уһук тыа сађатынаађы кыра балађаныгар, туһа дьон аатыгар киирээри, хара сарсыардаттан икки эмдэй-сэмдэй кырачаан уолаттар ый-хай бѳђѳ буолан, бүтүн икки ыал сиир күнүскү лэппиэскэтин бурдугун тардан хачыгынайа сылдьаллар. Бу Сүѳкүччэ диэн холкуос ыанньыксытын, огдообо дьахтар уолаттара: кырата, сирилийбитэ-бурулуйбута, кыарађас харахтаађа ађыстаах Туораах уонна сиртэн-буортан тэйбит курдук номођон дьүһүннээђэ, арылхай харахтаађа, биир сыл улахан, убай киһи Бүѳтүккэ.
    Дьиӊэр, уолаттар бурдук тардыбыттара син балачча буолла. Дэмнэрин билсибит үлэлэрэ да диэххэ сѳп. Ол эрээри бүгүн үлэ бытаарбыт тѳрүѳтүнэн, үс атахтаах остуол анныгар сытар, күн бэђэһээ тѳрѳѳбүт ньирэй ођото буолла. Бу икки ыал тэӊинэн күүппүт Мааны диэн ынахтарын ођото. Дьукаах Балбаара баар-суох үүттээх ынађа, былырыын кытараан баран, быйыл дьэ саӊа тѳрѳѳтѳ. «Хор, Мааным барахсан, бэлиэр тѳрүү ођустуӊ дуу, ыксалыӊ тугун сүрэй, хотуой, синньээбитиӊ да биллибэт этэ дии. Чэ ол да буоллар, сэгэрим сыыһа, хата, этэӊӊэ быыһанныӊ, ођоӊ да күѳххэ үктэннэр аматыйар ини»,-дии-дии дьахтар ынађын сүүһүттэн имэрийэ-имэрийэ хомуруйар дуу, хайгыыр дуу былаастаах кэпсэтэ турарын, бэђэһээ Туораах хотоӊӊо киирэ сылдьан,түбэһэ кѳрбүтэ.
    Сүүһүгэр маӊан ураанньыктаах, түѳрт атађар туоһахталаах, тараах күрдьүгэс кырачаан ньирэй уп-уһун кыламаннарын аргыый ибигирэтэ-ибигирэтэ, хайдах эрэ куһађан бађайытык тыынан сурдурђуура, кыайан түѳрт атађар дугунан турбатађа, ийэтин да эмпэтэђэ. Ол иһин тоӊ, иринньэх ньирэйи, уопсай сүбэнэн, сылаас сиргэ балађаӊӊа киллэрбиттэрэ.
    Дьэ бу киэһэ ођолор сэргэхсийбиттэрэ. Кураанах окко сытар ньирэйтэн олох арахпатахтара. Аттыгар олорон биир-биир имэрийэн кѳрѳллѳрѳ, туруораары мадьыктаһаллара, айађар сэрэнэн биирдии салаа от да симэ сатыыллара. Маны барытын кэлэ-бара кѳрѳ сылдьан, ийэлэрэ Сүѳкүччэ кыыһыран умайыктанара: «Ыал ньирэйин оонньуур оӊоһуннугут дуо? Дьэ имитэн кѳрүӊ эрэ! Өлѳрѳллѳрүгэр тиийдилэр бу уолаттар!»- дии-дии окумалларыттан ылан, туора анньара да, Туораахтаах Бүѳтүккэ аатыгар эрэ тэйбитэ буолаат, сотору сођус ньирэйдэрин таһыгар олороллоро субу баар буолара. Ол аайы холку, нађыл дьукаах Балбаара: «Сүѳкүччээ, аата, туох диэн эттэххиний? Кѳрдүннэр, тыыттыннар ээ, ѳлѳрѳн кэбиһиэ буоллахтарай? Ођо дьон тыыннаах дууһаны эмиэ билиэхтэрин бађараллара баа буоллађай. Ньирэй хотуна кѳӊүллүүр», -диэн, мичээрдии-мичээрдии, оһох иннигэр Туораах этэрбэһин абырахтыы олорон тыастаах сођустук саӊарбыта. Оччону истибит, кѳӊүл ылбыт дьон бэђэһээ-бүгүн ньирэйдэриттэн арахпатылар, нэһиилэ хонон тураат, харахтарын хайа тардаат, харыс да сири халбарыйбакка, кинини кытта бодьуустаһан тађыстылар.
    Онон бу сарсыарда бурдук тардаллара хайдах эрэ ньирэйдэрин «бүѳбэйдииллэрин» харгыстыах курдук буолла. Ордук Туораах иэдэйдэ. Санаатыгар ньирэйэ тыынара олус түргээтээбит, бып-быгыахтас буолбут курдук. Сотору-сотору кэннин хайыһара элбээтэ. Биир кэм кыарађас харахтарын кэӊэтэ-кэӊэтэ кэтэђинэн сирэйдэнэн убайыттан элбэхтэ мѳђүлүннэ.
    -Туораах, бурдукта эбэн биэр, эмиэ сыыһа кутта! Бытааннык кут…кыратык түргээтээ! Туй-сиэ, эмиэ куруппалатан эрэр!-диэн баран, хаһыыра түһээт, Бүѳтүккэ быраатын кэтэххэ биэрдэ.
    Биирэ бэрт хатаннык ыарыытыттан часкыйда, тута сирэйэ куһађан ађай буолла, марылыы-марылыы сиргэ лах гына олоро түстэ. Ытаан мэрбэйэ-мэрбэйэ, ытыһын дуомугар бобо тута сылдьар ађыйах туораах бурдугун убайын сирэйигэр тамнаата.
    -Мађалай баара, аһынан ыһыахтана олорођун дуо ѳссѳ!-диэн баран Бүѳтүккэ быраатын кэтэђин аһыттан ылан буор муостађа умса аста. Туораах ѳрѳскѳлѳһѳн убайын түѳскэ тэптэ. Устунан дьоммут, атахтара, илиилэрэ босхо баран, охсуһан киирэн бардылар. Туораах күүһүнэн баһыйтарарын билэр буолан, илиитигэр туох түбэһиэх убайын кулупаайдыыр. Тѳттѳрү-таарыы сүүрэ сылдьан, кѳрүѳх бэтэрээ ѳттүгэр, кыра балађан дуомун күѳрчэхтии ытыйан кэбистилэр.
    Биир түгэӊӊэ Туораах суоруна таас турар эргэ үс атахтаах остуол анныгар сылыпыс гынна. Убайа кэнниттэн тилэх баттаһа эмиэ остуол анныгар симилиннэ. Ырычаахтаһыы кытаанађа буолла. Онтон остуолларын ѳрѳ сүгүѳх айылаах биир кэм үѳһэ-аллара буолан эрэллэрэ баара да, суоруна таастара умса курулаат, саӊа тѳрѳѳбүт ньирэйдэрин үрдүгэр кэлэн кыыкырдаппытынан сууллан, күр гына түстэ. Балађан иһигэр уу-чуумпу сатыылаата. Иккиэн улахан буруйу оӊорбут дьон чочумча утарыта кѳрсѳн, иһийэн, тыын быһађас тыына сыттылар.
    -Ньирэйбит ѳллѳ быһыылаах-, диэн Бүѳтүккэ ађылыырын быыһыгар, быраатыгар сибигинэйдэ. Туораах иһиттиэм-истибэтиэм диэт, остуол анныттан ойон тађыста.
    Арай кѳрбүтэ - суоруна таас үѳһээ тааһа икки аӊы хайдан ньирэйдэрин үрдүгэр түспүт, ойођолуу аллараа тааһа сытар. Били мээккэлээн сордоммут бурдуктара барыта ыһыллан, тохтон амырыын хартыына буолбут. Туораах харађыттан уу-хаар баһа-баһа:
    -Убаай, хайдах гынабыт? Чээн, ньирэйбитин ньии-, дии-дии ытаан сыӊсыйа-сыӊсыйа ньирэйин үрдүттэн суоруна таастарын туора анньа сатыы турда.
    Өлүү түбэлтэлээх, маны эрэ кэтэһэн турбут курдук, сарсыардааӊы ыамнара бүтэн, балађан халђанын тыастаахтык арыйан ийэлэрэ Сүѳкүччэ уонна дьукаах Балбаара киирэн кэллилэр. Уолаттар иэдээни оӊорбуттарын дьэ ѳйдѳѳн, барыах-кэлиэх сирдэрин билбэккэ, муммут кус ођолорун курдук, ньирэйдэрин бүѳлүү, дьоннорун сирэйдэрин-харахтарын кэтии, утары турунан кэбистилэр.
    Икки дьахтар сирэйдэрэ бастаан уолуйбут дуу, соһуйбут дуу курдук, онтон балађан иһин сирийэн кѳрдѳхтѳрѳ буолуо, сыыйа-баайа таастыйан, дьиппиэн кѳрүӊнэнэн барда.
    -Хайа, бу туох үлүгэрэ буолла!? Бу үѳттэр бурдуктарынан…аһыыр астарынан оонньообуттар буолбаат!? Бүѳтүккэ, бачча улахан киһи, сүрүүн-сүрүн…мин эйиэхэ туох диэбиппиний!?-диэн баран, уһата-кэӊэтэ барбакка, Сүѳкүччэ тута улахан уолун чанчыгар түстэ. Онтон, туохха эрэ тэһэ астарбыттыы, хатан бађайытык энэлийэргэ дылы гынна. Ол эрээри тођо эрэ иһиллэр-иһиллибэттик:
    -Балбаара…Балбаа… аа… бу уолаттар… ньирэйгин ѳлѳрбүттэр, суоруна тааспытын…алдьаппыттар-, диэн баран Балбааратын диэки, чэ хайыыгын диэбиттии, кип-киэҥинэн кѳрѳн таалан турда.
    Ийэтин сирэйин көрөөт, бу улахан буруй-сэмэ таах си дьүгээр хаалбатын билэр буолан, Туораах муннукка турар наара орон анныгар, эрдэ сылла, куотан хопчооруйда. Дьиибэтэ диэн, Бүѳтүккэ кини курдук хаһан да, ханна да куоппат. Итиитинэ аньыытын-харатын барытын бэйэтин туһугар боруостуур, сыа-сым курдук этинэр идэлээх. Буруйдаах уонна тођо эрэ куруук Туораах буолар. Туораах кыайан аахсыбат, ытыыр эрэ кэмэлдьилээх. Ол иһин Балбаара Туораађы «Кыһыл бартыһаан» диэн ааттыыр, оттон Бүѳтүккэни «ньуолбар саха» диэн күлээччи.
    Бу да түгэӊӊэ Туораах дэлби мэниктээн бурдугу ыспыта, остуол анныгар саспыта, суорунаны тођо түһэрбитэ, ньирэйи ѳлѳрбүтэ - барыта бэрт түргэнник ахтылынна. Ийэлэрэ Сүѳкүччэ кыл түгэнэ улаханнык ѳрүкүнүйэн баран, тута уостар бэрт аһыныгас майгылаах. Маны барытын ѳйдѳѳх уола Бүѳтүккэ олус үчүгэйдик билэр. Ол иһин ийэтин уоскутар алыптаах тыллары хайаан да кэмигэр сѳп түбэһиннэрэн булар уонна алы гынан, илии-атах буолан, тута кѳмѳлѳспүтүнэн барар. Сотору кэминэн Сүѳкүччэ барахсан ээђи кытта сылдьар, элэккэй Бүѳтүккэттин оройуттан сык гына сыллаабытын бэйэтэ да билбэккэ хаалааччы.
    Оттон Туораах туһа туспа. Буруй оӊорон баран хараара-хараара куотар кэмэлдьилээх уонна, ѳлүѳ да буоллар, хаһан да буруйун билиммэт адьынаттаах диэн ийэтэ Сүѳкүччэ куруук мѳђүттэр. Уолун тутан ылан таһыйан, сахсыйан да кѳрдѳр, туһа тахсыбат. Киһитэ тылын быһа ытыран баран, саӊаран да бэрт. Наай гыннар, ытаан сыӊсыйыа. Туох да иһин саараама, үрүӊ да, хара да диэ суођа. Онноођор кѳрдѳрѳн туран убайа балыйдађына, кыайан аахсыбат.
    Идэтинэн, ол иһин бүгүн эмиэ Туораах, биир биэс тыла суох, наара орон анныгар саста, ылы-чып муннукка бэрт түргэнник кирийдэ.
    -Дьэ, сирэҕэс уола, ньирэйи өлөрбүт буола-буола, тађыс түргэнник, сип-сибилигин иэӊӊин хастыам!-дии-дии Сүѳкүччэ, бу сиэх-аһыах курдук, уола саспыт оронун аннын үѳттүрэђинэн булкуйда.
    -Оо, ол Туораађы таһыйдахха ньирэйбит тиллэр үһү дуо? Уолгун муокастаама. Ити ньирэй бэйэтэ да тоӊ этэ дии. Син да бүгүн-сарсын ѳлѳѳхтүѳ эбитэ буолуо. Чэ кэл, чэйбитин иһэ охсон баран, күнүскү ыаммытыгар барыахха, Сүѳкүччэ. Дьаар Дьэбдьиэбит эмиэ хойутаатыгыт, холкуос үлэтин атахтаатыгыт диэн сирэй-харах анньыа-, дии-дии ыксыы-саарайа дьукаах Балбаара оһохтон дьэс чаанньыгын ађалан остуолга уурда.
    Сүѳкүччэ да дьүѳгэтэ этэрин истэн сѳпсѳстѳђѳ буолуо, тута уоскуйа быһыытыйда. Кэлэн остуолга олорон, туох да буолбатађын курдук, күѳ-дьаа кэпсэтэ-кэпсэтэ чэйдээбитинэн бардылар. Арай Туораах иһиттэђинэ, убайа ийэтэ этэригэр биир кэм тугу эрэ кытта сѳпсѳһѳр, утаакы буолбата, сып-сап таӊнан баран таһырдьа тилир гынан хаалла. Ийэтин тылын тамађыттан иһиттэђинэ, эһэтин аахтан суоруна таас уларса барда, кэлэригэр эһэтэ вбуолла.
    Дьиӊэр, атын буоллар, Туораах ийэтин тылын биири да сыыска-буорга түһэрбэккэ, чуордук болђойон истиэхтээх этэ. Ол эрээри бу түгэӊӊэ, дууһа муунтуйбут, санаа-оноо оонньообут хобдох кэмигэр, хайдах да гынан кыаллыбыт буолла. Харађар саӊа тѳрѳѳбүт ньирэйэ биир кэм кэлэйбиттии унаарыччы кѳрѳ-кѳрѳ, кыламаннарын ибигирэтэн «сиэхсит, миигин сиэбит эн бааргын» диэбиттии, суоруна тааска баттатан сытара субу кѳстѳн ааһар. Ол аайы Туораах санна титирээн, икки харађын уутун ньуххарынан да кыађа суох, бырађыллыбыт ыт ођотун курдук, кумуччу туттан баран, уйа-хайа суох ытыы сытта. Бэл, балађан буор муостатын уораана аймаммыт кырачаан киһи этин-сиинин тымныынан хаарыйдар да, аһыныгас, уйан сүрэххэ умайар уот кутаанан суоһуу сытта. Билигин кини бэйэтин бу Орто дойдуга саамай куһађан, сидьиӊ киһиттэн атыннык санаммат. Чахчы буруйдаах, саҥа күн сирин көрбүт, тыыннаах дууһаны ѳлѳрбүт кини баар. Кыахтаађа буоллар, бэйэтин бэйэтэ таһыйыа этэ. Маннык арааһы саныы сытан, Туораах устунан нухарыйан барда. Уутун быыһынан иһиттэђинэ, ийэтэ аах баран эрэллэр быһыылаах. Сүѳкүччэ киниэхэ туһаайан «нохоо, таһырдьа олох тахсыма, пиэрмэҕэ кэлэн киһи илиитин-атађын баайан кѳрѳѳр эрэ, этэрбэскин да олоччу сытытан туһатыттан таһаарыаӊ. Сайын кэлэрэ билигин да ыраах» диирин син ѳйдѳѳн истэргэ дылы гынна.
    Тѳһѳ ѳр маннык утуйбута буолла? Туораах уһуктан кэллэ. Ааай биирдэ өйдөммүтэ, бабыгырыар дылы уҥуоҕар тиийэ тоӊон, ала кулуну тѳрѳтѳрѳ чугаһаан сытар эбит. Илиитэ-атађа дэлби кѳһүйбүт, куртађа курулаабыт, тѳбѳтѳ даӊ курдук. Аат эрэ харата наара оронун анныттан түѳрт атах буолан сыыллан тађыста. Маађын сарсыарда туох буолбутун ѳйдүү сатаан, оһох иннигэр кэлэн дүлүӊ маска лах гына олоро биэрдэ. Муос курдук дэлби тура сылдьар, арбайбыт, бүтүннүү буор буолбут баттађын биэс тарбађынан тордуохтуу-тордуохтуу балађан иһин кэриччи кѳрдѳ. Били үс атахтаах эргэ остуоллара барытын мэлдьэһэн, ып-ырааһынан килэччи кѳрѳн турар эбит. Өлбүт ньирэйэ, хайа барбыт, алдьаммыт суоруна тааһа ханан да суох. Арай иэдээн буолбутун санатан, буор муоста барыта мээккэ үрүӊ бурдугунан харалдьыктанан хобдох быһыыны баардыы сытта.
    Күн, арааһа, лаппа ырааппыт. Кѳмүлүѳк оһох маһа умайан бүтэрэ чугаһаабыт. Түѳртүүр ыам чугаһаабыт бадахтаах. Тѳһѳ да улахан санаађа ыллардар, аччыга баһыйан, Туораах остуолга тиийэн кыра чохооттон ийэтэ хаалларбыт тымныы үүтүн кытта, мас кытыйаттан хаппыт лэппиэскэ тооромоһун булан антах диэки анньан кэбистэ. Син иһэ кѳппѳйбүтүн биллэрэн кэђиртэ, онтон эмиэ өлбүт ньирэйин санаан харађа ууланна, олус уйадыйда. Маннык син, саҥата суох соҥуоран, санаа-оноо баттыгар ылларан кыра киһи ѳр олордо.
    Онтон санаатын аралдьытаары буолуо, тыынар тыыннаах үтүѳђэ, сырдыкка талаһар туоһута буолан, кыарађас харахтарын кэӊэтэ сатыы-сатыы, туос түннүккэ кэлэн сүүһүнэн сыстан, таһырдьаны одууласта.
    Тѳһѳ да кыра буоллар, ураты дьикти кэм кэлбитин Туораах сүрэђинэн сэрэйэ таайда. Орто Уһук ыалларын буруота кыһыӊӊылыы хойуутук унаарбат буолбут. Сылгы кистиирэ, ынах маӊырыыра, атыыр ођус айаатыыра элбээбит. Моойторук дьиэтин таһыттан ырааппат бэйэтэ, кэлбэтэђэ хас да хоммута, бүгүн эмиэ кѳстүбэт. Ыраах сођус хайа эрэ аттаах киһи ааста. Бай, ферма диэкиттэн ким эрэ иһэр. Ким буоллађай… Ээ, кыһыл былааттаах Уһун Даайа дии. Тыа сађатынан киирэн ханна эрэ барда. Ынађын ыан бүтэрбит буоллађа дуу… Отун итиччэ түргэнник киллэрэ ођустађа. Буолумуна, кэргэнэ Баһылай сылгыларыттан кэлэн кѳмѳлѳстѳђѳ дии. Кыайыгас дьон бүтэн эрдэхтэрэ. Оттон мин ийэм эрэйдээххэ… ким кэлэн илин-кэлин түстэђэй…Ађам сэрииттэн тыыннаах ордон эргиллэн кэлбитэ буоллар, чахчы, кѳмѳлѳһүѳ этэ. Бу санаатыттан Туораах эмиэ харааһынна, эймэһийбит сүрэђэ хаттаан аһый-аһый гынна, харађа ууланна. Кыратык мунна сурдурђаан ылла, сымыһађын дуомун олус күүскэ быһа ытырда. Ийэтэ «таһырдьа букатын тахсаайађын, этэрбэскин олоччу илитиэӊ, пиэрмэҕэ да кэлэ сылдьаайађын» диэбитин таһы-бааччы умна быһыытыйда. «Ийэбэр от киллэрэн кѳмѳлѳһѳр эбиппин» диэн, улаханы тођо кѳтѳр санааланан, кѳхѳттѳн чомпой бэргэһэтин кытта, холто сонун сып-сап ылан кэтэн, туллай этэрбэһин бэрт кэбэђэстик анньынаат, ыарахан балађан халђанын аргыый арыйа баттаан, уулаађынан-хаардаађынан кѳрѳн таһырдьаны былдьаста.
    Тахсаат, сааскы күн уотуттан харађа саатта. Санааны сайа охсор кѳй салгын, Туораађы олус иһирэхтик кѳрүстэ: тэтэркэй, толору иэдэһиттэн сып-сылаастык сырылаччы сыллаан ылла, ѳрүһүлтэ буолар санаалаах хорсун кыра киһини бүүс-бүтүн ыксары кууста. Маннык истиӊ сыһыантан тута уоскуйан, сылаанньыйан, күн уотугар сыламныы, таалалана түһэн баран, сүрүн соругун толоро уол аллара, ферма диэки соруктаах ађайдык, бастаан хаамар былаастаах, онтон сыыры таӊнары түһүүгэ түргээтээн, сүүрүүнэн барда.
    Өр гыныа дуо, тыын быһађас ѳрүтэ тыынан, кѳрүѳх бэтэрээ ѳттүгэр пиэрмэ айађар баар буола түстэ. Этэрбэс эрэ, туох эрэ, букатын да олоччу сытыйда, тыбыс-тымныынан, инчэђэйинэн хаарыйда. Туораах онно эрэ кыһаммата, сүүрэрин кубулуппакка тута кэбиһиилээх оттор диэки ааста. Бађар, кини дьолугар, налбыны ким да ыла илигэ, биитэр туттан бүтэннэр, иллэӊ турара буолуо. «Бүтүн пиэрмэ үрдүнэн биир от соһор тэрил баара олус эрэй, үлэни атахтыыр. Күнүн ахсын ол кэтэбилэ-манабыла» диэн ийэтэ мѳђүттэрин истэн үнүр сонньуйа санаабыта. Санаатыгар, бу тэрил суос-сођотох буолан, ийэм хара сарсыардаттан киэһэ хойукка диэри хотоӊӊо бүгэн, дьиэтигэр дэӊӊэ кѳстѳр эбит диэн түмүк оӊорбута.
    «Оо, бу дьолу, турар, баар эбит»,-диэн налбыны кѳрѳ түһээт, Туораах аны от тардар тордуођу кѳрдүү тэрилэ сыста турар кэбиһиилээх отун эргийэ сүүрдэ. Оту ойођолуу ким эрэ олус үѳһэ батары анньыбытын бэрт ѳр ырычаахтаһан хостоон таһаарда. Ол кэннэ сэттэ кѳлѳһүнүн тоҥ күѳс быстыӊа тођон, отун салааскатыгар чѳкѳлѳѳтѳ. Бу тухары наар ийэтин үѳрбүт сирэйэ биир кэм элэӊэлээн, сааскы күн уотун кытта кыра киһини сып-сылааһынан угуттуу, манньыта сырытта. Санаатыгар, Туораах биир харыс үрдээн, сүүнэ улахан холкуос үлэһитэ буолбут курдук сананна. Бэйэтин холугар, сѳптѳѳх от буолла диэн сыана быһан, тордуођун туора уурда. Ол эрээри дьэ дьиӊнээх эрэйэ манна сађаланна. Өрѳ уһуутуу-уһуутуу, ыгылла-ыгылла налбытын тардан кѳрѳр да, дуоннаах сири ѳнүппэт. Мађыйа-мађыйа биир кэм ырычаахтаһан, тумус быа илиитигэр быһа киириэр дылы, адађаны кэппит сылгы курдук, оттоох налбытын ыараханнык, аат эрэ харата соһон истэ. Кутуйах хаамыытынан бытааннык айаннатан хотонун айађар кэллэ. Сысыһан-сосуһан бүттүм, дьэ «һуу» диэх курдук буолан эрдэђинэ, аны пиэрмэ улахан аанын арыйар манан ађай дьыала буолбатах эбит. Кыһалђатын ођотугар, ыарахан тирии бүрүѳһүннээх мас аан тутаађын тардан кѳрдѳ да, арыллыах чинчитэ биллибэтэ. Хаһыытыан, сүѳргүлүү санаата. Маннык тугу гыныан саарыы турдађына, эмискэ ыарахан аан бэрт кэбэђэстик арылла биэрдэ.
    Пиэрмэ иһиттэн киӊинэйэн ыллыы-ыллыы Дьаар Дьэбдьиэ татыахайданан тахсан кэллэ. Бу кимин-тугун Туораах бэркэ диэн билэр. Элбэхтик чанчыгар, кэтэђэр ыалдьыттаабыт холкуос бэрэссэдээтэлин ойођо. Бүтүн нэһилиэк дьоно толлор дьахтара. Бэйэтэ дађаны, мин ађай дэммит, бардам, кырыктаах майгылаах. Сэрии аччык, сут сылларыгар онто намырыахтаађар ордук сэтэрээбит диэн дьукаах Балбаара барахсан, кистии-саба сибигинэйэ былаастаан, ийэтигэр кэпсээбитин биирдэ истэн турардаах. Онон бу ырыган, хара дьахтартан Туораах толлор, дьулайар да диэххэ сѳп.
    Дьахтар киӊинэйэн ыллыырын тохтоппокко, биир биэс тыла суох, уол баарыгар-суођар кыһаммака, налбылаах оту соруктаах ађайдык, бэрт сымсатык туттан, кэбэҕэстик атађынан тођо тэбэн, хотон айађар сүѳкээн кэбистэ. Соһуччута бэрдиттэн Туораах харыс да сири халбарыйбакка, кыарађас харађын муӊунан кѳрѳн, чыпчылыйбакка да, салааскаатын быатын хам тутан турда.
    -Бытааһах баара, сурађа суох сүппүт, таӊнарыахсыт ађађар дылы кылаччы кѳрѳ-кѳрѳђүн, холкуос баайын-дуолун оонньуур оӊостор буоллуӊ дуо бу?! Бађайы, сиртэн быкпакка сылдьаӊӊын хаайыы харахтанаары гынађын дуу?! Ыл, киэр бар! Ађал налбыны!- диэбитинэн Туораах кырачаан илиилэрин туора хаһыйаат, чалбахтаах чигдигэ умса баран туруйалыар диэри, налбыны быатыттан тођо садьыйан, былдьаан ылла.
    Маннык ыар атађастабылы уонна кэрээнэ суох сэнэбили, инчэђэй хаардаах былырыынны киигэ түѳрт атах буолан олорон, Туораах этэ-сиинэ бүүс-бүтүн ѳйдѳѳтѳ. Күѳмэйин туох эрэ кыбыс-кытаанах бүѳлүү аста. Дьахтар кэнниттэн «мин ађам таӊнарыахсыт буолбатах, кини сурађа суох сүппүтэ, кэлиэ-кэлиэ!» диэн хаһыытыан бађарда да, ытыыр икки, ынчыктыыр икки ардынан ѳлѳѳрү гыммыт торбос саӊата иһин түгэђэр энэлийдэ. Абаккатыттан ойон туран, ытыһыгар уон тарбађын тыӊырађа барыта быһа киириэр диэри сонун тэллэђин хам тутта, сымыһађын дуомун хаан ођуолуор дылы хам ытырда.
    Күлүмэх санаа күлүбүрээбитинэн кыра киһи өйүн-санаатын чыпчылҕан түгэн мэйиитигэр тиийэ уотунан курбуулаата. Эргиллэ биэрээтин кытта, билигин ађай кыайтарбатах хотонун аана «кэл, аһынар мин баарбын» диэххэ айылаах тэлэччи арыллыбытынын туһанан, иһирдьэ дьылыс гынна. Ким арыйан биэрбитин, ѳйдѳѳн-дьүүллээн кѳрѳр кыађа суох, иһирдьэ сүүрэн киирдэ. Куһађаны оӊорон эрэрин долођойугар тохтоппокко, тута Уһун Даайа Өрүѳстээђэ турар долборугар атыллаан, муннун уута субуруйан, сүрэђэ айађынан тахсыах айылаах битигирии-битигирии, бүтүннүү кулгаах, харах буолан, иһирдьэ хотуул быыһыгар олохтоохтук кирийдэ. Ынахтар бастаан соһуйуох курдук муннуларын долборукка анньан, муостарын хойуостаӊната-хойуостаӊната, таныыларын уолга чугаһатан сытырђалаан баран «ээ, бэйэ киһитэ, Туораах эбит» диэх курдук тута киэр хайыһаат, уоскуйан, налыйан, эмиэ салгыы кэбиммитинэн, «пуус-пуус» гына тыыммытынан бардылар.
    Бэрт сотору хотон аана кыыкынаан бэрт чэпчэкитик арыллыбытын чуор кулгаађа иилэ хабан ылла, ону кытта Дьаар Дьэбдьиэ чаӊкынас куолаһын эмиэ Туораах эндэппэккэ биллэ. Дьахтар биир кэм айађа хам буолбакка кими эрэ суостаахтык мѳђуттэн кутааланарын, кини иннигэр улахан уӊуохтаах эр киһи налбыны соһон кыыкырдатарын, син омооннотон кѳрдѳр дађаны, уол харса суох, баламат санаатын олоххо киллэрэргэ сананна. Кэрээниттэн тахсыбыт, налбытын былдьаппыт, ађатын хара балыырга түбэһиннэрбит киһи, тыастаахтык салгыны эђирийээт, этэрбэһэ олоччу илийэн, хаппыт от угунньатын дуома саккыраан, атађын анныгар тардыстан соһулларарыгар да кыһаммакка, ордуутуттан ыстанан тађыста. Сүүрэн тэлэкэччийэн тиийэн, Дьаар Дьэбдьиэни сарылаппытынан чугас долборукка икки илиитининэн, маҕыйа түһэн баран, тиэрэ анньан кэбистэ.
    Дьэ, дођоор, аймалђан ынырыга буолла. Дьаар Дьэбдьиэ икки атађа долборук иһигэр олуонатык адаарыйан, ѳлѳн эрэр хаһыытын кытта, били налбы соһооччу холкуос муӊур тойоно, бэрэссэдээтэл Дорбоо Сэмэн илэ бэйэтинэн турарын Туораах суостаах силигин ситэрэн баран, дьэ ѳйдѳѳн кѳрдѳ. Чыпчылыйыах бэтэрээ ѳттүгэр эр киһи ыстанан кэллэ да, куобах ођотун кытаахтаан эрэр кыырт курдук, уол эрэйдээђи булгу сѳрѳѳн ылан, атађыттан таӊнары салгыӊӊа ыйаан таһаарда.
    -Дьэ, дьиккэр, иэӊӊин хастаан, ээххин этитэн баран биирдэ тэйиэм! Кѳр да маны, сиртэн быга илик сиргидэх, кулаак ыамата, бандьыыт сиэнэ, хайа, бэлиэр, киһини ѳлѳрѳѳрү гынныӊ дуо? Дьахталлааар, кэлиӊ, бары ханна дьүгэлийдигит? Сүѳкүччэ ханна баарый? Кирис быаны, талах маһы сип-сибилигин бэлэмнээӊ!-диэн Туораађы сахсыйарын быыһыгар суостаахтык суоһурђана, хотон эркинэ дьигиһийиэр диэри биир кэм ордоотуу турда.
    Сып-сап иһиттибиэт-истибэтибиэт диэх айылаах, ыанньыксыт дьахталлар, ыӊырыа уйатын тођо тардыбыт курдук, биир-биир айманан кэлэн, дьахтары долборуктан хостоон эрэллэрин уол харађын кырыытынан элэс курдук кѳрѳн аһарда. Ыгыччы кыыһырбыт бэрэссэдээтэл улаханнык үѳхсэ-үѳхсэ Туораађы хоннођун анныгар кыбынан баран, хотон түгэђэр тиийэн, муостађа ыт ођотун курдук тарк гына бырађан кэбистэ. Кэтэђин аһыттан ылан, таӊаһын дуомун, биирдэ-иккитэ хаһыйбахтаат, бүүс-бүтүн саралыы тарта, ньылбы сыгынньахтаата. Онтон хантан кэлбитэ биллибэт, уһун кирис быаны ылан, муннукка турар улахан талкыга умса бырахта, хамсаабат гына хам кэлгийэн кэбистэ. Салгыы: «Оннооҕор сидьиҥ ньиэмэс саллаата миигин утары көрбөтөҕө, ону буоллаҕына эн, бандьыыт ыамата…бачча кыраҕыттан… Дьэ сирэҕэс, талах аһыытын, ньулуунун бил! Мэ, бу баар!»-диэн аҕылыырын быыһыгар суостаах тылларынан саталанан, илиитигэр модьу сођус талах кымньыыны ылан, салгыны тыастаахтык эђирийээт, быгыахтыы-быгыахтыы таһыйбытынан барда. Туораах иэнэ кэдэӊнээн, этин хас биирдии сааһа арыллан, кырачаан дьарамай кѳхсѳ аһыс-аһыс гына-гына кытарымтыйан, мэйиитигэр тиийэ уотунан курбуулаата. Тугу да утарылаһар кыађа суох, кыарађас харахтарын кѳмүскэтин уута мѳл-мѳл тохто-тохто, туох баар кыађа тиийэринэн, сымыһађын дуомун быһа ытыран сытта. Нуолдьађай эт-сиин бастаан биир-биир сурааһын дьирбиилэнэн, онтон устунан хаан ођуолаан, кѳрүѳхтэн амырыын дьүһүннэнэн барда. Маны кытта тэбис-тэӊӊэ хотон күѳрэ-лаӊкы муостата эйэӊэлээн, туруору эркин мастара ойуоккалаһан, үѳһэ-аллара долгулдьуһан, харах уутун кытта туманныра барыаран, тумарыкка кѳстүбэт буолан бардылар. Сотору кэминэн кырыктаах таһыыр ой дуораана ыйылыы-ыйылыы им балайга киирэн сүтүүтэ, Туораах уу-чуумпу нууралга уйдаран, хараӊа дьэбэрэ чүѳмпэђэ биирдэ баар буола түстэ. Уол ѳйүн сүтэрдэ.
    Арай биирдэ ѳйдѳммүтэ, Туораах абытай уот кутаађа умайа сытар эбит. Таһыллыбыт нүһэр түгэнэ түүл-бит курдук ѳйүгэр элэс курдук охсуллан ааста. Онтон харађын аат эрэ харата арыйан, ийэтэ Сүѳкүччэ барахсан ытыы-ытыы, кирдээх былаатынан харађын уутун сотто олорор кубаҕай сирэйин сыныйан кѳрдѳ. Ийэтэ эрэйдээх ѳр ытаабыт быһыылаах: икки харађа дьѳрү-дьѳлтѳччү иһэн хаалбыт, хатырбыт уоһа үмүрүйбүт, икки хааһа үс муннук буолан санньыччы түспүт, сүүһэ түрдэстибит. Нарын сирэйигэр саба түспүт сүүмэх баттаҕын көннөрүнэр да кыаҕа суох, оҕотун түһэђэр сытыаран эрэ убаҕас суоратынан сото олороохтуур эбит. «Оо, ийэкэм барахсан, бырастыы гын ньии, миигин, акаары уолгун» диэн саҥарбатар даҕаны, сүрэҕэ ытырбахтаан, ийэтин хас биирдии хамсаныытын көрө, аатаһа сытан, Туораах харађа ууланна. Тођо эрэ бэйэтин буолбакка, ордук ийэтин аһынна. Аттыгар дьукаах Балбаара тырыттыбыт куобах суорҕанын тутан туран эрэ, сибигинэйэ былаастаан:
    -Тођо да астађай, эчи, дьиибэтин ээ…Ити Дьаар Дьэбдьиэбит аны хат эбит дии… Уһун Даайа үнүр инньэ диэн эрэрэ.
    -Оо, бу үлүгэри, саӊарба,-дии-дии ийэтэ, аны ким эрэ бу сурађы билэ охсон, ођобун кэлэн былдьыа диэбиттии, уолун бэйэтигэр ѳссѳ ыга тардан, кытаанахтык ыксары кууста.
    Маны барытын истэ сыппыт Туораах, ийэтигэр тођо Дьаар Дьэбдьиэни долборукка анньыбытын кэпсиэн бађарда да, халтаһата сымара таастыы ыараан, кылгас кыламаннара эрэ ибигирэстилэр, иһиттэн саӊата сатаан тахсыбакка, чараас обуйук уоһа эрэ үмүрүннээтэ.
    Ону кѳрѳн дьахталлар аймана, күө-дьаа буола түстүлэр. Уоллара ѳйүгэр кэлбитин тута ѳйдѳѳн, бэрт тиэтэлинэн куобах суорҕаннарыгар сэрэнэн суулуу ођустулар. Уот-кутаа ыарыы икки сылаас илииттэн, харысхаллаах истиӊ сыһыантан сымныы быһыытыйда. Тиэтэйэ-саарайа Сүѳкүччэ ођотун кѳтѳхпүтүнэн таһырдьа тађыста, Балбаара дьүѳгэтин киэһээӊӊи ыамын солбуйуох буолан пиэрмэҕэ хаалла.
    Таһырдьа номнуо сааскы чађыл күн уота сыппаан, саппа-садарах уотун кистии-саба саһыаран, арђаалатан эрэр эбит. Туораах суорҕаҥҥа сууланан, кыһыл ођо курдук ийэтигэр кѳтѳхтѳрѳ истэ. Ийэтэ эрэйдээх икки дьарамай санна холбуйан, үөһэ-аллара уһуутаан, сотору-сотору өрүтэ тыынан, сылайбыт атахтара атыллаатађын ахсын накыс гынарын, чараас сүрэђэ кинини аһынан хаанынан ытыы иһэрин, хас биирдии этин сааһынан биллэ. Тѳһѳ да сэниэтэ эстэн, нукаай курдук сыттар, бу күн сиригэр баар-суох күндү киһитин элбэхтэ ытаппыт-соӊоппут суос-сођотох кини баар эбит. Бу биир кылгас күн иһигэр да, кини ийэтин хаста хомотто, ытатта… Дьиӊэр, атын оҕо эбитэ буоллар, убайын Бүѳтүккэ курдук иннинэн сылдьан, ийэтин тылыттан тахсыа суохтааҕа буолуо. Бу курдук арааһы эргитэ саныы-саныы, Туораах ийэтин аһынан, төһө күүһэ тиийэринэн, синньигэс моонньуттан, имэрийэ былаастаах, ыксары кууста.
    -Бээ, нохоо, кыратык сынньаныахха. Тыыным кылгаабыта то5о сурэй. Мин ођом ыараабыт, сотору чэ бэйэбин сүгэр-кѳтѳђѳр киһи буолар инигин-, диэн баран, Сүѳкүччэ чугас сытар, охтубут сыгынах маска ођотун кууспутунан суолтан туораан, сэрэнэн олордо.
    Арай кѳрдѳхтѳрүнэ, иннилэригэр сып-сырдык Эбэ сыһыыта сотору сааскы чађыл кэм кэннэ, самаан сайын сатыылыыр сырдык, сылаас олођо кэлэрин билгэлээн ыраахха диэри нэлэһийэн, харађы саатырдан, ууллан эрэр хаарынан күлүмүрдүү, мэндээрэ сытар эбит. Маннык кэрэттэн чуумпура таалан, иһийэн олордохторуна:
    -Ийээ, мин эйиигин…мин эйиигин аны хаһан даҕаны хомотуом суођа…уонна куһађаны олох оӊоруом суођа, сѳп-, диэн, хантан ылбыт сэниэтэ эбитэ буолла, Туораах ийэтигэр иһиллэр гына улаханнык саӊарда.
    -Чээн, ођом сыыһа. Бу кѳстѳр кэрэ кѳстүү курдук эриэ-дэхси олох ханна да суох. Киһи сыыһара кэмнээх буолуо дуо? Таӊара онноођор алђаһыыр. Кини да буруйа, аньыыта элбэх буолааччы. Ол эрээри сыыспыккын билинэр уонна дьоӊӊо куруук үтүѳнү бађарар, эйиэхэ куһађаны оӊорбут дьоӊӊо хом санааны туппат буоллаххына, хайаан да үчүгэй киһи буолуоӊ-, диэн баран, Сүѳкүччэ уолун сүүһүттэн сыллаан ылла.
    -Сѳп. Өйдѳѳтүм барытын. Мин эппит тылбын хаайаан да толоруом. Ийээ, мин халлаан сылыйдађына Ылдьыыскалаахха оонньуу барыам дии-, диэн баран, Туораах ийэтин диэки кыараҕас харахтарынан имэрийэ, унаарыччы кѳрѳн кэбистэ.
    -Ылдьыыскалахха диэ, бараар-бараар. Хор, ођом сыыһа, ођо-ођо курдук санааӊ кѳнньүѳрэрэ түргэнин. Биһиги улахан дьон кэтэх санаабыт кэрбиирэ дьэ түүн-күнүс аалан, санаа-оноо муунтуйуута оӊорон эрэйдээччи. Бу курдук олођун тухары сүрэххэр-быаргар туга да чугастык ылыммакка, чэпчэкитик олороор, сѳп дуо-, диэн баран, ийэтэ уолун ѳссѳ тѳгүл сүүһүттэн сып-сылаастык сырылаччы сыллаан ылла.
    Ийэлээх уол истиӊ кэпсэтиилэрин баардаан, үрдүлэригэр үѳр чыычаах эйэ-дьол ырыатын ыллаан, кэрэни-үтүѳнү кэрэһэлээн үрдүк мэӊэ халлаан урсунан тырыбынаһа кѳттүлэр. Сир-дойду барыта уһуктан, талкылаах олођу мэлдьэһэн, баттыгас ыар кэми киэр илгээри, дьаалытынан, олох эргиирин сиэринэн, сааскы кэми уруйдуу-айхаллыы сытта.


    ***
    Эн күндү аађааччым, Туораах кэлин улаатан, туох-хайдах киһи буолбутун сураһар эбит буоллаххына, кини бу оҕо сааһын биир ыар күнүн кэннэ, эппит тылын толорон, ийэтин, саамай чугас күндү киһитин, олођун устатын тухары биирдэ да хомотон кѳрбѳккѳ, бэлиэр, ађыс уон хаарыгар үктэнэн олорор. Арааһа, ол сахха, кини, ађа иитиитэ диэн тугун билбэтэр дађаны, эр киһи киэбин кэтэр кистэлэӊ күүһүн, бэйэтин тус холобурунан, эт мэйиитинэн ѳйдѳѳн ылыммыт эбит. Оччотооҕу кыра киһи билигин улахан түс-бас ыал ытык-мааны ађата, сиэннэригэр холобур үтүѳтэ буолар, тапталлаах сир түннүгэ эһээ. Оҕо эрдэҕинээҕи таптал аатын курдук, бып-быыкаайык туораахтан ситэн, силигилээн, сириэдийэн көмүс куолаһынан ас куппут Ытык Кырдьађас. Кини кэлэр кэнэђэски кэнчээри ыччакка сүбэтэ судургу уонна биир: чугас дьоӊӊутун хомоппот гына сиэрдээхтик олоруӊ, дьоӊӊо ѳс-саас тутумаӊ уонна, биллэн турар, үтүѳ киһи биир тыллаах буоларын хайа да түгэӊӊэ умнумаӊ.

    0
  • Натаалдьыйа
    17 февраля  

    Кэпсээн
    Дьиңнээх дођор

    Ахсынньы аам-даамтыйыс тыыннаах будулђан тумана куба маңан ыраас хаардыын эдьиий-балыс буолан бииргэлэһэн, Сир Ийэ хас биирдии сыһыытын, толоонун, көстөр-көстүбэт кыра-улахан ыырын бүүс-бүтүннүүхалың суорђанынан үллүктүүсаба бүрүйбүт. Туох баар бары тыынардыын-тыымматтыын бытарђан тымныыттан иһийэргэ дылы гыммыт. Бэл, бу барыарбыт ыас хараңа түүңңү чуумпуга хара суор иччилээхтик халаахтыыра, тоң мас тоһутталанар, турулуур, хаахыныыр, хайыта барар тыаһа да, дьөрү, иһиллибэт. Арайүрүйэ төрдүгэр, маннык хараңа чуумпуну киэргэтэн, Байбал диэн отутун саңа ааспыт,тулаайах, сулумахэдэр киһи кырабэйэлээх хобдох, кэри-куру балађанын ураатыттан, бу Орто дойдуга сылаас олох тыына баарын биллэрэн, көстөр-көстүбэт кытара кыыһар кыымнаах унаар буруо мэңэ халлааңңа тарапачыспыттыы,өрүсүһэсыыйыллар.
    Бүгүн Байбал хаһааннытаађар да уутун тото ханан, туох эрэ ураты дьиктини кэтэһэн, кыһыңңы күн кылайа ойо да илигинэ,эрдэ уһугунна. Балађанын иһэ, бэлиэр, тымныйан оһођун чођо кыламнаабат буолбут. Куобах суорђанын сэрэнэн сэгэтэн, төттөрү сытыах курдук буолан иһэн, оһођун соңуорбут айађын көрөн, адарай мастаах наара оронуттан эрчимнээхтик ыксыы-саарайа таңкычахтанан турда. «Оо, бэйэбэр дылы буолаахтаан, уотун өһөн хаалаахтаабыт дуу»,- дии-дии тымныы ууну испит сылгылыы олуонатык дьигиһис гынаат, борук-сорукка татыахайданан Байбал оһођун чанчыгар кэллэ. Үөттурэђин ылан сып-сап чохтоох күлүн булкуйбахтаата. Чођо сүрэђэлдьээбитттии өлбөөдүччү көрөн, харааран-бороорон аат эрэ харата иччитин диэки кылайда. Уота баарын билэн,хаһаайыннара көмүлүөк ойођоһугар кыра амынньыар баарын тоһута тутан, бэрт сымсатык оһођун иһин булларда. Баарбын-баарбын диэбиттии уота бастаан сэниэтэ суохтук сыыгынаан, онтон чачыгыраччы күлэн, маһын иңсэлээхтик салаамахтаан хат күөдьүйэн, умайан барда. Байбал килбиктик мичээрдээтэ, уоһун үмүрүччү тутан, муннун мускунан баран көхсүн этиттэ. Буолумуна, оһођун уотун куоттара сыһан баран хаттаан умаппыта тустаахха улахан үөрүү. Чочумча оһођун уотун көрөн турда, хас да хардађас ођото баарын эбэн биэрдэ. Салгыы тыбыс-тымныы дьэс чаанньыгыттан сылбырхаймуустаах ууну омуннаахтык ыйырбахтаан баран, сэниэ киллэрбит киһи быһыытынан, талах олоппоһун ылан уотун иннигэр холумтаныгар чугаһаан, дьоһуннанан олорон, бүгүн тугу гынарын түүлээх холбукатын иһигэр биир-биирнаардаан, сааһылаан барда.
    ****
    Байбал маннык тулаайахсыйан олорбута уонча сыл буолла. Хаһан эрэ ођо саас дьоллоох кэмнэригэр кини да ийэлээх, ађалаах, бэл, икки эбэлээх буола сылдьыбыт, күн кыһалђата суох, үтүөкэн кэмнэрдээђэ. Ађата кини алталаађар күһүн тайахтыы тахсан баран, бу Суола үрэђи туораары хаардаах чараас мууска балыйтаран, ууга түспүтүттэн сыыстаран, сэбиргэхтэтэн ађыйах эрэ хоноот, тыына быстыбыта. Оттон ийэтэ кини уоннаађар халдьаайыттан ођолонобун диэн суорума суолламмыта. Онтон кэлин, уол борбуйун көтөђүүтэ, икки эбэтэ, киһи сымыйанан кэпсээбитин курдук, ый эрэ курдук быысаһан, биир сыл иһигэр таңаралаабыттара. Эбээ Маайата сэллигэ бэргээн, оттон Эбээ Өрүүнэтэ икки эрэ хонук сытан, сүрэђинэн. Ол эрээри сир түгэђинэн иһиттэххэ, кырдьађастар бэйэ-бэйэлэрин сайыһан, батысыһан анараа дойдуга аттаммыттар. Маайа абааһыта үөр буолан илэ кэлэн Өрүүнэни илдьэ барбытынмин түһээбитим, чахчы көрбүтүм диэн ичээн, түүллээх, аһађас эттээх дьон сири аннынан сибигинэһэн, мөлтөх ньиэрбэлээх эрэ тулуйбат, киһи куйахата күүрэр ынырык кэпсээнэ оностубуттара. Ол кэпсээн биллэн турар Байбал кулгаађар киирбэтэђэ. Онон эдэр уолсүүрбэччэтигэр турар бэйэтэ чороң сођотох тулаайах, биир ыттаах, икки ынахтаах бу бүөм сиргэ, Суола үрэх кытылыгар икки атахтаах Ээбиллэ аймахтан чороң сођотох хаалбыта.
    Маңнай утаа уол бэйэтэ-бэйэтигэр бүгэн айманыах, иннин-кэннин сатаан быһаарбат курдук буолан иһэн, ађыйах ыйынан бэттэх кэлэн, сођотођун ыал буолан олорорго үөрэнэн киирэн барбыта. Кини бу кыайыытыгар, киһи буолар быатыгар, Орто дойдуга күн сирин көрөн баран, биир да киһи туһунан куһађаны санаабат, эгэ, этиһэрэ-охсуһара баар ээ, олус сэмэй, сайађас, сааһынан хайдыбыт мас курдук көнө, сарсыңңыга эрэллээх кыраттан да үөрүнньэң майгылаађа. Ол эрээри тођо эрэ дьон уолу Байбал Эрэйдээх диэнтэн атыннык ааттаабат этэ. Сирэйигэр ким да инньэ диэбэтэр, балађаннарын аана сабылыннар эрэ «Байбал Эрэйдээх» диэн кэпсэтиспитинэн барара.
    Тулаайађы кытта улаханнык ким да алтыспат, сылдьыспат быһыылаађа. Эмиэ дађаны, туох ылсардаах-бэрсэрдээх буолан бэһирдэхтэрэй? Байбал да улаханнык дьонно тардыспат курдуга. Бэйэтэ-бэйэтигэр бүгэн, оттоођор намыһахтык, оңоойу үөрүнээђэр чуумпутук сылдьара. Бүгүрүүлэһит, кыайыгас буолан отун-маһын, мууһун, хотонун бэрт диэнник бэрийэ тутан,кимнээђэр тирэхтээхтик, сођотох оңойор айађын этэңңэ ииттэн, быр-бааччы олороро. Ол эрээри наар аанньа диэбиккэ дылы, умнаһыт бурдугун тыал көтүтэринии,нус-хас уонча сыл олорбутун кэннэ,биир сайын ыраахтаађы түһээнин төлөөбөтөђүн ырааппыт диэн, хаһан да харахтаан көрбөтөх, бу үрэх баһын муңур тойоно, Хадаар кинээс, үһүө буолан куомуннаһан кэлэн, икки ыанар ынађын ньирэйдэри бађастары туох да утарсыыта,улахан айманыыта суох үөрэ-көтө, саннын таптайан баран, сиэтэн илдьэ барбыттара. Буоларын кудук, ону Байбал Эрэйдээх ол хаһааңңы иэһэ буоларын тоокколоһо, быһаарса барбатађа. Бастаан соһуйбуттуу, кыарађас харахтарын кэңэтэ сатыырдыы, муннун түрдэһиннэрэн сүүһүн мыччыһыннарбыта. Онтон куолутунан, саннын ыгдах гыннаран баран,олуонатык мүчүк эрэ гыммыта. Урут Хадаар кинээс Байбалы сурах хоту эрэ истэрэ, сирэй көрсөн, айах атан кэпсэппитэ диэн суођа. Ол эрээри бу бүгүн айанын тухары айалаан ииппит, элбэђи этиэхтээх-тыыныахтаах,аба-сата хатыыс тыла-өһө уол сэмэйиттэн оботтоох уостан өһүллэн,салгыңңа этиң буолан ньирилээбэтэђэ, ыарыылаах ыарахан ытыс нүһэр хоноһо буолан эккэ-сииннэ ыалдьыттаабатађа. Тэлгэһэттэн тэйэн, атын дьоруолата миинэн иһэн, тођо эрэ кинээс отон курдук төгүрүк харахтара уоттанан, үөннээхтик кылахачыспыттарын, сотору-сотору икки дьабадьытынан сыраана саккыраабыт сөллөстүгэс уоһун кыһыл тылынан салбана-салбана, кэннин хаста да хайыһан, Байбалы кыңастаһа одууласпытын ким да өйдөөн көрбөтөђө.
    ****
    Кинээстээх барааттарын кытта Байбал Эрэйдээх саңата суох харађын уутунан сууммута. Ытын Моойторугу ыңыран ылан, кууһан олорон эрэ санна титирэстии-титирэстии, ынах этэрбэһин дуома онньоччу барыар, көмүскэтин уутуттан хараара илийиэрдылы бэрт өр ытаабыта. Бу да сүтүктээх түгэңңэ кими эрэ буруйдаан үөхсэн, кыраан-таныйан барбатађа, биир тыынар тыыннаах туһунан, өскүөрүтүн да, мөкү, куһађан тылы быктарбатађа. Ытаан, санаатыгар, син кэңээн, ытын имэрийэ-имэрийэ салгыы хайдах, туох олорорун толкуйдаан, торумнаан, өйүн дуомун сынньан барбыта.
    Икки атахтаађы айбыт танара Байбалга сэмэй, аанньал кэриэтэ үтүө майгыны кытта ааттаах уус буолар ураты дьођуру, талба талааны бэлэхтээбитин, уон тарбађар иңэрбитин Байбал ођо сааһыттан сэрэйэр этэ. Бастаан бэйэтигэр алталаађар-сэттэллэђэр чаачар саа оңостубутун ийэтиттэн, икки эбэтиттэн ураты ааттаах-суоллаах улахан Уус Наһаар алђаска көрөн хайђаан турардаах. Онтон бэттэх улахан киһи тылыттан эгди буолан кыралаан уһанар буолан барбыта. Талах олоппостон сађалаан булт, муңха, куйуур тэрилигэр тиийэ оңороро. Ол эрээри улаханнык уолга ким да, тугу да үлэспэт этэ. Ол сүрүн төрүөтүнэн, чугас ыаллыы алааска үйэтин-сааһын тухары дьону-сэргэни туттар тэрилинэн, араас малынан бүүс-бүтүн хааччыйбыт Уус Тиэхээн буолбута. Биллэн турар, норуокка биһирэммит улахан аат-суол Байбал тэлгэһэтин тумнаран, ыраађынан тэлэһитэн курдат аһарара. Арай талах олоппоһу элбэхтик оңорбутун кэлэр-барар сайылык дьахталларыгар эбэлэрэ сэбирдэх табахха хадађалыыллара. Эбэлэрэ да хаһан Уус Тиэхээҥҥэ тэңнэһээри диэн, улаханнык сиэннэрин дьарыгын сэңээрбэттэрэ, уол уран тарбахтарын хађыннаран, уһанар бађатын устунан сөђүөрдэн кэбиспиттэрэ.
    «Чэ бээ, уһанан көрөр эбиппин»,- диэн уруккуну-хойуккуну истиңник ахтан-санаанбаран, баардаах баара дьэ өтөн,бүтэһик кутуу бурдугун эдэр киһи хааһылаан сиэн, тотон, уоскуйан сарсыңңы күннэ эрэллээх, килбик мичээр аргыстаах утуйар оронун булбута.
    Сарсыңңы күнтэн сађалаан Байбал үрэђин кытыытыгар киирэн уһанарга сөптөөх талах мас бөђөтун быһан, кэрдэн балађаныгар кыһыл илиитинэн таспыта. Ампаарын күлүгэр табан хатаран, соторору кэминэн уһанан киирэн барбыта. Бастакы уһаммыт талах олоппосторун ыаллыы алааска олоророр Тыллаах Маайађа илдьэн биэрбитэ. Ол манньатыгар дьахтарүөрүүнү кытта киниэхэ чиэппэр аңара чэй, сүүрбэ ытыс хара бурдук, кыра туус бэрсибитэ. Силигэ ситэн,сүргэтэ көтөђүллэн, кынаттанан Байбал чугастаађы ыалларгар эмиэ талах олоппос, саах эһэр күрдьэх, сүгэ уга, маны сэргэ, от кэмэ чугаһаабытынан кыраабыл, кыдама, кылгас атырдьах онорорго санаммыта. Тыллаах Маайа обургу да бу сонуну таах мээнэ сыыска-буорга хаалларбатын, сапка тиһэн уоһуттан түһэрбэтин уол билэр этэ. Маныаха эбии, алдьархайтан ас тахсар диэбиккэ дылы, Уус Тиэхээн суорђан-тэллэх буолан Орто дойдуттан күрэммитэ иккис сылыгар баран эрэрэ. Онон сатаан уһаммат өттө туттар сэпкэ-сэбиргэлгэ номнуо наадыйан, ээр-сэмээр илин-арђаа одуулаһан эрэр кэмнэрэ этэ. Этэрбэс араадьыйата бэрт түргэнник үлэлээн, ађыйах хоноот, биэс-алта киһи Байбал алааһын өңөйөн, бэлиэр, арааһы үлэһэн ааспыттара. Маннык ый анара эдэр киһи солото суох түбүгүрэ, үлэлии сырыттађына, күннээх халлааңңа этиң эппитинии, биир үтүө күн бэрт ыксаабыт сирэйдээх-харахтаах Хадаар кинээс ыадаллан, элэмэс мааны атынан дьоруолатан күүтүллүбэтэх дьикти ыалдьыт буолан тиийэн кэлбитэ. Балађанын таһыгар уһана сылдьар Байбалы көрөн, ааспытааңы нүһэр сырыытын номнуо умнубут быһыынан, хаһааңыттан эрэ билэр күндү дођорун көрбүт курдук олус сэргэхтик туттан, атыттан да түспэккэ бөтүөхтүү, ыадаста олорон бэрт хараастыбыт куолаһынан:
    -Дьэ, Байбал, дођоор, туох кэпсиэ? Бађар соһуйуоң эрээри, эн сөбүлэһэргэр бүк эрэнэр туран, бу бачча ыраахха, үрэх баһыгар, бэрт өр айаннаан, эрэй, сыра-сылба бөђөтүн көрсөн кэллим. Долођойгор тохтотуо буолларгын,соругум маннык: от кэмэ ортолоото да, биир кыдамаһыт уолум ыалдьан хаалан,бачча былдьаһыктаах кэмнэ кыс тахсар оппор түс үлэһитэ суох хааллым. Онон кыаллар буоллађына, бачча туруу, кыанар эр бэрдэ, дођоор, миэхэ икки ый баран оппор көмөлөһүөң буолаарай? Хор, бэркэ уһанар эбиккин дуу… хамнаскар Уус Тиэхээн миэхэ бэлэх ууммутураты кутуулаах, ааттаах-суоллаах тус бэйэтэ уһаммытчохороон сүгэтин бэлэхтиэђим. Оттон уга кыратык эмтэрийбит да, ону эн уус киһи бэйэң да абырахтыаң буоллађа,- диэн Хадаар эппит тылын энчирэппэт гына биир тыынынан бэрт минньигэстик ньалђаарыппыта.
    Байбал, киһи эрэ буоллар,дэбигис өйдөммөт, букинээс соһуччу этиититтэн олус соһуйбута, ол да буоллар,таһыгар биир эс диир саңа, тыас таһаарбатађа. Олорбут олођун орулуур отут сааһыгар дылы кинини ким да дођор-атас оңостубатах буолан, кинээс ордук «дођоор» диэбитэ этигэр-хааныгар ийэтин сымнађас, нарын, тарбахтарынаначаалата имэрийэрин кэриэтэ,сылаастык, истиңник киирбитэ. Улгумнук «ээх» диэбитин кулгаађа эрэ истэн хаалбыта. Сөбүлэң хоруйун бэрт кэбэђэстик ылбыт ыалдьыта, Суола үрэх кытылыттан тэйэн, хаппыт буору өрүкүтэн, алаас куула тыатыгар киирэн көстүбэт буолтун эрэ кэннэ, Байбал биирдэ өйдөөбүтэ: кинээскэ үлэлээтэђинэ, сайыңңы ыйдарга уһамматађына, бу дьылы, кыһыны туоруура бэрт күчүмэђэй, уустуктардаах буоларын. Чочумча таалан турбута, онтон эмиэ куолутунан, буоларын курдук: «Чэ, бээ»,- диэн баран сүүһүн түрдэһиннэрэн, муннун мускуммута уонна кыырпах да былыт суох ыраас халлааны бэрт өргө дылы кыңастаһа одуулаһан, сырдык санаатыгар уйдаран, балађанын иннигэр күөх кырыска лах гына олорбута. Киэһэтин бүтэһик хасааһыттанүөрэлээх бурдук хааһытын буһарынан, үссэнэн, иһэ кэлэнсарсыңңы сарыал күнү кэтэһэ, ыараабыт атахтара адарай мастаах наара оронун чэпчэкитик булларан, кыламана суох халтаһалара бэрт түргэнник ыараан,түүңңү түлэй уутугар умса турбута.

    ****
    Бу көрсүһүүкэннэ «ээх» диэбит тылын толорон, Байбал кинээскэ икки ый аһыыр-аһаабат ыккы ардынан,инчэђэй тирбэђэ быстыбатынан сылбырхай ууну кытта хаппыт лэппиэскэнэн сылдьан от үлэтигэр оройунан умса-төннө түспүтэ. Дьиктитэ диэн, үрэх баһыгар суос-сођотођунүлэлээбитэ. Кинээс хамнаска сылдьар отчуттарын харахтаан да көрбөтөђө. Атырдьах ыйын бүтүүтэ оттуур сирин бүүс-бүтүннүү бугуллаан, кэбиһэн, күрүөлээн баран, Уус Тиэхээн чохороон сүгэтин ылбыт курдук сананан Хадаар кинээс уорађайыгар үктэммитэ.
    Хадаар кинээс Байбал эрэйдээђи хаһааңытаађар да үөрэ-көтө көрсүбүтэ. Кыахтаађа буоллар, күөх оту тэлгиэх курдук дьүһүлэммитэ. Хара дьиэтигэр таһааран хамначчыттарын ордоотоон,таһырдьа кыйдаталаан туран, Байбал үйэлээх-сааһыгар далбардамматах остуолугар тото-хана аһатан, арыгылатан, хоннорон, кини курдук «истиң» дођор баар буолан, ото оттоммутун курдук элэ-была махтал тылларын этэн баран, сарсыңңы күнүгэр дьиэтин диэки бэрт эйэђэстик ньалђаардан,кубус-кураанах утааран кэбиспитэ. Уус Тиэхээн чохороон сүгэтин сайылыгын хайа эрэ ампаарыгар, туохтаах эрэ мас хоппотугар кичэйэн уурбутун буллађына, дођоругар сололоннођуна, илэ бэйэтинэн илдьиэх буолан кыһыл тылынан эрэннэрэн отчутун олуһун диэн үөрдүбүтэ.
    Байбал үрэђин кытылынэт киһи элэйэрсыратын-сылбатын, күүһүн-уођун бараан, сэниэтэ-сээбэһээстэн бэрт эрэйинэн булбута. Эбиитин күһүңңү унньуктаах уһун ардахха баттатан, таңаһын дуома олоччу илийэн, уоттуйбута илдьирийэн, туһаттан тахсан кэлбитэ. Саатар, балађанын аанын киһи дуу, тыал дуу соруйан хастыы тардан кэбиспитэ, бэлиэр, иччитэхсийэн, күһүңңү хараңа киэһэ оңойон турара, хатара уурбут маһа-ото тыалга-ардахха үрэллэн хаалбытакөрүөххэ курус, дьулаан көстүү этэ. Иччитин диэки соңуора көрбүт, бэлиэр, өтөхсүйбүт ыыспатыгар кинини ким кэтэспитэ баарай… Ыта Моойторук көстүбэт, ханна барбыта, өлбүтэ-тыыннаађа биллибэт.Эдэр киһи балађаныгар үктэнэн эрэ баран, сыыһа дуу, сөпкө дуу быһыыламмытын икки уоһа ыпсыбат буолуор дылы, уңуох-тирии атахтарын хатыйа эрийэн, санаатыгар, сылаас кэлээрэй диэн, икки чэрдээх ытыһын үрэ-үрэ, нэк буолбут куобах суорђанын эрийэ бүрүнэн бабыгырыы олорон, аччык иһигэр толкуйдуу сатаабыта да,өйө-мэйиитэ дуомнаађы ороон таһаарбатађа. Сотору куобах суорђан сылааһыгар угуттанан, син ирэ быһыытыйан, сылайбыта да таайан буолуо, наара оронугар күр гына сууллан, ууга тааһы бырахпыттыы,кыбыс-кытаанахтык утуйан хаалбыта
    Дьиңэр, Байбалуолан сааһыгар сылдьан, кини да таптал кутаатыгар умайан, сүрэђэ төлөн уотунан кытыаста сылдьыбыт кэмнээђэ. Ол туһаайыы сүрүн төрүөтэ - тас көстүүтүнэн сиртэн-буортан тэйбит, ыаллыы алааска бииргэ улааппыт, эмиэ дьаданы ыал кыыһа Үүйэ этэ. Кыыс тас дьүһүнэ нарынтаннарын, кэрэттэнкэрэ буолан баран, бэлэһигэр биэс иннэлээх, айахтаађы атыппат сытыы-хотуу барахсан этэ. Төһө эмэ Байбал Эрэйдээх тапталын таһыгар биллэрэ сатаабатар да, кыыс обургу киниэхэ истиң сыһыаны, уол кинини кыңастаһарыттан, бүтэйдии сэрэйэ охсон, бэйэтигэр тэңнээбэккэ, биирдэ күлүү-элэк оңостон, уун-утары көрөн туран: «Эн бађас өссө миэхэ сананађын дуо? Бастаан сирэйгин ууга көрүн. Пахайбыын»,-диэбитигэрсөрү-сөп буолбута. Уол өс киирбэх тута ол күн Суола үрэђэр киирэн, күлүгүн ууга көрүнэн баран, кыыс сөпкө эппит эбит диэн түмүктээх толкуйга кэлэн, санаата сүөм түспүтэ. Үрэх кинини элэктиирдии кылыгырыы устар сүүрүгэрбэрт эрэйинэнкыңастаһан,хара бараан кыарађас харахтаах, сынталлыбыт муруннаах, синньигэс уостаах, хаас, кыламан ханан баара биллибэт, саппађырбыт дулђа курдук арбађар баттахтаах сирэй одуулуурун одон-додон өйдөөн көрбүтэ. Сотору кэминэн туңуй сүрэххэ оттуллубут таптал кутаата муора долгунунуу уостан хаалбыта. Байбал онтон бэттэх дьахтар аймах диэки хайыһан көрө илик.

    ****
    Сыл-хонук хас биирдии киһини тургутан, үтэн-анньан көрөн баран, тугун барытын орун-оннугар түһэрэр, үрүт-үрдүгэр дьаарыстыыр ураты адьынаттаах дииллэр. Хара күн кэннэ сырдык кэм да кэлэрин Байбал Эрэйдээх бу олорбут олођун тухары бүтэйдии сэрэйэр эрэ. Хадаар кинээскэ оттооһун кэннэ уонча хонук суорђан-тэллэх буолуор диэри ыалдьа сытан, букатын да таңаралыах киһини,өлбөт быатыгар, Тыллаах Маайа уолаттара ийэлэригэр сорук-боллур буола сылдьан, дьонун аахха тыллаан, бу бүгүн кыарађас харахтарын хаста, сынтађар муннун мускунар кыахтаммыта. Төһө дађаны, Маайа тылынан баппатар, олус аһыныгас сүрэхтээђин уол этинэн-хаанынан эмиэ билэн, бар дьоңңо махтала муңутуур чыпчаалга тиийэн, сарсыңңы күңңэ бигэ эрэллээх олорор. Дьахтар киниэхэ бурдук, чэй эрэ буолбакка, эргэ-урба да буоллар, син туһађа тахсыах курдук, эрэ эдэригэр кэппит, кыччаабытсиидэс ырбаахытын, холуста ыстаанын, сабыс-саңа ынах этэрбэһин буор босхо бэлэх биэрэн, турар бэйэтинэн ийэттэн төрүү кус сыгынньах хаалар сааттаах кыһалђатыттан быыһаан турар.
    ****
    Бу курдук Байбал Эрэйдээх Тыллаах Маайанан сирэйдээн дьонно-сэргэђэ махтана, бүгүңңү күн тугу гынарын сааһылана олордођуна, таһырдьа ким эрэ кэлбитэ, көхсүн тыастаахтык этитэрэ, силлээн «хаах» диирэ иһилиннэ. Чочумча буолбата, саңа түспүт көбүөрүнньүк хаары тэбэммэккэ да, баһыттан атађар дылы бүрүнэн, бэркэ билэр киһитэ, Хадаар кинээс балађанын ортотугар биирдэ баар буола түстэ. Маннык улахан, мааны ыалдьыт киирбититтэн Байбал олус симитиннэ. Сэгэччи, ыттайаүөрэн,иңиэттэн кэбиһэ-кэбиһэ, олуонатык татыахайданан, олорбут талах олоппоһуттан бэрт түргэнник ойон туран, онтун утары уунан «дођорун»олордо ођуста. Кинээһэ, идэтинэн, отон курдук төгүрүк харахтарынан үөннээхтик симириннэтэн көрө-көрө, толлойбут уоһун үмүрүччү тутта-тутта, дьоһумсуйан олорон,куолутунан тута, бу курдук көрдөһүүлээх буолла:
    -Дьэ дођоор, Байбал, туох кэпсиэ? Бу эйиэхэ эмиэ улахан кыһалђалаах буоламмын, бүтүн нэһилиэгим дьыалатын, үлэтин-хамнаһын бырађан туран, ыксаан кэллим. Били, от кэннэ дьиэбэр ыалдьыттыы, күндүлэнэ, маанылана олорон көрдөђүн буолуо, тэлгэһэм таһыгар,сэргэђэ сур сонођос бааллан турарын. Дьэ сэгэриэм, онтум бу эһиги ыыргытынан, үрэх баһыгар ача оту батыһан тахсан баран, букатын да сүтэн хаалла. Бэйэм уолаттарбын таһааран көрдөтө сырыттым да, эйиэхэ тиийэр дьон буолуо дуо, таах мээнэ суолтатыгар илин-арђаа сылгыларбын дэлби ырыаран, харах баайан сылдьан баран, икки хонугунан төннөн киирдилэр. Этэргэ дылы, бу суос-сођотох миинэр миңэбин бэйэм илдьэ сылдьабын. Онон эйиэхэ атах тардыстар биэрэр кыађым суох. Ол эрээри эн төрөөбүт дойдуң хас биирдии дуолун, үүтүн-хайађаһын, чыс кутуйађын да хороонун билэ-көрө сырыттађын. Дьэ сэгээр, сонођос букатын кыыл аһылыга буола илигинэ, булан киллэрдэххэ табыллар. Ону, биллэн турар, түргэн сырыылаах, эрэллээх киһим-дођорум абыраатаххына эн эрэ абырыыһыккын быһыылаах,- диэн Хадаар обургу биир тыынынан уйадыйа сыһа-сыһа,кутан-симэн кэбистэ.
    Байбал Эрэйдээх, бэйэтэ соһуйуон быатыгар, киниэхэ тус бэйэтигэр бөрүкүтэсуох көрдөһүү буоларын, бу күннэргэ кыһын уһаныахтаах маһын бэлэмнэммэтэђинэ, дьылы туораабакка хоргуйан өлөрүн өйдөөтөр да, дођорун туһугар кэрээниттэн тађыстар, ойуннар-быһыннар дађаны, кыһарыйтарбытулахан, тыын кыһалђатын суох оңорорго сананна.
    Маныаха эбии кинээһэ:
    -Ээ өстүбэһи, арба били, Уус Тиэхээним чохороонун булан уолбар илдьиэм диэн бэлиэ сиргэ уурбутум. Ону бу бүгүн аһары ыксааммын, онно эбии аанньа утуйбатађым таайан да буолуо, таһыччы умнан кэбистим. Дьэ аныгыс сырыыбар, өйбүн-төйбүн буллахпына, дођорбор дьэ чахчы ађалабын,- диэн эмиэ эрэннэрэн олуһун диэн үөрдэн, Байбал Эрэйдээх «ээх» диэбитин эмиэ кулгаађа эрэ истэн хаалла.
    ***
    Кинээс бараатын кытта, Байбал турар бэйэтинэн,тута тутуу былдьаһан, сүппүт сонођоһу көрдүү Суола үрэх баһыгар айаннаабыта. Этэргэ дылы,айаннаабыта диир тутах. Сытыйбыт ынах тириитэ этэрбэһин онньоччу кэтэн, икки атађынан сатыы түһэ турбута. Эмиэүс күннээх сындылђаннаах сырыы, эстии-быстыы, халтай сырыы буолбута. Хата, бастакы күнүгэр Дулђа ођонньор үүтээнигэр хаппыт лэппиэскэ тооромоһун булан, куолайын хайыта сууралаатар да, иһигэр кытаанах ас киллэрэн, топпут курдук сананан, куртађын быстах кэмңэ албыннаабыта. Ол эрээри аһа бүтээтин кытта,тоңоро-хатара эриэн үөннүү хат эриллэн,уруккутунаађар сүүс төгүл ытарчалыы ылан, күүһүрэн,хат эргийбитэ. Маныаха эбии атађынан сатыы сылдьар киһи төһө бэйэлээх сириөтүөй? Ыры-ырдьаччы тоңо-тоңо, ардыгар аччыктаан мэйиитэ туймааран ыла-ыла,үрэх аттынаађы сыһыылары, толооннору кэрийбитэ. Хадаар кинээс сур сонођоһо буолуохтаађар, дьөрү, биир да үөр сылгы кини харађын далыгар киирбэтэђэ. Төһө да күн-дьыл син сылаас буоллар, күһүңңү хахсаат тыал чараас абырах бүрүөһүн таңастаах киһини аһыныах чинчитэ суођа:тыбыс-тымныы салгынынан курдатүрэн, этин-сиинин мууһунан хаарыйбыта, уңуођар тиийэ салаамахтаабыта. Эмиэ ыалдьар киһи буоллум быыылаах диэн саныы-саныы сылаас ас диэни ыраатта иңэриммэтэх куртађа сиһин үөһүгэр хам сыстан,өкчөччү таттаран баран, Байбал Эрэйдээх үһүс хонугар сыккырыыр тыына эрэ ордон, боруңуй буолуута балађанын булбута.
    Байбал балађаныгар киирээт, оһођун да оттор сэниэтэ суох, адарай мастаах наара оронун диэки алтахтаабыта. Тырыттыбыт, нэк куобах суорђана аһыммыттыы сып-сылааьынан кууһан ылбыта, уол эмиэ сылаата таайан, унньуктаах уһун уутугар утуйбут киһилии,кыарађас харађын халтаһата тута сабыллан,утуйар аакка барбыта. Сарсыңңы күнүгэр, эбиэт сађана, биирдэ уһуктубута. Баттађа бүтүннүү кырыа буолан, илиитэ-атађа иһэлийэн дуу, бокооруччу тоңон дуу бүтүннүү мастыйан хаалбыт курдуга. Ол да буоллар, сылгытыйбыт эт-сиин син биир сылааска, олоххо тардыһар күүһүн билигин да өһүлэ илигэ. Төбөтө ыађастаах уу курдук дьалкыйан, сүрэђэ өлөхсүйэн, кураанах куртађын иһиттэн ороон таһааран кулгуйа сыһа-сыһа, сымыһађын быһа ытыран, түң-таң тэлиэс-былаас дайбанан, оһођор кэлэн уот оттор түбүккэ түспүтэ. Илиитэ-атађа салђалыы-салђалыы аат эрэ харата хардађас мастарын көмүлүөк айађар симпитэ. Ол эрээри бокуччу тоңмут такыр тарбахтарынан уотун хататыттан ыла сатыы туран, туймааран, өйүн сүтэрэн, төбөтүн оройунан баран оһођун холумтаныгарэмэх мастыы күр гына сууллан түспүтэ. Маннык төһөөр сытыа эбитэ буолла? Эмиэ тыыннаах хаалар дьылђата таайан, биитэр айбыт таңарата аһынан дуу, Байбал Эрэйдээх сууллаатын кытта, урут хаһан да кини ыыспатыгар атађын да тумсун уган көрбөтөх,күүтүллүбэтэх ыалдьыт соһуччу өрөһүлтэ буолан киирэн кэлбитэ.
    Бу Суола үрэђинэн быһа Амма сиригэр айаннаан иһэр, Сођуруунан-Хотунан киэңсырыылаах Байдам атыыһыт этэ. Ону дађаны мааны ыалдьыт бу самналлыбыт ыыспаны таарыйбыт төрүөтүнэн, миинэн иһэр сылгытыгар ото бүтэн, Байбал икки ынађар былырыын курулаабыт отун сытыы харађынан таба көрбүтэ буолбута. Ођонньор киирээт да, тута киһи охто дуу, өлө дуу сытарын эрэ көрүөм диэбэтэх буолан, соһуйан, сүрэђэ хайда сыспыта. Чочумча саңата суох дөйүөрэн, таалан туран баран, аргыый ађай, сэрэнэн-сэрэнэн Байбалга чугаһаабыта. Сыккырыыр тыына эрэ ордон сытар уолу эргитэ тардан, сирэйин-харађын чинчилии одуулаабыта, сылаас этин-сиинин билгэлээн, харытыгар хорук тымырын булан, киһитэ тыыннаађын бэрт кэбэђэстик быһаарбыта. Салгыы сып-сап сыыдамнык туттан, таһырдьа атын ындыытыттан биир иһит арыгыны тутанкиллэрбитэ. Бөђүөрбүт уол айађын сэрэнэн атытан, аһыы утах ођотун чохоођо кутан иһэрдибитэ. Арыгыны ыйырбахтаат, уола тута уулаађынан-хаардаађынан көрө-көрө, кураанах куолайдаах куртађын быһыта салаамахтыыр уоттаах астанчачайа-чачайа, бөтөн-харан, ытырдан-тыбыырдан, устунанөйдөнөн кэлбитэ.
    Саха киһитин аһыныгас майгыта, айыы дьонун көмүскэс сиэрэ бу Байдам атыыһыкка, киниэхэ эрэ, бүүс-бүтүннүү дириңник сөңөн сылдьар курдуга. Уолу хас да хонук ыарыылаан, Байбал Эрэйдээххэ эмиэ бар дьоңңо барђа махтал кынаттаах үтүө санаатын иңэрбитэ. Барарыгар кыаммат дьаданы муңнаахха туохха да тэңнэммэт бэлэђи: сылгы тыһа этэрбэс, таба тириитэ сађынньах, бэдэр бэргэһэ, тыс үтүлүк, эбии ырбаахы, ыстаан таңаһа хаалларбыта. Өссөсилигин ситэрэн,амтанын умна быһыытыйан эрэр уонча кырбас тоң ынах этин, икки тууйас чохоон арыы, сүүрбэ муунтабурдук, уонча кутуу сэбирдэх чэй, бэл диэтэр, алта-сэттэ улахан куһуок саахары тулаайах киһи хобдох остуолугар өрөһөлүү кутан, Байбал Эрэйдээђи бу Орто туруу бараан дойдуга төрөөн баран, өтөрүнэн билбэтэх,муңура суох улахан үөрүүтүнэн толору дьоллообута.
    ****
    Дьэ онон бу, Байдам атыыһыт барыађыттан икки ый ааспытын кэннэ,уруккуну-хойуккуну эргитэ Байбал муннун-уоһун мускуна,уотун иннигэр талах олоппоско олорор. Хадаар кинээс сур сонођоһо ађыйах хоноот иччитигэр төннүбүт сурађын кэлин дьонтон истэн, таах халтай сырыы буолбутун иһигэр кэмсиннэр да, таһыгар аба-сата уотун күөдьүтэр биир биэс тылы быктарбатађа. Бүгүнтугу гыныахтаађын саас сааһынан ыксаабакка, налыччы наардыыр. Үнүр ыала Торуой Бааска тукку сыарђатыгар адарай мас сакаастаабыта. Ол маһа сөбүгэр хатан, уһанарга-кыһарга дьэ бэртээхэй буолбут. Аһыныгас сүрэхтээх Байдам атыыһыт хаалларбыт бурдугун тобођуттан эмиэ, куолутунан, хааһы буһарынна. Чаанньыгар муустаах уутун хат оргутан, чэй өрөн, тото-хана чохоотугар кутан сыпсырыйда. Иһигэр сылаас киллэринэн, санаата көнньүөрэн, саңа уһаныах курдук буолан истэђинэ, таһырдьа эмиэ билэр атађын тыаһын кытары, «хаах» гына куһађаннык силлээн бэркэ билэр киһитэ кэллэ. Байбал Эрэйдээх сиһин иэнэ кэдэңнээн,куйахататын дуома үмүрү тарта. Сэрэйбит сэрэх, балађан халђанын сэниэлээхтик арыйа баттаан, «дођоро», Хадаар кинээс тымныы салгын аргыстаах, аан туманы будулутан, балађаңңа биир биэс тыла суохкөтөн түстэ. Киирэн үтүлүктээх бэргэһэтин хаарын тэбэнэ туран, бэлиэр, уол уһаммыт «баайын-дуолун» сөхпүттүү биир-биир түргэн үлүгэрдик отон харахтарынан кэриччи көрө ођуста. Буоларын курдук, кэпсэтиини тыастаахтык салгыны эђирийээт кинээс сађалаата:
    -Тыый, Байбал, көрсүбэтэх ыраатта. Туох кэпсиэ? Көр эрэ, дьэ маһы ыллатар бэртээхэй уус буолбуккун дођоргуттан кистии сылдьар эбиккин дии. Тођо кэпсээбэккин? Дьонтон алђас истэн хараастан, хомойон да биэрдим ээ. Итэђэйиминэ, бу илэ харахпынан көрө кэллим.
    Байбал Эрэйдээх бастаан хайђанан, көнньүөрэн иһэн, хомурулла быһыытыйанхара бараан сирэйэ кытара кыыста. Буруйдаах киһи быһыытынан,үүтүн тохпут кыра ођо курдук,буор муостатын умса көрөн туран аат эрэ арата:
    -Ээ… уус да буолбатар. Тођо да кистэлэң буоллађай…Бэйэм таах… мээнэ олоруохтаађар, си буолуохтаађар уһанабын. Киһи улаханнык кэпсээн оңостубат ууһа буоллађым,-диэн баран муннун мускуммахтаата.
    -Ээ, бу да киһи, кэмчиэрийимэ. Бу чугас эргин Уус Тиэхээн анараа дойдуга аттаныађыттан ким да уһаммат буолан, туохпут барыта алдьанан, кээһэнэн, бары да ыксаан эрдэхпитинэ, хата, эн сир түгэђинэн да буоллар, кистии-саба дьарыгыран эрэрин бэрт-бэрт,- дии-дии кинээс кылгас тарбахтарынан Байбал оңорбут олоппосторун, саах эһэр күрдьэхтэрин, сүгэ уктарын биир-биир ылан ургум-эргим тутан көрдө. Дьэбин уоһуйбута уостан, олус астыммыт, дуоһуйбут киһи быһыытынан, салгыы уолу утары көрбөккө,тугу эрэ кытаахтаары гыммыт кыырт курдук, балађан өһүөтүн кыңастаһан олоронэрэ маннык саңалаах буолла:
    -Чэ бээ, арба мин манна олус ыксаллаах дьыалађа кэлбиппин эн оңоһуктаргын көрөн, букатын да умнан кэбиһээри гынным. Дьэ, Байбал, оттук маспын тиэнэр сыарђабын масчыт дьаабал уолаттарым туокката суохтарыгар алдьатан кэбиһэн, улахан кыьалђађа ыктаран олоробун. Иэдээн буолла, ыал ыалынан тоңон өлөр кутталга киирдибит. Онон абыраатађына, төрөппүт ођом курудук күндүтүк саныыр, истиң дођорум абырыа диэн, дьэ эйиигиттэн өтөрүнэн көрдөспөтөхпүн көрдөһө кэлэн олоробун. Элбэхтэ көрдөспөт киһи ыксаллаах бађа санаабын күн бүгүңңэттэн уталыппакка толоруо диэн уолбар бүк,маас-таас эрэнэбин. Быһатын эттэххэ, оттук мас тиэйэрбэр дьођус сыарђата оңорон кулу.
    Инньэ диэт, кинээс эргиллэ биэрэн, Байбалы тургутардыы уоттаах харахтарынан эппиэт көрдөөн өтөрү-батары,тонолуппакка одууласта.
    Байбал Эрэйдээх кыарађас, кыламана суох харахтарын хаста да хастан, обуйук айађын аллаччы атан, Хадаар кинээс добдугураччы саңаран,сунхарар иэдээннээх кэпсээнин биир да тылын сыыска-буорга түһэрбэккэ, сүр кичэллээхтик болђойон иһиттэ. Хайдах эрэ ис иһиттэн олус долгуйда, ыксаата. Дьон бөђөтүн тоңон өлөр ынырык суолуттан, иинэ суох алдьархайааныттан быыһаатађына кини эрэ быыһыыр кыахтаађын өйдөөн:
    -Туох диэн эттэххиний? Сөбүлэһэн бөђө буоллађа,- диэбитин эмиэ кулгаађа эрэ истэн хаалла. Ол да буоллар бу сырыыга син өй булан:
    -Өскүөрүтүн, арба, мин сыарђаны үйэлээх сааспар оңорботођум. Арааһа, таах мээнэ киһи тута сананан уһаммат тэрилэ буолуо. Уонна бу диэн эттэххэ… оңорор маһым суох эбит.
    Манныгы эрэ бу киһиттэн истиэм диэбэтэх буолан дуу, биитэр бардам майгыта өтөн дуу, аккаастыыр былаастаах сэмэй тыллары истэн, Хадаар сымнаабыт сирэйэ таастыйан, дьэбин уоһуйа түстэ:
    -Оччотугар тугуй тоңон өлүң диигин дуу!? Аккаастаары гынађын дуо!? Мас бађас хара тыађа элбэх ини. Тађыс да кэрт, киллэр. Туох онно улахан толкуйа баарый? Ама, үйэлээх сааскар сыарђа диэни харахтыы иликкин дуу? Биир сыарђа сыыһын муңутаан икки чаас кэрдэн киллэриэң! Эн илиигэр отучча киһи сырдык тыынын тутан олорођун. Ону өйдүүгүн дуу, суох дуу!?-диэн күргүйдүү, көбдьүөрэ, хаһан да маннык улахан тыас, быртах саңа тахсыбатах ыраас салгынын оботтоох уоһунан хайыта сууралыы олордо.
    Байбал Эрэйдээх олођун тухары маннык буруйу истэ илик буолан, онно эбиитин дьону өлөрөн эрэриттэн ыксаан элээр-мэрээр көрдө, кырдьык дађаны диэх курдук ыксаан,мух-мах барда, тырыттыбыт этэрбэһин оһугар Хадаар кинээс саталаах тылын-өһүн көстүбэтинэн күлүүстээн күүскэ да күүскэ бобо тутта. Син мэйиитин дуомугар кыл түгэнэ үлэтин толкуйдаан, оңорон көрдө. Ол эрээри бачча кыһын сыарђа да маһын кыһыл илиитинэн соһон киллэрэрин харађар сатаан ойуулаабата. Түргэн үлүгэрдиктугу эрэ торумнаан, бэйэтэ бэйэтин кытта сөпсөһө охсон, улахан аньыыны оңоро сыспыт киһи быһыытынан, кинээс диэки кылап-халап көрө-көрө:
    -Ээ туох диэн эттэңий… аньыы дађаны. Сөбүлэһэн-сөбүлэһэн. Арааһа, элбэх мас да наада буолара дуу… кыаллар буоллађына ат ду, ођус ду уларсарың буоллар…. олус бэрт буолуо этэ,-диэтэ.
    Маны истэн кинээһэ син сымныы быһыытыйда, ол эрээри хайдах эрэ сиргэммит курдук муннун түрдэһиннэрдэ уонна:
    -Оо, дьэ Байбал, хор, ити киһи, истиң дођор тыла. Тута сөбүлэһэр буол. Мин кыайбат үлэни кимиэхэ, хаһан да сыңалаабаппын Уолбар эрэнэрим бэрт. Бээ-бээ оннугун оннук да, бу диэн мин эйиэхэ уларсар сылгым да, миинэр ођуһум да суох. Биир-икки ырыган, куһађан сылгы баара окко-мууска сылдьаллар. Биири бу бэйэм миинэ сылдьабын. Ођус туһунан этэ да барыллыбат. Суос-сођотох саадьађайдаађым сииктээх хотоңңо сыыстаран,ыалдьан бу ађыйах хонуктаађыта таңаралаабыта,- диэн баран туга да суох киһи сиэринэн, икки ытыһын нэлэтэн, ођуһун аһыйбыт киһи быһыытынануоһа үмүрүннээн, бэл, хараастан,дириңник үөһэ тыынна.
    Байбал аһыныгас муңнаах, тута сүрэђэ ытырбахтаан, кинээс миинэр сылгыта-ођуһа имири эстибитин ыраас мууска ууран, уйадыйан ылла.
    Хадаар кинээс Байбал балађантан тахсаары халђан тутаађын тутан туран:
    - Ээ арба дађаны,Уус Тиэхээн чохороон сүгэтин булан, бүччүм сиргэ уурбутум. Дьэ дођорбор сыарђабын оңордоргун эрэ, тута, биир да хонук уталыппакка, ађалан биэриэм.Бу көр, таңара иннигэр дођорбор мэктиэ тылбын эттэђим буолуохтун,- диэн мүчүк гына-гына, кырдьык-хордьук кириэс охсунна.
    Байбал Эрэйдээх иччэлээђи көрөн-истэн, сөђө махтайан, олуһун диэн үөрдэ. Кинээс мэктиэ тылыгар бүк эрэнэн, бараатын кытта, ыксыы-саарайа таңнан хачыгырайбытынан барда. Байдам атыыһыт бэлэхтээбит сылгы тириитэ этэрбэһин, таба тириитэ сађынньађын, куобах тыһа үтүлүгүн кэтэн, бэдэрбэргэһэтин бобо баанан, тэрээк сүгэтин кыбынан,чиң-чиңник үктэнэн эрчимнээхтик тахсар ааны былдьаста.
    Ол эрээри таһырдьа тахсаатын кытары, ахсынньы аам-даам тымныыта соруктаах киһи барахсаны дьону өрүһүйэ, үтүө дьыаланы оңоро баран иһэђин ээ диэн уруйдуу-айхаллыы көрсүбэтэ. Уонча биэрэстэни бараатын кытта, тымныы барахсан ытарчалыы ылан барда. Ол да буоллар, Байбал Эрэйдээх булгуруйбат модун санаатын ситиһэ, күн сиригэр суос-сођотох дођорун, Хадаар кинээс, ыксаллаах ыратын толоро, Суола үрэђин уңуордаан күн ортото хара тыаны булла. Тоңуу хаары биилигэр дылы туруору кэһэ сылдьан, сыарђађа сөптөөх мастары көрдөөтө. Син биири-иккини булла эрээри, бэрт эрэйинэн, олус өр ырычаахтаһан, сэттэ ийэ-ађа көлөһүнүн сарт түһэрэн бэрт эрэйинэн кэртэ.
    Бу икки ардыгар кылгас кыһыңңы күн Байбалы кэтэспэккэ арђаалаан, халлаанабэрт түргэнник хараңаран барда. Кэрдибит икки маһын тоңуу хаарынан соһор бэтэрээнэн ађай дьыала буолбатађын, ытыс таһынар ыас хараңа буолбутугар, биирдэ өйдөөтө. Көлөһүн тахсыбыт соно, бэргэһэтэ, этэрбэһэ, бэл, үтүлүгэ кыратык сынньана олороотун кытта, буруолуу-буруолуу токуччу тоңон бардылар. Сылаас тыынынан бөђүөрбүт илиитин мускуна-мускуна ириэрэн көрдө да, тарбахтара өссө ордук аһыйа-аһыйа уңуођар тиийэ ыарыйдылар. Олорбут сириттэн тура сатаата да, сэниэтэ эстибитэ бэрт буолан, атахтара кинини харыс да өндөппөтүлэр. «Тугун сүрэй, тоңон өлөөрү гыннађым дуу, маспын бачча хараңађа хайдах илдьэр муңмунуй» диэн иһигэр санаата да, куолутунан, таска таһаарбата. «Чэ бээ»,- диэн баран кыратык сылаа таһаарына олоро түһэн, сэниэ киллэринэн, сынньанарга сананна. Бу кэннэ сотору буолаат, көһүйбүт этэ-сиинэ сылыйан, бэйэтэ уоскуйан, налыйан устунан мунна сурдурђаан барбытынБайбал Эрэйдээх билбэккэ да хаалла.
    ****
    Күн-дьыл ааһара олус түргэн. Кыһын обургу хаһан да барбат курдук бар дьону ытарчалыы ыганыксаппыт хабараан тымныыта уостан, халлаан лаппа сылыйан, хара тыа хаара саңа ууллан эрдэђинэ, Хара Ньукулай куобахха ииппит туһахтарын үрэх төрдүнэн көрө тахса сылдьан,бу кыһын сурађа суох сүппүт тулаайах уоллара, Байбал Эрэйдээх, икки урађас маһы кууһан олорон тоңон өлбүтүн, суордар обургулар сирэйин-харађын, бэлиэр, суох оңорон эрэллэр диэнамырыын, ынырык сурахтаах төнүннэ. Байбалы билэр эрэ киһи барыта олус аһынна. Туох буолан ол хара тыа маһын кууһан олорон ыар дьылђаланнађай, умса хоруйдађай диэн таайа сатаата. Ким дађаны Байбал Эрэйдээх туһунан биир куһађан тылы эппэтэ. Дьиңэр, аньыыны-хараны умнан, тымтыктанан да туран, иһин-таһын хастахха, Байбал киһи буолан олорбут кылгас олођун тухары, биир тыынар тыыннаађы хомоппута-хоргуппута, кимниин эмэ этиспитэ-охсусупута суох эбит, онон,быстах оңоһуулаађы хараардар,букатын да, табыгаһа суох курдуга.
    Сурах иһиллээтин кытары, нэһилиэктэрин муңур тойоно, Хадаар кинээс дьаһалынан өлүөхсүтү бэрт түргэнник булан, көмүс уңуођун көтөђөн, төрүт буорун булларан, дьаһайа охсон кэбистилэр. Дьон бука бары кинээстэрин маннык үтүө дьаһалын сөђөн, биһирээн, киниэхэ да айыы киһитин киэбэ баар эбит ээ диэн үс харыс үрдэтэн, хайђал сыана быстылар. Сорох-сорохтор тойонноро өссө тулаайах уолга Уус Наһаарчохороон сүгэтин буор-босхо бэлэхтиэхтээђэ таах халтай хаалбытын харааста иһиттилэр. «Кинээспит барахсан, хор, оннук кыраны-кыамматы аһынар үтүө киһи эбит ээ»,- диэн кэрэ кэпсээн оңоһуннулар.
    Оттон Хадаар кинээс Уус Тиэхээнтэн баар-суох туттар тэрилин, бэйэтэ кутан оңорбут, этиттэриилээх бастың уһанар чохороон сүгэтин,кэрээнэ суохтук балыйан, иэскэ баайан былдьаан ылан, сайылыгын эргэ ампаарын омуһађар биэс-алта сыллаађыта бырађан баран, аанньа ахтыбакка умнууга хаалларбытын, онто күн бүгүңңэ дылы күн сырдыгын көрбөккө, кур бэйэтинэн сытыйа-ымыйа, дьэбиннирэ сытарын, биллэн турар, биир тыынар тыыннаах, икки атахтаах билиэхтээђэр буолуох, сэрэйэн да көрбөтөђө…

    0
  • Натаалдьыйа
    17 февраля  

    НАТАЛИЯ РЯЗАНСКАЯ
    ХАГДАРЫЙБАТ КУЙААР ХАРЫЙАТА
    Ахтыы-кэпсээн

        17 үйэ ортотуттан Саха сиригэр, чуолаан Солобуода ытык сиригэр, ыраахтаађы дьаһалынан нуучча хаһаахтара кѳһѳн кэлэн, бурдук, ођуруот үүннэриитинэн дьарыгыран олохсуйбуттара номнуо түѳрт үйэ буолан эрэр. Кинилэр тыйыс дойду айылђатын, саха омук дьонун-сэргэтин сѳбүлээн, кэлин силис тардан олохсуйан, күн-бүгүн үгүс ыччаттара Амма улууһун бас-кѳс ыаллара буолан олороллор. Дэлэђэ дађаны, аммалары ол иһин «бааһынайдар» диэхтэрэ дуо.
        Оннук биир тумус туттар киһибитинэн, бүтүн Россия, Аан дойду наукаларыгар үгүс ситиһиилэрдээх Саха сириттэн бастакы академик, Υлэ Геройа, физик-учуонай Красноярскай куоракка Физика институтун арыйбыт, үгүс сыл онно директорынан үлэлээбит, советскай космонавтика сайдарыгар сүӊкэн кылааттаах, «Сибиир Ломоносовынан» ѳссѳ тыыннаађар ааттаммыт Леонид Васильевич Киренскэй буолар. Кини олорбут тус олођо, наукађа чађылхай арыйыылара, салайааччы быһыытынан сатабыла, дьоӊӊо-сэргэђэ сыһыана, тѳрѳѳбүт дойдутугар муӊура суох таптала кэлэр кэнчээри ыччакка үтүѳ холобур буолара саарбађа суох.
        Туох барыта ођо саастан тѳрүѳттэнэр: сайдар, биитэр кэхтэр. Онон бу чулуу киһи ођо сааһыттан тэттик ахтыы-сэһэн туох эрэ саӊаны, сонуну, ођо иитиитигэр сѳптѳѳх суолу тайанарга ыркый ойууртан таһаарар ыллык суол, сыккыс уутуттан үрүйэђэ, ѳрүскэ, модун байђалга кубулутар сырдык сүүрээн буолуо диэн эрэниэђи бађарыллар.
        
    ***
        Күн лаппа кылгаан, Амма Эбэђэ күһүн кэлбит курус тыына, бэлиэр, биллибит. От-мас хагдарыйан, ађыйах күн эрэ анараа ѳттүгэр күѳх турар бэйэтэ, арађас, кытархай ѳӊӊѳ баһыйтаран, кѳмүс солотуу дуйдаммыт. Сир-дойду ньуура сыыйа-баайа кубарыйан, саһарчы ѳлбѳѳрѳн иһэрин кѳрѳр эмиэ да хобдох, эмиэ да олус кэрэ… санньыар кэрэ кэм үүммүт. Үѳр кус-хаас, тѳрѳѳбүт дойдуларыттан арахсар энэлгэн ырыаларын, курус тойуктарын истэр, бу дьыл кэмин ахтылђан тыынныыр, ордук уйан дууһалаађы таарыйар, ѳйүн-санаатын, чараас дууһатын эймэнитэ мунчаардар. Туох барыта кэхтэр, эһиилги сааһы сайыһа тѳннѳр, сылааска саантыыр, сырдыкка талаһар - ураты, дьикти кэмэ.
    Маннык биир күһүӊӊү күн бып-быыкаайык, сырдык эрбэйбит баттахтаах икки кырачаан уолаттар модьу-тађа эр киһини кытта бииргэлэһэн, тохтоло суох ибиирэр күһүӊӊү ардахха кыһаммакка, Амма сэлиэнньэтигэр киирэр суол тоҕойун эниэ сыырыгар харыйа мас олордон булукунайа сылдьаллар.
    -Ађаа, тођо икки харыйаны олортубут? Биир да сѳп буолбатах дуо?-куп-кубархай уол бүтүннүү бадараан буолбут олооччу этэрбэһин тумсун ыраастаабыта буола олорон, сытыытык чобуорхайда, күһүӊӊү чуумпу ыраас салгыӊӊа тыас таһааран хобо чуораанныы чугдаарда.
    -Өйдѳѳ, Леська, бу Орто дойдуга чороӊ сођотох киһи ѳр тыыннаах сылдьыбат. Киһи чугас дьонноођо, дођордоођо, тирэхтээђэ ордук. Тыынар тыыннаах, хамсыыр харамай, от-мас да оннук. Эн бу – доҕоруҥ, Пятялыын бииргэлэһэрин курдук,- диэн баран эр киһи уолаттар диэки истиӊник кѳрѳѳт, үлэтин бүтэрбит киһи быһыытынан, тимир күрдьэђин сиргэ батары, туора анньан кэбистэ.
    -Оттон тођо тиити дуу, хатыӊы дуу буолбакка, чуолаан харыйа маһы олортубутуй, дьээдьэ Вася?- бу сырыыга мунаарбыт киһи, кырачаан Петя, харађын алаарыччы кѳрѳн, икки харыйаны хардары-тары кѳрѳ-кѳрѳ, олорбут сириттэн туран кэллэ.
    -Оо, маны дьэ болђойон истиӊ: хатыӊ мас сайынын олус кэрэ, кыһын ол кэрэтин сиргэ бырађан турар бэйэтинэн сыгынньах хаалар дии. Оттон тиит кѳтѳђѳтүн эмиэ аан дойдуну биир гына ыһар уонна бэйэтэ кыһын харааран-бороорон амырыын дьүһүннэнэр. Кыһыны ол иһин иккиэн сѳбүлээбэттэр, сандал саас, самаан сайын кэлэрин эрэ кэтэһэллэр. Арай харыйа эрэ кыһыннары-сайыннары биир. Хайа да дьыл кэмигэр уларыйбат. Киһи эмиэ оннук буолуохтаах. Сайын да, кыһын да ѳӊѳ уларыйыа суохтаах. Ол иһин биһиги, киһи киһитин – харыйа маһы олортубут. Өйдѳѳтүгүт дуо, ођолоор, мин туох диэн эппиппин?-диэн баран бүтүннүү бастарыттан атахтарыгар дылы бадарааӊӊа буккуллубут уолаттарын кѳрѳн, ис-иһиттэн тэбиэһирэн, Баһылай омуннаахтык күлэн лаһыгыратта.
    -Мин ѳйдѳѳтʏм. Ол аата киһи сођотох буолуо суохтаах уонна хайа да түгэӊӊэ уларыйбакка бэйэтинэн хаалыахтаах,- диэтэ онуоха хап-сабар Леська уонна ађатын диэки хорсуннук, эппиэтигэр бигэ эрэнэн, чоҕулуччу кѳрдѳ.
    -Хор, оннук дьэ, мин ођом ѳйдѳѳх ээ, маладьыас да маладьыас. Ађата этэрин барытын ѳйдүүр,- диэн баран Баһылай уолун чомпой бэргэһэтин устан, сырк гына оройуттан сыллаан ылла.
    -Чэ, барыаххайыӊ, сытыйаары гынныбыт. Дьоммутугар тиийэн кэпсии охсуохха үлэбитин,- дии-дии уӊа илиитигэр күрдьэђин кыбыммытынан, хаӊас илиитин чэрдээх ытыһынан уолун, онтон уола дођорун Петяны сиэппитинэн, куолуларынан, тулаларыгар баар сири-дойдуну ырыта, быһаара, кэпсии-ипсии, Амма сэлиэнньэтин устун кимиэллээхтик хаамса турдулар.
    ***
    Кэлин, улаатан, улахан учуонай буолан олорон, икки мастан биирдэстэрэ иинэ хаппытын, дођорун туһугар сиэртибэ буолбутун уонна модун, халлааны харбаһар сођотох баарађай харыйа силигилии үүммүтүн истэн, Леонид Васильевич Киренскэй олођун кылгас кэрчик кэмин, ѳссѳ оскуолађа киириэн иннинэ күн сириттэн күрэммит ађатыныын алтыһан ааспыт дьоллоох күннэрин, тѳрѳѳбүт дойдутун, Амматын, истиӊник, иһирэхтик санаан, ахтан, уйадыйа туоххаһыйан ылара.
    Ађата, Василий Киренскэй, ийэтэ саха этэ, оттон ађата нуучча хаһаахтарыттан тѳрүттээђэ. Леонид Васильевич ийэтэ Екатерина Яковлева, нуучча кыыһа, Орловскай губернияттан ађатын батыһан кэлэн, Амма сиригэр ыал буолан олохсуйбуттара. Онон кырачаан Леня кыра эрдэђиттэн нууччалыы уонна эбэтин тѳрүт тылынан, саха тылынан, киһи сѳђүѳн курдук ыраастык саӊарара.
    Василий Киренскэй, тѳһѳ да улахан үѳрэђэ суох буоллар, билиигэ-кѳрүүгэ олус сыстађаһа. Ођолорун кыра эрдэхтэриттэн кинигэни таптыырга, үѳрэђи ѳрѳ тутарга, тѳрѳѳбүт дойдуларын муӊура суох таптыырга уонна хайа да ыарахан үлэттэн иӊнэн-тоӊнон турбат гына барыга бары дьођурдаах, дьулуурдаах буоларга үѳрэппитэ.

    ***
        1919 сыл. дойду үрүнэн ыраахтаађы былааһа сууллан, ыһыллыы-тођуллуу кэмигэр, Леня Киренскэй Амматаађы церковно-приходской оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрэн, бары дьиэ кэргэнинэн тутуспутунан Дьокуускай куоракка кѳһѳн киирбиттэрэ.
    Киренскэйдэри атаара Амма барыта кэлбитэ. Соҕуруттан кэлбит, үгүс киhини ɵлɵр ɵлүүттэн быыhаабыт, эмтээн-томтоон үтүөрдүбүт, амарах, аhыныгас сүрэхтээх, элэккэй майгылаах Биэлсэр Екатерина олохтоохторго ол курдук истиҥ, чугас киһи, «бэйэ киһитэ» буолбут этэ. Сыарҕалаах акка үс оҕотун олордон айаннаан иhэр дьахтары сайыhа, аны хаhан да бу дойдуга тɵннүбэттэрин билэн, ɵргɵ диэри дьон-сэргэ тоҕуоруhан, тоҥон дьагдьайыахтарыгар дылы, харахтарын уутунан сууна, батыhа кɵрɵн хаалбыттара.
    Куоракка үс кыра ођолоох сођотох дьахтары олордор, дьиэлиир манан ађай дьыала буолбатах этэ. Ол эрээри нуучча хаһаахтарыттан тѳрүттээх, биир дойдулаахтара, оччотоођу кэм интеллигенциятын биир чађылхай бэрэстэбиитэлэ, Николай Егорович Афанасьев, кинилэри дьукаах ылан, куоракка киирэн олохсуйалларыгар быһаччы кѳмѳлѳспүтэ. Николай Егорович сахалыы сурук-бичик сайдарыгар, бастакы аађар кинигэ, букубаар баар буоларыгар бэйэтин сыратын, билиитин уурбут П.А. Ойуунускайы, С.А. Новгородовы кытта дођордоспут, тэӊӊэ алтыспыт, сахалыы тыллаах учебниктар тахсалларыгар дьаныардаахтык үлэлэспит, маӊнайгы автордартан биирдэстэрэ буолар.

    ***
        Сааскы нуурал киэһэ Леня, таас түннүктээх кыра саалађа, дьиэтин оһоҕун тигинэччи оттон баран, ыһыырынньык уотугар кинигэ ааҕа олордо. Хостон Николай Егорович тахсан, кинигэлээх ыскаабын бэрийэн тугу эрэ көрдүү сырытта. Онтон эмискэ кинигэ ааҕа олорор Леняны таба көрөн:
        -Хайа, Леня, ааҕыы да ааҕыы дуу?-дии-дии аттыгар кэлэн, остуол үрдүгэр нөрүйэн, уолу кэрэхсээн, одуулаан турда.
        -Биһиги Аммађа олорор эрдэхпитинэ ађам биһигини кинигэни элбэхтик ааҕыҥ, аађар эрэ киһи киэӊ билиилээх, толкуйа дириӊ, өйө-санаата дьэҥкэ, ыраас буолар диир этэ,- Леня ађатын санаан остуолга аађа олорбут кинигэтин үрдүгэр умса нөрүйдэ, онтон саҥата суох үѳһэ тыынан дьиэ ѳһүѳтүн одууласта.
        -Оннук, ађаӊ сѳпкѳ эппит. Дођорум Баһылай эйиигиттэн хайаан да үтүѳ, улахан үѳрэхтээх киһи тахсыа диэн бүк эрэнэр этэ. Кинигэ баар – муударай сүбэһит. Дьэ онон кинигэни аах-аах,- дии-дии Николай Егорович уолу тѳбѳтүттэн аргыый ађай имэрийэн ылла.
        -Николай Егорович, эһиги оттон бэйэђит нуучча буолан баран, хайдах сахалыы букубаар оӊорођут?-Леня ытыктыыр киһититтэн толлубакка, кэннин хайыһан олорон уун-утары ыйытта.
        -Мин сирэйим нууччатын иһин, ис дууһам саха. Аммаларбыт дии. Амма киһитэ сахалыы да, нууччалыы да иккиэннэринэн үчүгэйдик саӊарыахтаах. Саха омук ортотугар олорор дьон олохтоох омук тылын-ѳһүн хайаан да билиэхтээх. Саха ођото сахалыы саӊарарын курдук суруйар, аађар буоллађына, үѳрэх бары эйгэтин баһылыыр, Сахатын сирин да сайыннарар, аар-саарга аатырдар кыахтаах. Ол туһугар мин үлэлиибин.
        -Мин да сахалыы билэбин ээ. Саха дођотторбун кытта сахалыы эрэ кэпсэтэбин.
        -Маладьыас, сѳпкѳ гынађын. Маӊан тураах буолуохтаађар саха ортотугар саха буолартан ордук туох да суох. Эн эбэӊ да сахатынан сахалыы билэр ытык иэстээххин. Бээ чаас ырааппыт,- диэн баран Николай Егорович бу сырыыга имэрийбэккэ, ытыһынан тэп гына санныга охсоот, туран үлэлиир хоһугар түргэн үлүгэрдик киирэн хаалла.
        Бу түгэӊӊэ эмиэ Леня харађар тођо эрэ тѳрѳѳбүт дойдута ытыска уурбут курдук кѳстѳн кэллэ: бу ѳӊүрүк куйааска Амма ѳрүскэ дођотторун кытта сѳтүѳлээн чалбааттанар, күп-күѳх сыһыыга сырса, туста оонньуур, үрэххэ киирэн кыһыл хаптађас сиир… халлаан күп-күѳх, күн сып-сырдык, күѳрэгэй чыычаах тохтоло суох кыһалђата суох ођо сааһы дьырыбыныы туойар…оттон санаа – санаа киэӊ куйаарга талаһар, кини түгэђэ биллибэт дьиктилээх чүѳмпэтин арыйыан олус бађарар.

    ***

        Леонид Васильевич Киренскэй ођо сааһыттан олођун тухары дођор суолтатын үрдүктүк тутара. Хара ѳлүѳр дылы Аммађа олох сааһыттан дођордоспут Петр Немчиновы, куоракка бииргэ үѳрэммит, ыаллыы олорбут Евгений Соболевы кытта тиһигин быспакка суруйсубута. Ол суруктарыгар тус бэйэлэрин эрэ буолбакка, алтыһан ааспыт оҕо сааһын доҕотторун, табаарыстарын, чугас дьонун куруук сураһара, истиӊ эђэрдэтин ыытара.
        Чугас дођотторо Леня ылсыбыт дьыалатын тиһэђэр тиэрдэрин, дьоӊӊо барытыгар биир тэӊ эйэђэс сыһыаннаађын, киһи быһыытынан олус сэмэйин, тулуурдаађын, хайа да ыксаллаах түгэӊӊэ ымыттыбат майгытын, тулалыыр дьонун туһугар тугун да кэрэйбэтин уонна саамай сүрүнэ, ыарахан түгэӊӊэ бэйэтин сиэртибэ биэриэн сѳптѳѳх ураты хаачыстыбалаађын сѳђѳ, кэрэхсии ахталлара.

    ***
        Ардахтаах атырдьах ыйын Ыспааһап таҥара күннэрэ биир-биир кэлитэлээн испиттэрэ. Сир аһын арааһа быйыл хаһааӊӊытаађар да хотоойутук үүммүтэ. Леня Женялыын чугас эргин кыралаан дьэдьэннээн, моонньођонноон дьиэлэригэр киллэрэн, чугас дьоннорун үѳрдүбүттэрэ.
        Куолуларынан, бүгүн эмиэ суксуруһан аны тэллэйдии бардылар. Уһун ардахтар кэннилэриттэн халлаан да куйаарбыта сүрдээх. Бырдах, күлүмэн да наһаалаабыт.
    -Женя, бүгүн эмиэ ардыыһы быһыылаах ээ. Халлаан наһаа ыгар дии,- Леня хатыӊ лабаатынан сапсынарын тохтоппот, биир кэм далбаатыы иһэр.
    -Эс, хайа муӊун ардаатађай, сѳп буолла ини? Халлааӊӊа биир да кыырпах былыт суох,- Женя сѳпсѳспѳккѳ былыта суох ыраас халлааны илиитинэн ыйда.
        Дођорун этэрин истэн Леня тугу да хардарбакка мүчүк эрэ гынан кэбиспитэ.
    Тыађа тиийэн иккиэн дьаныһан туран икки чаас устата тэллэй кѳрдѳѳтүлэр. Наар үрүӊ атахха түбэстилэр. Күѳ-дьаа кэпсэтэ-кэпсэтэ, бириэмэ түргэнник ааспытын ѳйдѳѳн да кѳрбѳтүлэр. Арай халлааннара бүдүгүрэн, хара былытынан бүрүллэн, ыраахтан этиӊ этэн ньириһэтэрин иккиэн илэ-чахчы иһиттилэр.
    -Оо дьэ, Леня, эмиэ хайа үрдүгэр буоллун. Хантан билэђин барытын, ардах кэлэрин кытта?-диэн Женя соһуйан хааһа үс муннук буолан, күп-күөх харахтарынан кип-киэӊинэн кѳрѳн кэбистэ.
    -Биллэр этэ дии. Халлаан да ыгара, хараӊаччылар да сир кырсынан кѳтѳллѳрѳ уонна оттон бырдах наһаалаабыт этэ дии. Айылђа сокуонунан ардыахтаах,- Ленята хата бэрт холкутук эппиэттиир.
        Бу кэннэ чочумча буолбата, этиӊнээх дохсун ардах ыађастаах уунан тођо түһэн барда. Манна эбии сѳрүүн тыалырда. Киэһэрэн хараҥарда. Уолаттар суон бэс тиит анныгар саһа, тура сатаан баран, кэнникинэн ыры-ырдьаччы тоӊон бардылар. Ордук Женя иэдэйдэ. Тирии туллай этэрбэһэ олоччу сытыйан хаалла. Ону кытта ыалдьар тииһэ тэбис-тэӊӊэ, эрбии биитин курдук тохтоло суох, аалбытынан барда.
        -Мэ, мин бачыыӊкабын кэт,- диэт Леня аккаас ылбатын биллэрэн, харса суох, хап-сабар бачыыӊкатын устан дођоругар куду аста.
    -Оттон эн? Тугу кэтэђин?-дии-дии ыарыытыттан уонна тииһэ ыпсыбат буолуор диэри тоӊмутуттан онолуйа-онолуйа, олус ыгылыйбыт, кып-кыһыл сирэйдээх Женята мух-мах бара-бара ыйытта.
    -Мин тоӊмоппун. Тииһим да ыалдьыбат. Кэт, онон бүтэр. Чэ бардыбыт, ардахпыт да астан эрэр,-диэн баран Леня уолугар бачыыҥкатын кэтэрдэн, бэйэтэ атах сыгынньах дођорун сиэтэн, тыа ортотунан соруктаах ађайдык дэллэриппитинэн илдьэ барда.
        Бу курдук күһүӊӊү хонуктар субуллан ааһан истилэр. Үөрэх дьыла саҕаланна. Леня уонна Женя куруук ыаллыы олорор буолан бииргэ батысыһа сылдьаллар. Кинилэргэ өссө Саша Аркуша уонна Игорь Бердников кыттыстылар. Куорумнара дьэ туолла. Дьиэлэриттэн оскуолаҕа дылы айахтара хам буолбат. Тугу эрэ куруук быһаарсаллар, мөккүһэллэр. Арыт чугастааҕы ыскамыайкаҕа лах гына олороот, суумкаларыттан алта кырыылаах тимир бааҥкаларыттан саахыматтарын ороон таһааран оонньообутунан бараллар, биитэр хайа эмэ этюду быһаарсаллар, арыт тэтэрээттэрин хостоон, ыарахан садаача эппиэтин көрдөөн суоттууллар, бэлэсипиэт тэбэллэр, футболлууллар, арыт мэниктээн тустан, сүүрэн, ыстанан да көрөллөр. Леня дођотторугар холоотоххо, барыларын баһыйар кытыгырас, сымса, бэл, Женя дьиэтин олбуорун үрдүнэн ураҕас маһынан ыстанан, курдат ойон үгүстүк сөхтөрөр.
    Оттон чуумпу киэһэлэргэ боччумуран, бүѳмнээн олорон оччотоођу кэм бастыӊ суруйааччыларын айымньыларын ырытыһаллар, ардыгар бэйэлэрэ айбыт хоһоонноруттан аађан «соһутуһаллар». Манна эмиэ Леня Киренскэй бастыҥ. Бэлиэр, дођотторун ортотугар суруйар дьођурдаађынан биллибит, оскуола эркинин хаһыаттарыгар үгүс айымньыта тахсыбыт, «Наука» диэн хоһоонунан аатырбыт чугас эргинээђи «сулус».
        Ол курдук биллибэккэ ахсынньы аам-даам тымныыта тиийэн кэллэ. Куорат уулуссалара, мас дьиэлэрэ тумарык тумаҥҥа сууланна. Бу кэмҥэ аны уолаттар астрономиянан үлүһүйүүлэрэ саҕаланна. 1887 сыллаахха Аан дойду үрдүнэн улахан арыйыы буолбутун, Марс планета сиргэ чугаһыы сылдьыбытын билэн, Саша Охлопков диэн бииргэ үөрэнэр уолларын эдьиийэ, Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үлэлииринэн туһанан, субуота аайы телескоп уларсан, халлааны маныыр идэлэннилэр. Кинилэр Эмиэрикэ учуонайа Холл планета таһыгар икки спутник баарын арыйбытын истэн, ол икки халлаан эттигин булар дьүккүөрдэннилэр. Манна олоҕуран Алексей Толстой «Аэлита» диэн фантастическай романын, Циолковскай «Вне Земли» сэһэнин умсулҕаннаахтык ааҕан, куруук куйаарга баар олох туһунан мөккүһэр буоллулар.
        Оннооҕор биир өрөбүл күн телескоптарын кыбыммытынан, Женялаах сарайдарын үрдүгэр тахсан, түүҥҥү Дьокуускай куорат сулустаах халлаанын манастылар. Санааларыгар, бу кыра телескоп көмөтүнэн, ыйга олорор дьикти харамайдары, биитэр космос киэҥ нэлэмэн куйаарыгар күөстүү оргуйар олох үөһүн билиэхтэрин, планеталар, сулустар хайдах тутуллаахтарын көрүөхтэрин олус баҕараллара.
    Төһө даҕаны улахан күттүөннээх саҥаны билбэтэллэр, баҕарар баҕаларын, толкуйдарын торумун барытын олоххо киллэрэн испиттэрэ, кэлин улаатан баран олохторун суолун таба тайаналларыгар, идэлэрин сөпкө талыналларыгар, үйэлээх арыйыылары оҥороллоругар төһүү күүс буолбута саарбаҕа суох.
    Бу курдук Леня Киренскэй оҕо саас сырдык кэмнэриттэн спордунан, поэзиянан, астрономиянан, кэлин физиканан күүскэ үлүһүйүүтэ саҕаламмыта.

    ***
    Оскуолатын ситиһиилээхтик бүтэрэн баран, Леонид Киренскэй 1927 сыллаахха, Москва куоракка Горнай институтка туттарсан киирэр баҕалаах, унньуктаах уһун айаҥҥа туруммута. Сүгүрүйэр геолог-поэтын Драверт курдук, Сир Ийэ кистэлэӊ баайын арыйар уонна ону бэйэтин хоһоонноругар хомођойдук хоһуйар ыра санаалаађа. Ол эрээри 34 суукка олус эрэйдээхтик айаннаан, ардыгар аһађас халлаан да аныгар хонуталаан, улаханнык тымныйан, ыалдьан, тутар хамыыһыйа үлэтэ номнуо бүппүтүн кэннэ, хойутаан тиийбитэ. Оччотооҕу да кэмҥэ уолан эдэр киһи, туруоруммут сыалын ситиһэр баҕаттан, хас эмэ хонук хадатаайыстыба бөҕө эккирэтиһэн, эксээмэн туттарарар кыаҕы ылбыта.. Хомойуох иһин, олус үчүгэйдик тылынан эппиэттиир көҥүлү ылан баран, икки садаачаттан биирин кыайан суоттаабатаҕа.. Горнай интститут аана Леня Киренскэйгэ кыайан арыллыбатаҕа.
    Дойдутугар, Дьокуускай куоракка төннөн кэлбитэ. Үөрэххэ киирбэтэх сүрүн биир төрүөтүнэн, физика предметин билбэтэ охсуулаах буолбутун өйдөөн уонна аҕа табаарыһа Николай Егорович Афанасьев сүбэтинэн, Дьокуускай куорат биир улахан оскуолатыгар математика уонна физика учууталынан үлэҕэ киирбитэ. Салгыы кэлэр сыл күһүнүгэр Өлүөхүмэ куоракка физика учууталынан ананан, икки сыл олус таһаарылаахтык үлэлээбитэ.
    ***
    Кыһын. Өлүөхүмэ куорат. Уӊа диэки түӊ тайҕа. Хаӊас халыӊ хаарынан бүрүллүбүт муус болгуо Өлүөнэ өрүс. Иннигэр киэӊ нэлэмэн, дууһаны уоскутар намыын-намыын куба маӊан сир-дойду мэндээрэ сырдыыр. Туох барыта налыйбыт, кыһыӊӊы күн сааскылыы сылааһынан сылаанньытар үтүөкэн күннэрэ.
    Леонид Васильевич саӊа арыллыбыт икки сүһүөхтээх орто оскуолаҕа физика предметин үөрэтэр. Саӊа кэлбит эдэркээн учууталы оҕолуун, оҕонньордуун бары бэркэ диэн сөбүлээтилэр. Учууталлара киһи быһыытынан, үөрэтии да чааһынан кимиэхэ да сирдэрбэт. Үлэтин чааһын көтүппэт, хас биирдии уруогар түүн 2 чааска дылы кичэйэн бэлэмнэнэр. Эдэр учуутал «түүннэри утуйбакка уруогун ааҕар» диэн куорат олохтоохторо сорох сэргии, сэӊээрэ, сорох бэркиһии, сөҕө кэпсиир.
    Учууталлыырын таһынан, Леонид Васильевич хас сарсыарда аайы сэрээккэлиир, сүүрэр, киэһэтин саахыматтыыр. Бу дьарыгынан оскуола оҕолорун ордук интэриэһиргэттэ. Кинини кытта сарсыарда эрдэ туран сэргэхсийэр, сэрээккэлиир, сүүрэр, киэһэтин мунньуста түһээт, саахымат оонньуур оҕо ахсаана эбиллэн истэ. Оскуола салалтата эдэр киһини өйөөн физкультура куруһуогун тэрийэргэ сөбүлэстилэр.
    Сааһын спорду сэӊээрэччилэр бары аны хайыһардыыр, хаӊкылыыр аакка бардылар. Ол эрээри түӊкэтэх кыра куоракка бу тэриллэр суохтара үгүс баҕалааҕы атахтаата.
    Леонид Васильевич Дьокуускай куоракка олорор доҕоругар, Борис Неймаӊӊа маннык ис хоһоонноох сурук ыытта: «Бу дойдуга физкультура олох суох. Оскуолаҕа куруһуок тэрийдим, ол эрээри анал литература уонна спорт инвентарь суоҕа олус куһаҕан.
    Кыаллар буоллаҕына, бука диэн, аҕыйах паара хайыһар, хаӊкы ыытарын буоллар олус үчүгэй буолуо этэ…»
        Бу баҕатын толорон, доҕоро Борис Нейман киниэхэ биэс паара хайыһар, сүүрбэ паара хаӊкы ыыппыта.
        Кыра Өлүөхүмэ куорат сэргэхсийэ түспүтэ. Сааскы чаҕыл күннэргэ Өлүөнэ өрүс устун хайыһар суолун тэлэн, күргүөмүнэн сырсыбыттара, мууһун кичэллээхтик ыраастаан, хаарын күрдьэн оҕолор бука бары хаҥкылаан дайбыттара. Оҕо саас дьоллоох күлүүтэ, үтүмэн үөрүүтэ бу бүөм сиргэ хаһан да уостуо суох курдук тэбэнэттээхтик, ыраахха диэри эӊсиллэн иһиллэр буолбута.

    ***

        Леонид Васильевич икки сыл Өлүөхүмэҕэ олус таһаарыылаахтык үлэлии сырыттаҕына, оҕо ахсаана аҕыйах диэн төрүөтүнэн, оскуолаларын биир үтүө күн сабан кэбиспиттэрэ.
        Үөрэниэн баҕалаахтар Дьокуускай куоракка эрэ тиийэн, үөрэхтэрин салгыыр кыһалҕаламмыттара. Онон үлэтэ суоҕунан уонна барар кэм уолдьаспытын билэн, Леонид Киренскэй Москва куоракка, аны физик идэтигэр уһуйуллар баҕалаах, ыраах айаҥҥа туруммута. Бу сырыыга айанныыр бириэмэтин аттаран уонна үөрэххэ киирэригэр бүк эрэнэн.
        Ол курдук 1931 сыллаахха эксээмэннэрин ситиһиилээхтик туттаран, МГУ физическэй факультетын устудьуона буола түспүтэ. Үөрэҕэр олус кыһаллара, биир да лекцияны көтүппэт этэ. Хара маҥнайгыттан, үөрэҕэ саҕаламмыт күннэриттэн, университет биир бастыҥ устудьуоннарын ахсааныгар киирэ охсубута.

    ***
        Күһүн балаҕан ыйыгар устудьуон ахсаанын хаҥаппыт, бастакы куурус устудьуоннарын олоҕо сылаас аудиторияҕа олорон лекцияны истииттэн буолбакка, артиллерия дьыалатын үөрэтэр, аһаҕас халлаан анныгар байыаннай үөрэхтэн саҕаламмыта.
        Тымныы, хахсаат тыаллаах, тохтообокко ибиирэр күһүҥҥү ардах анныгар туран, кэлин чугас доҕоро буолбут, Наим Митрясовтыын билсибитэ. Биир кэккэҕэ туран, биир суорҕанынан саптан, биир балааккаҕа утуйан, эриирдээх-мускуурдаах, эр киһи уйана-хатана биллэр, тыйыс күннэрин бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөн, өйөнсөн этэҥҥэ үѳрэхтэрин туораабыттара.
        Уопсайга кэлэн баран, Москва уолун Иммануил Фабелинскайы уонна Туркменияттан сылдьар Рухи Анаевы кытта биир хоско түбэспитэ. Аһаах, ыарыһах Рухи нууччалыы сатаан саӊарбакка, эдэр дьоӊӊо үгүстүк эриэн ыт күлүүтүгэр барара. Онон хоско бииргэ олорор табаарыһын нууччалыы саӊарарга уонна хаӊкылыырга үѳрэппитэ. Кэлин доруобуйата биллэ тупсан, Рухи Леонидка элбэхтик махтанар буолбута.
    Ол эрээри устудьуон кэмнэр барыта уурбут-туппут курдук эриэ-дэхси буолбатах этилэр. Сэрии иннинээҕи аас-туор олох эдэр саас эрчимнээх олоҕор ыар ыалдьыт буолан, арыт киирэн кэлэн ыксатара. Устудьуоннар карточканан күӊӊэ 400 грамм килиэби ылар буолуохтарыттан, аччыктыыллара ордук күүһүрбүтэ. Араастаан толкуйдаан, сүбэ булан ыарахан балаһыанньаттан тахса, кыахтара баарынан үлэ була сатыыллара. Арыт Москуба куораты саӊардар тутуу быстах үлэлэригэр киирэн, хамнас аахсан, тото-хана аһыыр «дьоро» күннэнэллэрэ.
    Арай биир киэһэ эмиэ куртахтара кураанахсыйан, истэрэ хапсыйан, ѳйдѳрѳ-санаалара астан ураты тугу да толкуйдаабат буолбан сыттахтарына, хосторугар библиотекаттан кинилэрдээђэр уон тѳгүл аччыктаан, Ленялара киирэн кэлбитэ. Аһыыр ас суох кураанах, хобдох киэһэтэ үүммүтүн тута сэрэйэн, уоллара саӊата суох оронун анныгар тугу эрэ хасыһан баран тахсан барбыта. Чаас курдугунан хара килиэптээх, 200 грамм арыылаах, кыра кыһыл балык искэхтээх үѳрэн-кѳтѳн хосторугар кѳтѳн түспүтэ. Уолаттар тута сэргэхсийэн, бары күѳ-дьаа буолан аһаан-сиэн, кимиритэн-хамырытан барбыттара. Онтон истэрэ кѳппѳйбүтүн эрэ кэннэ, дьэ ѳй булан Рухи:
    -Хайа, Ленька, хантан бу бачча элбэх ас ылар харчыланныӊ?-диэн килиэбин уобан олорон, хап-хара уп-улахан харађын муӊунан кѳрѳн, тугу эрэ өйдүү сатыырдыы, уолаттарын эргиччи көрө-көрө, хоп-хойуу кыламанын тохтоло суох сапсына-сапсына ыйыппыта.
    Онуохха уоллара күлэн мүчүк эрэ гыммыта. Онтон саӊата суох оронун анныттан быыкаа мас хоппотун орообута. Хоппођо кини Сахатын сириттэн илдьэ кэлбит, дьонун кэриэс-хомуруос маллара үрүӊ кѳмүс ньуоската уонна бэйэтэ кыһан оӊорбут быыкаа саахымат фигуралара бааллара. Бу сырыыга хоппођо саахымат фигуралара бэйэлэрэ эрэ тулаайахсыйан, одон-додон толугураһан сыталлара.
    -Оо, биһигини аһатаарыгын дьонуӊ саамай күндү малларын атыылаатыӊ дуо?-диэн баран уйан Рухи мунна сурдурђаан, харађа ууланан, кураанахтаммыт тимир кэнсиэрбэ бааҥкатын туора хаһыйан баран, аһаабыт остуолларыттан, буруйдаах киһи быһыытынан, аргыый туран кэлбитэ.
    Ленялара ол аайы сэмэйдик мичээрдии-мичээрдии, уолаттарын барыларын кэриччи кѳрѳн олорон:
    -Дьэ ити ньуоска хаһан эрэ туһалыа диэн илдьэ кэлбитим. Рухи, эн төттөрү олор, наһаа санаарђаама. Туһалыыр күнэ онон бу үүммүт курдук санааӊ. Сарсын тот истээх үѳрэнэ бардахпытына, ѳйбүт ордук сытыырхайыа, иӊэринэрбит элбэх буолуо. Биһиги аччыктаары бачча ыраах, дойдубут тэбэр сүрэҕэр кэлбэтэхпит, биһиги үѳрэнэ, үөрэхтээх дьон буолаары кэлбиппит буолбаат,-диэн баран идэтинэн, мичээрдии-мичээрдии Рухины санныттан сымнађастык кууһан ылбыта. Дођотторо эмиэ тута сэргэхсийэн, Леняларын диэки махтаммыт харахтарынан кѳрѳ-кѳрѳ, сарсыҥҥы күҥҥэ булгуруйбат модун санааны ылынан, киэһээӊӊи Улуу Москва куорат сырдыкка, кэрэђэ угуйар мэндээрэр сырдык уоттаах уулуссаларын уу-чуумпуга, саҥата суох түннүгүнэн одуулаһа олорбуттара.

    ***

        Леонид Киренскэй устудьуоннуур сылларыгар, бастыӊ үѳрэђин таһынан, киһи быһыытынан сиэрдээх майгыта, аһыныгас сүрэђэ бииргэ үѳрэнэр, кинини кытта чугастык алтыһар ођолоругар ордук биһирэппитэ.
        Сибиир уола тымныы дойдутуттан илдьэ кэлбит баата соно үгүс киһи харађар хатаммыта, сылааһа, сымнађаһа чараас таӊастаах дьону ымсыырдыбыта. Ол эрээри Леонид ађыйах хонук сонун кэтээт, Илларион Федин диэн бииргэ үѳрэнэр уола сонун гардеробка сүтэрбитин кэннэ, идэтинэн, биир биэс тыла суох «мааны» сонун устан биэрбитэ. Бэйэтэ сииктээх-силбиктээх, тымныы, хахсаат тыаллаах дойду киин куоратыгар халтаӊ сонунан кыстаабыта.
        Маннык аһыныгас, үтүѳ майгыта олођун аргыһын, тапталлаах кэргэнин, Зоятын, кѳрсѳрүгэр тѳһүү күүс, тѳрүѳт буолбута ордук кэрэхсэбиллээх.

    ***
        Кыһын аайы МГУ устудьуоннара күргүѳмүнэн Москуба ѳрүскэ киирэн хайыһардыыллар, ГТО нуорматын туттараллар.
        Леня Киренскэй спортка быһаччы сыһыаннаах, чуолаан хайыһары сатыыр буолан, улаханнык ыарырђаппат. Ыраас салгыӊӊа сылдьарын, хата, олус сѳбүлүүр да диэххэ сѳп. Аӊардас Сахатын сиригэр арыт хайыһардыы сылдьар курдук сананара да, эдэр киһини ордук сэргэхситэр, этигэр-сиинигэр, өйүгэр-санаатыгар күүс-уох эбэр.
        Дьэ маннык биир эмиэ сааскы ылааӊы күн ођо бѳђѳ хайыһарга туран тѳттѳрү-таары ѳрүс устун сүүрэ сырыттылар. Леня ыксаабакка эрэ аа-дьуо иннин хоту сыыйылыннаран иһэр.
        Арай, харађа тођо эрэ иннигэр сүүрэн иһэр кыыска хатанна. Уурбут-туппут, чоруун чороон курдук биэкэгэр бииллээх кыыс кимиэллээхтик, дьорҕооттук, соруктаах аҕайдык хамсанар. Ол эрээри кыыс улахан спортсмен буолбатах быһыылаах. Сотору-сотору хайыһарын тумсуттан иӊнэн охто сыһар. Бытаан да диэххэ сѳп. Өһѳс майгылаађа тута биллэр, дьүккүѳрүнэн биэтэккэ чугаһаата. Ол эрээри тиийэрэ олох ађыйах миэтэрэ хаалбытын кэннэ, кыыс умса туруйалаат, уол иннигэр охтон бурђас гына түстэ. Леня сып-сап сүүрэн тиийэн кыыһы сулбу ойутан туруорда.
        Уол соһуйуон иһин, кыыһа харда, биир махтал тылын эппэккэ, хаарын да тэбэммэккэ биэтэк диэки сүүрэ турда. Оттон уол харађар олус кэрэ дьүһүн: кип-киэӊ, уолан киһи кутун уйгуурдар, дууһатын аймыыр дириӊ чүѳмпэ харах уонна бэргэһэ быыһынан кѳстѳр сып-сырдык будьурхай баттах хаалан хаалла. Уопсайыгар да тиийэн баран эдэркээн Леня Киренскэй ѳйѳ-санаата барыта бу кыыс буолла. Таптал кыыма кытыастан, кутаа тѳлѳн уотун эдэр киһи туӊуй сүрэђэр күѳдьүппүтүнэн барда.
        Бу курдук дьикти түгэн кэннэ, МГУ бастыӊ устудьуоннарын чиэстиир дьоро киэһэ, Москва куоракка, Союзтар дьиэлэрин Колоннай саалаатыгар буолбута. Химическэй факульет бастакы кууруһун устудьуоӊкатын кытта сиһилии билсэр дьоллоох түгэн Леонид Киренскэйгэ тосхойбута. Билсээт, Леня кыыс тођо киниэхэ судургутук да махтамматађын ыйыппытыгар:
        -Мин ГТОбун туттараары бириэмэбин эрэ санаан олус ыксаан иһэрим уонна, чиэһинэ билиннэххэ, эйиигин кѳрѳѳт тоҕо эрэ олус долгуйбутум,-диэбитэ.
        Биэчэр кэннэ, кэлин эдэр дьон үгүстүк библиотекађа, театрга, музейга сылдьар, Москва куорат кэрэ миэстэлэринэн дьаарбайар буолбуттара. Леня кыыска элбэхтик хоһоон аађара, бэл, анабыл поэма суруйан соһуппута. Кыыстаах уол олођу кѳрүүлэрэ, үлэђэ, үѳрэххэ, дьоӊӊо сыһыаннара, наукађа интэриэстэрэ биир буолан, ордук чугаһаспыттара, бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн-хоторсон биэрэр ураты айылгылаахтарын тута ѳйдѳѳбүттэрэ.
        Леня үѳрэђин бүтэрэр сыла күүттэрбэккэ, сотору кэминэн дипломнай үлэ суруйар кэмэ тигинээн кэлбитэ.
        Куолуларынан, биир сааскы киэһэ таһырдьа күүлэйдии сырыттахтарына, уоллаах кыыс тохтоон, утары кѳрсѳн турубуттара. Леня олођор биир сүрүн, суолталаах хардыыны оӊорон эрэр киһи быһыытынан, олус догуйбут куолаһынан:
        -Зоя, кэм-кэрдии дьэ кэллэ дии саныыбын. Мин эйиигин таптыырбын эн бэркэ диэн билэђин. Миэхэ кэргэн тађыс, ыал буолуохха,-диэн баран, идэтинэн, сэмэйдик мичээрдээн кэбиспитэ.
        Маны быһыыны-майгыны күүппүт, бэлэм киһи быһыытынан, Зоя тута, ѳр толкуйдуу барбакка хардарбыта:
        -Леня, мин эйиигин эмиэ таптыыбын. Ол эрээри олох тапталтан эрэ турбат. Ыал буолуу – бу улахан эппиэтинэс. Мин үѳрэхпин саӊа сађалаатым. Тута ыал буолан бардахпытына, дьиэ кэргэн кыһалђатын уонна үрдүк үѳрэђи дьүѳрэлиир олус уустук буолуо. Өскѳтүн, Леня, эн миигин дьиӊ-чахчы таптыыр буоллаххына, мин үѳрэхпин бүтэрэрбин кэтэс,-диэбитэ.
        Кыыс этиитин биир да тылын да сыыска-буорга түһэрбэккэ болђомтолоохтук истэн турбут Леня:
        -Зоя, эмиэ дађаны сѳпкѳ эттиӊ. Эн сыал-сорук оӊостон үрдүк үѳрэх кыһатыгар үѳрэнэргин билэбин. Дириӊ толкуйдаах санаађыӊ куруук да истэр буолуом. Кэтэһиэм, Зоя, мин эйиигин, -диэн баран кыыһы чараас уоһуттан сэрэнэн уураан ылбыта.
        Эдэр дьон сѳптѳѳх быһаарыныы ылыммыттарын эйэргээн, үѳр холууп киирэн эрэр күн сардаӊатын батыһа, Москва куорат үрдүнэн «хулу-хулу» дии-дии кѳппүтэ, оттон чугастааҕы дууп мас тыллан эрэр сэбирдэхтээх лабааларынан кыыстаах уолу алгыы, арчылыы, аргыый аҕай далбаатыы турбута.
        
    ***

    Кэргэн ыларга бэлэм буолбут, Леонид Киренскэй эппит тылын тутуһан, Зоя үѳрэђин бүтэрбитин кэннэ, түѳрт сыл буолан баран, номнуо, уол аспирантурађа үѳрэммитэ иккис сылыгар, ыал буолбуттара. Сотору кэминэн эдэр ыал эбиллэн, кырачаан Танечка диэн кыыс оҕоломмуттара. Зоя эдэр ийэ күннээђи кыһалђаларыгар кыһарыйтаран, салгыы аспирантурађа киирэр бађатын, хомойуох иһин, хаалларбыта. Бу олоххо дьахтар аналын толорор санааны, ођо, дьиэ-уот кѳрѳр, кэргэнин бары ѳттүттэн ѳйүүр санааны бигэтик ылыммыта.
        Професор Н.С. Акулов салайааччылаах аспирант үлэтэ-хамнаһа уустуктардаах этэ. Манна эбии ођотун, кэргэнин иитэригэр аӊардас быыкаа стипендия тиийбэт этэ. Ыал аҕаста үгүстүк хара үлэни үлэлээн, ыксалаах быһыыттан-майгыттан тахсаллара.
        1939 сыл сааһын эдэркээн Леонид Васильевич Киренскэй кафедрађа диссертациятын туттаран, аспирантуратын ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Бу сыл «Магнитнай хонууга ферромагнитнай кристалл эргийиитин магнитокалорическай кѳдьүүһэ» диэн үлэтинэн физико-математическай наука кандитатын учуонай истиэпэнин ылбыта, Москуба куоракка үлэтин чаҕылхайдык кѳмүскэммитэ.
    Эдэр учуонай иннигэр Сэбиэскэй сойуус наукађа кэскиллээх суоллаах, араас бѳдѳӊ куораттарын ааннара тэлэллэ түспүтэ. Бу тухары Леонид Киренскэй, дойдутугар, Саха сиригэр олохсуйар ыра санаатынан кынаттанара. Магнитолог идэтин баһылаан, дойдутугар үгүс саӊа арыйыылары оӊорор бүччүм бађалаађа. Ол эрээри киниэхэ сѳптѳѳх үлэ миэстэтэ суођуттан, атын сиргэ хаалар дьылҕаламмыта. Кэмниэ кэнэҕэс ийэлээх ађата билсибит, Сибиир биир бѳдѳӊ куоратыгар – Красноярскайга үлэлии хаалар буолбута.
    1940 сылтан Красноярскайдаађы пединститутка преподавателинэн ананан үлэтин сађалаабыта, тута Енисейгэ «магнитологтар оскуолаларын» арыйаары куруһуок тэрийэн үлэлэппитэ. Куруһуокка үгүс элбэх, кэлин бѳдѳӊ учонайдар буолбут, науканан үлүһүйэр ођолор дьарыктаналлара.
        Дойду үрдүнэн Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт Ађа дойду иккис сэриитэ сађаламмыта. Науканан дьарыктанар дьоӊӊо атын сыал-сорук турбута: дойду арђаа фронуттан кэлбит, айаӊӊа алдьаммыт араас сэрии сэбин-сэбиргэлин хаттаан таӊар үлэлэммиттэрэ. Маныаха үлэ ордук тэтимирэрин, түргээтиирин туһугар, Леонид Васильевич ыстаалы уонна алюминийы уһаарар анал прибордары туттууну олоххо киллэрбитэ.
        Бэйэтэ сѳбүлүүр дьарыгынан, магниты чинчийэр үлэтинэн түүннэри эрэ дьарыктанар кыахтаммыта. Кирэнскэй бу кэмӊэ түүннэри-күнүстэри сынньаммакка үлэлиирэ. Манна эбии пединститукка физика кафедратыгар аспирантура салаата арыллыбыта.
        Ол эрээри Леонид Васильевич улахан бађата – Физика институтун уонна Сэбиэскэй сойуус Наукаларын Академиятын салаатын арыйыы. Бу санааттан кини, элбэхтик үрдүкү трибуналартан тыл эппитэ, партийнай уорганнарга, НА Президиумугар үгүстүк сурук суруйбута.
        Ол эрээри, Киренскэй бэйэтэ эппитин курдук, «үтүѳ дьыала кыккыраччы аккаастан сађаланар». Сүүһүнэн ахсаанаах улахан «тойоттор» ааннарын элбэхтэ тоӊсуйан, бэйэтин санаатын олоххо киллэрээри туруорсан кэлбитэ-барбыта, араас учуонайдары, бас-кѳс дьону кытта билсибитэ, алтыспыта, олор истэригэр академик Михаил Алексеевич Лаврентьевы кытта.
    Ылыннарыылаах тыллаах-ѳстѳѳх туохтан да толлубат эдэр учуонай ыра санаатын ѳйѳѳн, тус бэйэтин, Михаил Алексеевич сабыдыалынан, 1956 сыллаахха Красноярскай куоракка Физика института арыллыбыта, директорынан эдэр, кэскиллээх учуонай, Леонид Васильевич Киренскэй анаммыта.

    ***
        Физика института арыллыбытын уонча сыл кэннэ, Красноярскай куоракка государственнай университет арыллыбыта. Салгыы ССРС НА Сибиирдээђи салаатын Красноярскайдаађы салаата олохтоммута. Олохтоохтор, наукађа интэриэстээх дьон ѳрѳ кѳтѳђүллэн үлэлиир-хамсыыр дьоһун кэмнэрэ үүммүтэ.
        «Киренскэй оскуолатын» ситиһиилэрэ элбэхтик хаһыакка, сурунаалга бэчээттэнэр. киэӊ эйгэ сэӊээриитин ылар буолбуттара. Чараас магнитнай пленканы уонна магнитнай материалы – феррити арыйыы наукађа улахан сэӊээриини ылбыттара. Ордук биофизика эйгэтигэр чинчийиилэрэ дьон болђомтотун тардыбыта.
        Оччотоођуга, космос куйаарыгар бастакы космонавт кѳппүт сайдыылаах кэм кирбиитигэр, Леонид Васильевич Киренскэй салайар института олођу кытта тэбис-тэӊӊэ хардыылаан иһэрэ.
        Ол да иһин буолуо, оччолорго аан дойду үрдүнэн Кылаабынай Конструктор Сергей Павлович Королеву сирэй кѳрсүѳхтээђэр, аатын аһађастык ааттыыр да кыах суох, «чып кистэлэӊ» кэмигэр, Киренскэй кинини кытта тус бэйэтэ кѳрсѳн, кэпсэтэн, улахан конструктор сѳбүлэӊин ылан турардаах эбит. Онноођор Гагарин космоска кѳппүтүн кэннэ, Нобелескай кэмитиэт бириэмийэтин анаары, Никита Сергеевич Хрущевтан кини аатын ыйыппыттарыгар, «ол киһи аата Сэбиэскэй норуот» диэн соһутан турардаах. Оннук курдук, Сергей Королев аатын бүтүн норуот ѳлбүтүн кэннэ, хаһыат некрологтарыттан эрэ билбитэ. Итинник улахан кистэлэӊӊэ сылдьар киһини Леонид Васильевич хайдах тылыгар киллэрэн кѳрсүспүтэ эмиэ биллибэт, туһугар эмиэ биир кистэлэҥ-дьикти.
        Сергей Павлович Королев Красноярскай куорат Физика институтун учуонайдарын Москуба таһыгар Подпилкађа ыӊырбыта.
        Делегация чилиэттэрэ сурах хоту Сергей Павлович тыйыс майгытын билэр буолан, дьаархана сођус туттан, конструкторскай бюрођа киирэн кэлбиттэрэ. Бары биир киһи курдук конструкторы кытта истиҥник илии тутуһан дорооболоспуттара. Онтон бас-көс киһилэрэ Леонид Васильевич мичээрдии-мичээрдии, саӊа саӊарыах курдук буолан иһэн, күѳмэйэ кычыгылатан, сѳтѳллѳн ах барбыта. Онуоха, чуҥкунуур чуумпу сатыылаабытыгар, салайааччытын соччото суох балаһыанньатын быыһаан буолуо, ѳс киирбэх Спартак Баранов биология туһунан, аптамаат саанан ытар курдук, биир тыынынан кэпсээн халыгыраппытынан барбыта. Королев сирэйэ дьэбин уоһуйа түспүтэ уонна:
        -Миэхэ лекция аађар наадата суох. Тѳһѳ дађаны Москуба уобалаһын түӊкэтэх конструкторскай бюрота буолларбыт, Наукалар Академияларыттан эн курдук лекция аађан барааччылар уонна түмүгэр, кубус-кураанах тѳннѳѳччүлэр. Онон үлэђит ситиһиитин кэпсээӊ эбэтэр киэр барыӊ!- диэбитэ.
        Онуоха Баранов, дьыаланы хаахтыппыт киһи быһыытынан, бэркэ ыксаабыт-ыгылыйбыт сирэйдээх арађас дьүһүнээх, ѳлбѳѳркѳй пиибэ бытыылкатын остуол үрдүгэр уурбута. Тѳһѳ да Кылаабынай Конструктортан толунналлар, бу тугун үчүгэйдик билэр дьон күлэн тођо барбыттара.
        -Тугуй бу?-диэбитэ Королев.
    -Бу «Биос» матырыйаала, киһи убађаһыттан, ол эбэтэр… ол эбэтэр киhи иигиттэн оӊорон таһаарбыт ыраас уубут,- диэбитэ Баранов.
    Кыл түгэнэ, дьэ туох-ханнык быһыы-майгы буолбутун ѳйдѳѳн, Сергей Павлович тута сымнаан, саһыгыраччы күлэн, маӊан тиистэрэ кэчигирээбиттэрэ.
    -Боруобалаан кѳрѳђүт дуо?-дии-дии Спартак остуолга турар кырыылаах ыстакааннарга илиитэ салђалыы-салђалыы баран истэђинэ:
    -Суох-суох! Ама, дођоор, итэђэйэбин-итэђэйэбин,- дии-дии Королев хараҕа уоттанан, түргэн үлүгэрдик ытыһынан айађын саба туттубута.
        Эмиэ да соччото суох, эмиэ да кѳрдѳѳх түгэн ураты дьэргэлгэнэ саала иһигэр сатыылаабыта.
        Бу кэннэ Сергей Павловичка Леонид Васильевич институтун арыйыыларын сиһилии кэпсээбитэ.
        Королев олус болђомтолоохтук истибитэ уонна Киренскэйи санныттан кууһан туран, номнуо көнньүөрбүт киһи сиэринэн эйэђэстик:
        -Дьэ, Сибииртэн сылдьар күндү академик, «Биоскын» олоххо киллэрэргэр, эйиэхэ мѳлүйүѳн сѳп буолар дуо?-диэбитэ.
        -Ама, мыына туруом дуо? Сѳп бѳђѳ буоллађа дии,-диэбитэ, идэтинэн, сэмэйдик мичээрдии-мичээрдии Леонид Васильевич.
        Бюроттан тахсалларын сађана, бэркэ сэргэхсийбит Кылаабынай Конструктор быраһаайдаһарын быыһыгар:
    -Дьэ дођоттоор, сотору ѳссѳ сүӊкэн арыйыылар буолуохтара, мин эппиппин өйдөөрүҥ, бары ыйы быһа айаххытын атан баран сылдьыаххыт. Сэбиэскэй космонавктика оннук балысханнык күн-түүн сайдар, - дии хаалбыта.


    Улахан киһиттэн сѳбүлэӊ ылан, салгыы институт сайдарыгар мѳлүйүѳнү сиэптэригэр уктубут курдук сананан, институт үлэһиттэрэ Королев конструкторскай бюротун экономист-плановикторыгар тиийбиттэрэ. Ол эрээри киирээттэрин кытта, тымныы, хаҕыс сыһыанынан мах бэрдэрбиттэрэ: ким да, тугу да билбэт, былаан чопчу ылыллыбыта биэс сыл буолбут, онтон ордук тугу да билиммэт аатырбыттара. Дуогабар эрэ, мѳлүйүѳн эрэ…барыта түүл-бит курдук күдэрик тумаӊӊа кѳтүѳх курдуга.
    Бу түгэӊӊэ бары санаалара саппађыран, тѳннѳрдүү оӊостон эрдэхтэринэ, уу-чуумпуга Леонид Васильевич эрчимирбит куолаһынан:
    -Биһигини С.К. ыытта,-диэбитэ.
    Дьэ бу икки тыл кэннэ, харчы тыырар дьон сирэйэ олус түргэнник уларыйа охсубута (оччотоођуга Королеву бары С.К. эрэ диэн ааттыылара, ким да дьиӊнээх аатын эппэт этэ).
    -Тута оттон инньэ диэххитий? Оччођо дьыала букатын атын. Олоруӊ, баһаалыста, дуогабары сип-сибилигин оӊоруохпут-диэбитэ, билигин ађай этэллэрин барытын тѳттѳрү тыбыыра олорбут дьон. Кэлбит дьон ыар баттыктарын санныларыттн түһэрэн, бэйэ-бэйэлэрин саҥата суох көрсөн кэбиспиттэрэ.
    Мантан бэттэх Леонид Васильевич Киренскэй салайыылаах институт үлэтэ күѳстүү оргуйбута. Араас эйгэ дьоно: быраастар, химиктэр, инженердэр, физиктэр биир сомођо күүс, ньыгыл хамаанда буолан күнүстэри-түүннэри үлэлээбиттэрэ. «Биос-1», «Биос-2» уонна кэлин, киэӊник туттуллар буолбут, «Биос-3» олоххо киирбиттэрэ. Дойду үрдүнэн Красноярскай куорат учуонайдарын саӊа, дьоһуннаах арыйыылара аар-саарга аатырыан аатырбыта.

    ***
    Маннык дьоһун олођу олорбут, 20-с үйэ сађаланыыта түӊкэтэх Амма сиригэр тѳрѳѳбүт, бэйэбит Сахабыт сиригэр космофизика уонна аэрономия институтун быһаччы тэрийсибит, академик Леонид Васильевич Киренскэй аата - Россия, Саха сирин Наукаларын Академиятын историятыгар кыһыл кѳмүс буукубаларынан суруллубута чахчы.
    Билигин Красноярскай куоракка, Россия Наукаларын Научнай Киинин килбэйэр киинигэр, Леонид Васильевич Киренскэй пааматынньыга турар. Кэлэр-барар, ааһар үгүс дьону сахалыы сэбэрэлээх номођон киһи одуулуур.
    Киренскэй аатын Красноярскайдаађы Физика института, Академгородок уулуссата, Енисей ѳрүс устун сылын ахсын устар теплоход, Амма нэһилиэгин уулуссата, В.Г.Короленко аатынан Амма 1-гы нүѳмэрдээх орто оскуолатын музейа уонна Амматаађы лицей сүгэллэр.
    Сыл-хонук сырдык үрүйэ уутунуу биллибэккэ суккуллар. Тѳһѳ дађаны бѳдѳӊ учуонай, государственнай салайааччы, общественнай деятель суох буолбута үйэ аӊара буоллар, кини ыра санаата олоххо киирэн, Россия Наукаларын Академията Аан дойдуга бастыӊнар ахсааннарыгар киирдэ, Саха сириттэн үгүс элбэх ыччат наукађа сыһынна, сайдыылаах эдэр ыччат араас омук дойдуларыгар олус таһаарыылаахтык айа-тута, үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
    Леонид Васильевич үѳрэнээччитэ академик И.И.Гительзон Аммађа кэлэ сылдьан: «Наукађа үрдүк чыпчааллары дабайарга туох да кѳмѳлѳһѳр күүс суох эрээри, сүдү арыйыылары оӊорбут киһи туох-ханнык дойдуга тѳрѳѳбүт эбитий диэн кѳрѳ кэлбитим уонна, чахчы да, маннык тыйыс, кэрэ айылђалаах сиргэ ньыгыл сымара таас санаалаах киһи тѳрүѳн тѳрѳѳбүт эбит»,-диэн быһа-бааччы сыаналаан, дойдутун дьонун-сэргэтин олус долгутан, үөрдэн барбыта.
    Леонид Васильевич Киренскэй биир тиһэх суруйбут хоһоонугар маннык строкалар бааллар:
    «Что сказать моей старенькой маме?
    Мама, скоро я буду в Амге…
    Я, наверно, родился в пижаме,
    Где-то там, в этой самой тайге».

    Олоҕун тиһэх күннэригэр, өлөр өлүү ыарахан ыарыытыгыгар ытарчалыы ыллара сытан, «уулаах отон сиэхпин баҕардым, дойдум, Аммам отонун» диэбитигэр, дьоно кэм-кэрдии кэтэспэт олус кылгас, кыл түгэнэ кэлбитин өйдөөн, тиһэх баҕатын толорон, Сахатын сириттэн (оччолорого Аммаҕа барар-кэлэр сырыы олус уустук этэ) дьон нөҥүө көрдөһөн, отон булан аҕалбыттарыгар, тута амсайаат, «суох, бу мин дойдум отоно, Амма отоно буолбатах» дии сытан сырдык тыына быстыбыт. Бу курдук, Леонид Васильевич киинэ түспүт төрөөбүт дойдутун бары эгэлгэ кырааскалаах «амтанын» үйэ-саас тухары этигэр-хааныгар иитиэхтээн, ахтылҕан кутаатыгар иҥэрэн, олоҕун тиһэх сөкүүндэлэригэр дылы сөҥөрдөн, суураллыбат гына илдьэ сылдьыбытын киһи сөҕүөн сөҕөр.
    Кырдьык дађаны, тѳрѳѳбүт дойдута, ырыађа ылламмыт, хоһооӊӊо хоһуллубут, кылыгырас ыраас уулаах Кыыс Амматын сирэ-уота, нэлэмэн хочолоро, сардааналаах кытыллара, бурдук муора долгуннаах бааһыналара, наука үрдүк кирбиилэрин куоһаран, киэӊ нэлэмэн Сибиир, Россия Ийэ Хотун, Космос куйаарын кистэлэӊнээх аанын арыйарыгар, биир киһи сирдээђи олођун дьоһуннук, сиэрдээхтик олороругар сабыдыаллаабыта саарбађа суох.
    Хас саас, күһүн ахсын академик Леонид Васильевич Киренскэй аатынан Амматаађы лицей бастыӊ үѳрэнээччилэрэ оскуолаларын скверигэр турар академик бюһугар сибэкки дьѳрбѳтүн уураллар уонна биир дойдулаахтарын чађылхай олођун суолун салђыырга куруук бэлэммит диэн мэктиэ тылларын ис сүрэхтэриттэн этэллэр.
    Оттон иннэ-кэннэ тымтыктаннахха да көстүбэт, космос нэлэһийэр көмүскэ чүөмпэтигэр, аҕыс иилээх-саҕалаах Аан Ийэ дойду хас биирдии иэгэйэр икки атахтааҕар, айылҕа ураты кистэлэҥин арыйар баҕалааҕар, ыра санаатын олоххо киллэрэригэр күүс-көмө, ыллык суолларын киэҥ аартыкка киллэрэр суолдьут сулус буолан, хагдарыйбат куйаар харыйата барааҕадыйан, силигилии үүнэн, сириэдийэн турар.

    0
Ответ на тему: Туораах. Кэпсээн
Введите код с картинки*:  Кликните на картинку, чтобы обновить код
grinning face grinning face with smiling eyes face with tears of joy smiling face with open mouth smiling face with open mouth and smiling eyes smiling face with open mouth and cold sweat smiling face with open mouth and tightly-closed eyes smiling face with halo smiling face with horns winking face smiling face with smiling eyes face savouring delicious food relieved face smiling face with heart-shaped eyes smiling face with sunglasses smirking face neutral face expressionless face unamused face face with cold sweat pensive face confused face confounded face kissing face face throwing a kiss kissing face with smiling eyes kissing face with closed eyes face with stuck-out tongue face with stuck-out tongue and winking eye face with stuck-out tongue and tightly-closed eyes disappointed face angry face pouting face crying face persevering face face with look of triumph disappointed but relieved face frowning face with open mouth anguished face fearful face weary face sleepy face tired face grimacing face loudly crying face face with open mouth face with open mouth and cold sweat face screaming in fear astonished face flushed face sleeping face dizzy face face without mouth face with medical mask face with no good gesture face with ok gesture person bowing deeply person with folded hands raised fist raised hand victory hand white up pointing index fisted hand sign waving hand sign ok hand sign thumbs up sign thumbs down sign clapping hands sign open hands sign flexed biceps
  
Обратная связь
Предложения и замечания