Уважаемые пользователи, форум с 11 мая 2020 года объединился с другими республиканскими форумами под новым названием "Республика".
По этой ссылке добавлять новые сообщения невозможно. Все прежние темы с обсуждениями останутся доступными для чтения.
Добро пожаловать на объединенный форум "Республика"!
Саха ынага Алтаайыскай кыраай чемпиона.
Куоста Макаарап  -    2696
Саха ынаҕа Алтаайга

Балаҕан ыйын 12 күнүгэр Алтаайскай кыраайга тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар саха ынаҕа аатырыан аатырда. Дьокуускай куорат “Үөкүйэ» бааһынай хаһаайыстыба баһылыга Константин Семенович Макаров 60 саха ынаҕын илдьэн Алтаайга иитэр. Кини Алтайскай кыраай быйылгы сыллаах быыстапкатыгар, саха ынаҕынан икки мөлүйүөн 384 тыһыынча олохтоох тыа, хаһаайыстыбата Арассыыйаҕа муҥутаан сайдыбыт кыраайыгар бастаата. Саха сылгытынан Көстөкүүн Макаарап иккис миэстэни ылбыт үөрүүлээх сураҕа иһилиннэ.
Алтайскай кыраай тыатын хаһаайыстыбатын министрэ аан дойдуга саамай кырдьаҕас, ынах сүөһү төрдө буолбут саха ынаҕа бу быыстапкаҕа бастаабытын астына киэн туттан бэлиэтээтэ уонна инникитин чугас кэмнэргэ бу ынах Арктическай регионнарга дэлэйэр кэскиллээҕин бэлиэтээтэ. Биһиги фермербитинээн саха ынахтарын, сылгыларын кытары хаартыскаҕа түстүлэр. К.С.Макаровы ынахтарын, сылгыларын Россия-1 киин телевидения уһулла. Арассыыйа киин сайтарыгар Көстөкүүн Макаарап ынахтара уонна саха ынаҕар майгынныыр ынахтар, обцевыктар тахсыталаан эрэллэр. Маннык элбэх иҥэмтэлээх хойуу үүттээх, эттээх саха ынаҕа Тульскай уобаласка 300 000 солкуобайга турарын иһитиннэрдилэр. 40 кыраадыстаах тымныыны тулуйар, ыарыыга ылларымтыата суох Саха ынаҕа алта, сэттэ үйэ анараа өттүттэн саха сирин биир гына киэҥник ыһыллан күүскэ тэнийэн үөскээбит. Саха ынаҕа билигин Эбээн Бытантай питомниктарыгар Новосибирскай НИИСХ-гар уонна саха сирин араас улуустарыгар бааһынай хаһаайыстыбалар иитиллэр. Ол иһигэр Горнайга, Намҥа баар.
Көстөкүүн Макаарап сүрүн сыала соруга Алтаайдары саха ынаҕын этинэн-үүтүнэн хааччыйыы,--диэччилэр улаханнык сыыстарыахтара. Кыра оҕо сааһыттан тыа хаһаайыстыбатын үлэтигэр кутун туттарбыт Көстөкүүн Макаарап өр сылларга эриһэн тыа хаһаайыстыбатынан дьиикэй ырыынак усулуобуйатыгар үлэлиир. Тыа хаһаайыстыбатын ханнык да көрүҥүнэн дьарыктаныы аан дойдуга саамай ночооттоох көрүҥ. Онон тыа хаһаайыстыбатын ыарахан үлэтинэн буолан баран саха сирин курдук тымныы, кытаанах, тыйыс усулуобуйалаах дойдуга чахчы дьон хоһууннара, энтизуастара, үлэ элбэх мындырдарын баһылаабыт эрэ дьон дьарыктаналлар.
Константин Макаарап өр сылларга дьаныһан туран үлэлээн дьиҥнээх ыраас сахалыы хааннаах ынаҕы булууга үлэлэстэ. Учуонайдары кытары сибээстэһэн саха ынаҕын инники кэскилин түстүүр сыаллаах Алтайга барбыта. Манна кини Арассыыйа бастыҥ саха ынаҕын кытары үлэлиир наука доктордарынаан сибээстэһэн улахан үлэни саҕалаата. Онон саха ынаҕа кини хотонугар арыллыбыт лабораторияҕа салгыы чинчиллэр, үөрэтиллэр. Бааһынай К.С.Макаров сүрүн сыала тугуй? Кини аан дойдуга саха ынаҕа ханна суох күндүттэн күндү сыаннаһын дакаастыыр уонна Арктическай регионнартан саҕалаан Арассыыйаҕа дэлэтэр сыаллаах. Онно Арассыыйа тыатын хаһаайыстыбатын министерствотынан анал программа оҥорор соруктаах. Билигин кини Арассыыйа наукатын улахан учуонайдарын кэтээн көрүүлэринэн тахсыылаахтык үлэлии сылдьар. Кини бу ынаҕынан саха киһитэ хантан хааннааҕын, кимэн кииннэҕҕин кытары ырытар билэр санаалаах.
Билигин киин сайтары өҥөйөн көрүөххэйиҥ. 2009 сыллаахха балаҕан ыйын аҕыс күнүгэр “Предместья” сурунаалга саха ынаҕынан дьарыктанар нуучча учуонайа Татьяна Данилова ыстатыйатыттан быһа тардан билсиһиннэриим.
--Тымныы полюһа саха сиригэр уонунан тыһыынча сыл анараа өттүгэр өлөн бүппүт мамонт үйэтин инниттэн үөскээбит саха ынаҕа билигин бэрт аҕыйах ахсаанынан хаалла. Үгүс көлүөнэ саха дьонунан бу дойду тымныы кыраайыгар хас эмэ тыһыынчанан сылларга адаптацияламмыт саха ынаҕын историята сүрдээх интэриэһинэй. Бу ынах наукаҕа даҕаны практическай олоххо даҕаны аһара тымныы тыйыс усулуобуйаны тулуйарынан, кылгас бигэ атахтаах намыһах уҥуохтаах бигэ чиҥ эттээх-хааннаах. Кини хойуу уһун түүнэн бүрүллүбүт. Этин-хаанын температуратын эргиирэ олус намыһах температураны тулуйар. Онон ханнык баҕарар ыарахан Арктическай усулуобуйаны уйар. Саха сирэ уон ый тымныылаах -60 кыраадыска диэри тымныйар. Кини маннык тымныыга күһүн баран баран туундараҕа лабыктанан аһылыктанан кыстыан сөп. Киин уонна соҕоруу саха сиригэр 7-8 ый кыһыннаах.
Былыргы көһө сылдьар сахалар кыһыҥҥыга бэлэмнэнэн от оттообот, анал хахха сири бэлэмнээбэт эбиттэр. Онон саха ынаҕа кыһынын бэйэтэ хаһан аһыыр идэлээх эбит. Саха сиригэр сахалар нууччалары үтүктэн олох кэлин ынахха анал хахха, хотон тутар буолбуттар. Алаастарынан үрэхтэринэн бүгэн олохсуйуохтарыттан сайынын оттуур буолбуттар.
Билигин даҕаны бу ынаҕы күһүн хойукка диэри таһырдьа тымныыга туталлар. Тымныы ойбонтон бэйэтэ уулуур. Ол түмүгэр бу ынах олус сыаналаах хаачыстыбалары бэйэтигэр иҥэриммит. Кыһынын сайыҥҥы кэмтэн биэс алта бүк түүтэ уһуур. Атын боруода ынахтарга холуйдахха түүтэ ортотунан үс бүк уһун, 4 бүк хойуу буолар Ханнык да ыарыыга ылларбат. Туберкулез, бруцелез уо.д.а. ыарыылар киниэхэ дьайбаттар. Бырдах үөн-көйүүр сиирин тулуйар. Аҕыйах гынан баран элбэх иҥэмтэлээх 4-4,7 сороҕор 6-7 бырыһыан сыалаах хойуу үүттээх. Кини үүтүттэн араас үүт ас оҥоһуллар. Ордук тары оҥорон кыһыҥҥыга хаһааналлар. Үүт, суорат, аһыйбыт үүт, сибиэһэй отонноох күөрчэх сүнньүнэн оҥороллор. Сүөгэйиттэн арыыланар. Кини үүтүн белога 3,7, лактозата 4,69 бырыһыаннаахтар. 0,74 бырыһыан минеральнай веществолаах. 87,4 ккал калорийностаах. Үүтэ англо-нубийскай коза үүтүгэр майгынныыр. Ол эрээри эксперимент оҥоруу түмүгэр 50 киһиттэн 45-һэ коза үүтүнээҕэр саха ынаҕын үүтүн ордорбуттара.
Саха атыыр оҕуһа 300 киилэ ыйааһыннаах. Тымныыга бу ынах ордук сыаланар уойар. Онон күһүн хойут идэһэ оҥостоллор. Мраморнай эт быыһыгар сыа үүнэр.
Саха ынаҕа олох атын көрүҥ. Европейскай ынахтар турдартан төрүттээхтэр. Кини зебуну дьиэтииттээн үөскээбит буолуон сөп, диэн үгүс учуонайдар түмүк оҥороллор. Зебуну дьиэтитии Сахараттан, Африкаттан саҕаламмыт. Ближнэй Восток уонна Междуречьеҕа уон тыһыынча сыл анараа өттүгэр үөскүү сылдьыбыттарын архиологтар бигэргэтэллэр.
Монглоидтар бүтэһик олохторо алта сэттэ тыһыынча сыл анараа өттүгэр сахалар соҕорууҥҥу расса ареалыттан Кашмарынан, Туркестанынан, Памирынан айаннаабыт буолуохтарын сөп. Илиҥҥи Туркестаны хабан. Оччотугар азиатскай бөкчөгөрдөөх оҕуһу, зебуну кытары булкуһан хаан атастаспыт буолуохтарын эмиэ сөп.
1929 сылтан сахаларга холмогуор, семинтал сүөһү киирбитинэн саха ывнаҕын туоратыы эһии үлэтэ күүскэ ыытыллыбыта. Ити селекционнай сыыһаны өйдөөн саха республиката 1986 сылтан саха ынаҕар болҕомтотун ууран дьарыктанан эрэр,--диэн учуонай бу сурунаалга саха ынаҕын туһунан суруйбут.
Билигин саха ынаҕын үөрэппит учуонайдар үлэлэрэ интернет сайтарга элбээтэ. Билиҥҥи көлүөнэҕэ ыллаан, үҥкүүлээн, күрэхтэһэн эрэ аан дойдуга албан аатырар курдук өйдөбүллээх дьон баар буоллулар. Киһини киһи оҥорбут үлэ барахсан ханна да өрө тутулуннаҕына эрэ сайдыы, үчүгэй олох кэлэрин аан бастаан өйдүөхтээхпит. Ырыа, үҥкүү, күрэстэһии баара суоҕа үлэ киһитин сынньалаҥа буоларын умнуо суохтаахпыт.
Билигин ханнык да хоп-сип хотуппат, саханы саха дэтэр иһин туруулаһан үлэлиир, үлэни эрэ өрө туппут Көстөкүүн Макаарап дьаныардаах үлэтин түмүгэ Арассыыйа эбэҕэ аатыран аан дойду таһымыгар биллэр, биһирэнэр кыахтааҕын туһунан киин сир улахан учуонайдара суруйар, кэпсиир буолан эрэллэр. Онон Куоста Макаарап историческай суолталаах научнай үлэҕэ кини үлэтэ кыттыһан эрэр. Сорохтор байар дьону көччүйэр, көрүлүүр эрэ туһугар байар курдук саныыллар. Билсиҥ, көрүҥ Куоста Макаарап үбэ-харчыта наукаҕа уонна дьон доруобуйатын тупсарар бастыҥ хаачыстыбалаах аһылыгы бэлэмнээһиҥҥэ ананар. Оннук хайысханан олоҕун устата үлэлээн кэллэ.

Арамаан Дьөгүөрэп.
Ответов 9
  • ыччат
    13 сентября 2015
     

    саха ынага биьиэхэ эрэ баар диэн

    киьиргэнэбит да, соторутаагыта тыа хаьаайыстыбатын министерствотын департаменын тойоно Герасимов кэлэн керен барта. Куоракка тиийэн докладтаабыт этэ, министригэ, Правительство сайтыгар эмиэ суруллан турар, онно олохтоохтор саха ынагын элбэтиигэ, харыстааьынна ээл дээл сыьыаннаьаллар, наадыйбаттар диэбит этэ. Анардас улуус баьылыга эрэ улэлэьэ сатыыр курдук суруллубут этэ, хата теттеру ини, дьаьалта кыьамматыттан, дьалагайыттан, тэрээьинэ суогуттан саха ынага эстэр турукка киирдэ ини, дьонун хата бэйэбитин, туох да кемете суох, анардас бэйэлэрин багаларынан суеьу ииттэ сатыыр дьону буруйдууллар эбит. Бу сурэ бэрт буолбатах дуо. Тойоттор бэйэлэрэ ыты да сатаан иппэттэр уонна ессе бэйэбитин буруйдууллар эбит. Правительство сайтыгар киирэн Герасимов отчетун аагын эрэ

    0
    • ыччат
      13 сентября 2015
       

      бу баар эбит

      Минсельхоз ознакомился с качеством содержания якутского скота в Эвено -
      Бытантайском улусе
      4 Сентябрь, 2015 - 11: 18 Добавил : minselhoz
      С 27 августа по 1 сентября т . г . Алексей Герасимов , руководитель департамента животноводства и племенного дела
      министерства сельского хозяйства и продовольственной политики РС ( Я ) побывал в рабочей командировке в Эвено-
      Бытантайском улусе.
      Руководитель выехал в северный улус для ознакомления с ходом кормозаготовительной кампании и деятельностью ГБУ
      «Бытантай» .
      Как и в большинстве северных районов , здесь основной деятельностью является оленеводство , в улусе в последние годы
      развивается и табунное коневодство. Эвено-Бытантайский улус считается одним из стратегически важных районов в
      животноводстве – здесь содержится преобладающая часть якутского аборигенного скота .
      Сегодня в улусе работают два крупных сельскохозяйственных предприятия : ГУ ГП «Бытантай », МУСП « Ленинский », шесть
      родовых общин , три сельскохозяйственных потребительских кооператива и семь крестьянских ( фермерских ) хозяйств , также
      личные подсобные хозяйства, содержащие сельхозживность.
      Как отметил по итогам командировки Алексей Герасимов , ввиду того , что в Эвено- Бытантайском улусе с начала июля шли
      обильные проливные дожди, под водой оказалась наибольшая часть сенокосных угодий . При плане 1650 тонн сена в улусе
      на начало сентября заготовлено 619 тонн ( 37, 55 %) . Руководство улуса разрабатывает меры по заготовке достаточного
      объема кормов. Были организованы субботники с участием работников администрации и управления сельского хозяйства.
      Глава Иван Горохов также намерен привлечь и предприятия улуса для организации массового субботника.
      Между тем, руководитель департамента Алексей Герасимов отметил , что население неактивно участвует на субботниках :
      держатели частного подворья намерены приобрести сено из других районов за счет своего семейного бюджета .
      Сложная ситуация по кормам прогнозируется в крупном сельскохозяйственном предприятии улуса – ГБУ ГП « Бытантай» .
      Учреждение пока заготовило лишь 60 тонн сена , когда как потребность составляет 340 тонн сена . « Бытантай» является
      генофондным питомником якутского аборигенного скота . Здесь по статистическим данным на 1 сентября т . г . содержится
      205 голов, в том числе 67 коров .
      Алексей Герасимов отметил: « Осмотрел сенокосные угодья . По словам жителей улуса до конца октября они намерены
      заготавливать сено . В эти дни погода стоит хорошая , 22 работника ГБУ «Бытантай » вышли на субботник». Также он
      подчеркнул, что в связи с тем, что за предыдущие годы не проводились мелиоративные работы , отмечается низкий
      травостой на сенокосных угодьях и пастбищах . Так , были обсуждены проекты по организации мелиоративных работ по
      спуску вод с сенокосных угодий в будущем .
      Руководитель департамента сказал, что Минсельхозом оказывается серьезная финансовая поддержка на содержание
      крупного рогатого скота : «Наша политика нацелена на сохранение и преумножение поголовья якутского аборигенного скота ,
      который был источником жизнедеятельности народа Саха на протяжении десятки тысяч лет . Скот отличается высокой
      жирномолочностью , хорошими вкусовыми качествами мяса и молока, обладает уникальной устойчивостью к болезням».
      Также Алексей Петрович добавил , что у населения улуса , предприятий нет активного настроя в укреплении производства . В
      связи с чем , надо усилить работу в данном направлении в соответствии с законом « Об охране и использовании генофонда
      якутского скота » .
      Сегодня Минсельхозом республики субсидии на содержание маточного поголовья якутского скота перечислены в полном
      объеме . Во время отчета Правительства республики население у министра Александра Артемьева ходатайствовало о
      доведении субсидии по животноводству в начале года . Учитывая пожелание населения, средства субсидии были доведены
      до муниципального образования в первом квартале текущего года . Размер субсидии составляет 30 тысяч на одну маточную
      голову , субсидии получают как организованные хозяйства, так и личные подсобные хозяйства. Всего улусу направлено 6 960
      тысяч рублей. ГБУ «Бытантай» было перечислено 9 435 611 рублей на выполнение государственного задания по сохранению
      поголовья якутского аборигенного крупного рогатого скота .
      В целом, эвено -бытантайцы настроены на плодотворную работу, сегодня перед ними стоит задача сохранить поголовье
      якутского скота у населения, нарастить объемы сельскохозяйственного производства, развивать в улусе табунное
      коневодство.

      0
  • элгэс
    28 сентября 2015
     

    Саха оҕуһа атыылаһабын эбэтэр 3тэх атыыр соноҕоско атастаһабын, билсэр тел 89676240186, дьааҥыттан коля

    0
  • Идэьэ
    23 октября 2015
     

    Саха ынага биьиэхэ билинни туругунан элбиир ол аата урун илгэбит сууруктуу устара эмис эт киьи айагын аайы ыстанара кыаллыбат буолбут боппуруос кыаллыа да суога арай балаган ыйытан оттууру сагалыыр салалта тордуттэн уларыйдагына элбиир аакка барара дуу хата сап сагаттан салганан биир утуо санаалаах инниуиеи урутаан корор дьахтар сир аайы таргатан сахабыт сирин сорох улуустарыгар саха суоьутэ элбээн эрэрин туьунан аагабыт Онон Диана Николаевага кэнники фамилията уларыйбыт этэ ТВ корон турардаахпын мунура суох махтаныах тустаахпыт саханы саха дэтэрбит мааны суоьубутун быстыбат дьылгалаабытыгар

    0
  • Идэьэ
    23 октября 2015
     

    Ол эбэтэр дьаьала суох хаьаайыным сыл тахсар кыага суох диэн бириигэбэрдээбититэн суускэ охсулуом кэриэтэ атын сиргэ учугэй коруугэ турарым туох куьаганаах буолуой

    0
  • Олохтоох
    23 октября 2015
     

    Бүтүн улуус биир дьахтарга тиийбэппит,кыбыстыы дии,биһи бэйэбит ити Диана курдук телевизортан түспэхзэ саха ынахпытын,кини мраморнай этин бренд оҥостон реклаамалан этин үүтүн атыыга таһаарыахтаах этибит,аҕыйах ынах кыстыыр отун да булунуохха сөп эбитэ буолуо.Уһун сайыны быһа үбүлүөйдээн оонньуу сылдьаьыт,ити үөһээ эппиттэрин курдук күһүн кэлэн оттообута буолабыт,саат суут.

    0
    • ыччат
      23 октября 2015
       

      Кустуурга баар ынагы барытын

      ГУП "Тускул" диэннэ бэриллэр гына администрация улэлэспит диэн баара, онон сотору ынахпытын хаартыскага эрэ керербут буолуо, кырдьык буоллагына эстэр суолга киирбиттэр быьыылаах

      0
  • Маша
    19 июня 2017
     

    Саха ына5а диэн урукку былааска Слепцов Иннокентий Николаевич(КУстур ) охсуьан саха ына5а хаалар , араас киьи кэлэн улэлээбитэ (сорох район администрациятыгар билигин да улэлээбитэ буолан олорор) буолан ынах бо5о олон ,хотон улэьиттэрэ (бырааьынньыга да оробулэ да суох ) хамнаьа да суох олороллоро. Ол быыьыгар Диана ,сана киьи кэлэн улэлээн радионнан ,телевизорынан кэпсээн ипсээн ааьар," наьаа минньигэс мраморнай эттээх саха ына5а " диэн кэпсээн киьи бо5ону ымсыырдар . Ол ыьыы тохтуу кэнниттэн Горохов Константин Гаврильевич табаарыьын ,Постников Владимир Владимировиьы ,комо5о ыныран сурдээх элбэх иэскэ ,кредитка киирбит тэрилтэни икки сыл куускэ улэлээьин кэнниттэн иэстэн босхолоотулар. Мин атын сиргэ олордорбун да5аны Кустуурум (дойдубар бу кризис бириэмэтигэр тэрилтэ да диэн а5ыйаабыт ,улэ былдьаьык буолуохтаах) биир тутаах тэрилтэтэ учугэйдик улэлээн эрэрин истэн бар5а махталбын тиэрдэбин икки эдэр дьонно ! Билигин хотон улэьиттэрин улэтэ ый аайы толонор уонна киьиэхэ туох нааданый .

    0
    • мин
      12 июля 2017
       

      тугу2

      туойан бардын, учугэй тэрилтэ 7 ына5ы ырыаран соро5ун охторон кистии саба свалка5а тиэйбитин этэ5ин дуо , отун сатаан оттообоххо аьаппахха

      0
Обратная связь