Олох биирдэ бэриллэр!
Сергей  -    39209
Күндү ааҕааччым, суруйар кинигэбэр арыгы алдьархайын хайдах баарынан, кырдьыгынан көрдөрүөҕүм. Баҕар, сорох сиринэн ааҕарга ыарахан буолуо гынан баран, мантан атыннык суруйдахха ситэтэ суох буолсу.
Илиилэрбиттэн уонна хаҥас атаҕым улахан тарбаҕын төбөтүттэн ураты тугум да эмсэҕэлээбэтэх. Илиим бүлгүммэр диэри бэрэбинэ курдук үллэн таҕыста. Онтум түүн тииһиктээн утуппата. Футболкабын устан кэбиһэр өй киирээхтээбэтэҕэ, сиэхтэрэ быһа киирэн биир сор буолла. Балаатаҕа бииргэ сытааччыларбыт сорохторо кыайан турбаттар. Ол иһин таас бааҥкаҕа убаҕастаан баран, киирэр-тахсар дьонунан сүөкэттэрэллэр. Балаатабытыгар араас ыарыһах баар: умайбыт, үлүйбүт, охтубут, сууллубут, кырбаммыт... Саҥа киирээччилэр арыгыларын-табахтарын сыттара, өлөр-тиллэр былдьаһыгар сытан таҥастарыгар холлон кэбиспиттэрэ, кир-хох иҥмитэ барыта булкуһан «арамааппыт» диэн амырыын. Сытан эрэ тахсан киирээччи үгүс. Сорохтор, сиэстэрэни күүтэ сатаан баран, төлө ыытан кэбиһэллэр. Ол курдук ким эрэ уларытыар диэри — күҥкүйүү. Көрүдүөргэ — умайбыттар, үлүйбүттэр өҥнөөх ойуулара ыйанан турар, ону сиргэнэ-сиргэнэ көрөбүт (аҕыйах хонугунан бэйэбит илиибит-атахпыт маннык буолан тахсыа диэхпит дуо?). Бу хартыыналары арыгы атыылыыр сиргэ ыйыыллара буоллар дэһэбит. Баҕар, биир эмэ киһи туттунуо эбитэ буолуо.
Бэрэбинэ курдук сүүлэ иһэн тахсыбыт илиилэрим, түүн тэһэ баран, онто да суох кирдээх утуйар таҥаһым хаан-ириҥэ булкаастаах убаҕаһынан ньамахтанна. Ыарыыта диибин диэн. Арай, илиилэргин өрө уунан сыттахха арыый буолар да, төһө өр оннук сытыаххыный. Мөхсөбүн аҕай. Көрөр киһитэ суох иэдэйииһибин. Дьэ, мин аҕай диэн дархаһыйан, арыгынан утахтанан бэйэбин да, дьоммун да эрэй бөҕөтүгэр тэптим быһыылаах. Кыһыйбытым-абарбытым иннигэр аны-кэлэн хайыахпыный?! Түспүт ыалбар, быраатым аахха, ханна баарбын биллэриэх эбиппин да, хайдах сибээстэһиэх муҥум эбитэ буолла: төлөпүөннэрэ суох, куорат түгэҕэр олороллор. Бииргэ сытар дьоммун кытта син билсэ сатаатым. Аны биир кыһалҕа күөрэйэн таҕыста: тахсан киирэрим. Үлүйбүт илиибинэн ыстааммын сатаан сулбуруппаппын, аны улахаммар сырыттахха хайдах соттобун?... Барыта – арыгыттан. Нэдиэлэ курдук арыгылаабыт киһи бастаан утаа тугу аһыаҕай. Онтон эдэр организмым син биир аһылык көрдүүр буоллаҕа дии. Улаханныыртан туттунан аһылыкпын көҕүрэтэн, тулуйа-тулуйа сылдьарга күһэлинним. Эрэйдэнним аҕай. Киһи кыбыстыах, тахсан киирэ олорор киһини көрөн кинини ымсыыра саныыр курдук буоллум.
Арай биир күн, оргуйбут ууга буһан сытар сиэнин харайсар, Үөһээ Бүлүү дуу, Бүлүү дуу кырдьаҕаһа куоракка тахсарыгар дьонум ханан олороллорун ыйытан-ойуулатан, миигиттэн сурук илдьэ барда. Ол күнү быһа оҕонньорбун кэтэһэн бөҕө буоллум. Булуо дуо быраатым аах дьиэлэрин? Киһи баар буолуо дуо дьиэҕэ, кини тиийэригэр? Арай куорат ыала киллэрбэтин? Дьэ, күүттэххэ күн уһуур да буолар эбит. Кырдьаҕаһым барахсан дьоммун булан, илдьиппин тиэрпитин истэн үөрбүппүн эриэхсит. Бу кырдьаҕаспар махталым муҥура суох, хомойуох иһин, аатын-суолун умнубуппун. Дьонум кэлэн көрүстүлэр, кийиитим барахсан ытаан-соҥоон бараахтаата. Аныгыскы эриэйсэнэн кэргэним көтөн кэлэр буолбут. Инньэ гынан, дьэ үөһэ тыынным.
Арай биир сарсыарда маҥан халааттаах кыыс бөҕөтө кэллэ. Биир бааһынайдыҥы, ачыкылаах саҥарбыт-иҥэрбит дьахтар кэнниттэн сылдьан биһигини кэрийэн көрөллөр, үлүйүүбүт-умайыыбыт истиэпэнин эҥин ырыталлар. Устудьуоннар эбит. Кыбыстан да диэн ханна бараахтыахпытый, сукуһан баран олороохтоотохпут дии. Салайааччыларын маннааҕылар бэркэ билэллэр бадахтаах. Мин хаһан быстарарбын уонна төһө өр сыппыппын ыйыталаһан баран айдаан бөҕөтүн тарта: хайдах нэдиэлэ эрэ сыппытын кэннэ эпэрээссийэлиигит диэн. Үлүйбүт киһини үлүйүү кыраныыссата тахсыар диэри, кырата икки нэдиэлэ курдук күүттэриэхтээх үһүлэр. Эрдэ быһылыннаҕына, үлүйүү, эбэтэр өлбүт эт тахса турар. Хос-хос быһыллыан сөп. Мин онон сүгэ түһүөр диэри сынньанар «дүлүҥ» буоллум (дьиҥнээхтик). Кэлин, хос-хос быстарар дьону көрдөхпүнэ-иһиттэхпинэ, миэхэ ол кып-кыратык көстөн ааһаары, холооно суох улахан үтүөнү оҥорбут (хомойуох иһин, аатын да билбэппин) барахсаны өйдүү түһэбин. Идэлэрин итинник баһылаабыт, бэриниилээх дьоммут элбии туралларыгар баҕарабын.
Ити курдук, кэргэним кэлиэр диэри улахаммын тахсан киирбэккэ эрэ сырыттым. Таҥара накааһа эбит. Ити кыһалҕа барыбытыгар да сытыытык турар быһыылааҕа: кыра наадабытыгар син бэйэ-бэйэбитигэр көмөлөсүһэн сылдьарбыт, сорохтор бэйэлэрэ бэйэлэрин син хааччыналлар. Эбиитин туалеппыт уопсай буолан буоратта. Ол эбэтэр, ким урут киирбит: дьахталлар киирдэхтэринэ — дьахталлар, эр дьон киирдэхтэринэ — эр дьон туалета буолар.
Бу айылаах «үтүөҕэ» тиэрдибит арыгы туһунан.
Биһиги бары да кэриэтэ арыгыттан сылтаан оһолго-дэҥҥэ түбэспит дьоммут. Туох эрэ улахан сэрии буола турарын курдук этэ. Умайбыт-үлүйбүт, кырбаммыт-эттэммит, охтубут-сууллубут бөҕө харыыта суох суккуллар. Бу тухары арыгы кыттыгаһа суох буолбат. Саҥа киһи киирдэҕин ахсын «мин эрэ буолбатах эбиппин» диэн, биһиги, иһээччилэр, бэйэмсэх уонна ханыы тардынар үгэспитинэн, испитигэр үөрэбит. Төһөнөн сололоох-чыыннаах киһи киирэр да, оччонон үөрүүбүт үрдүүр. Биир албакаат уол тарбахтарын үлүтэн киирбитэ, хата быһыллыбатаҕа. Ол оннугар биһиги «оннооҕор бу суут-сокуон дьоно итирэн үлүйэллэр эбит» диэн үөрсүбүппүт. Арыгы обургу киһини дуоһунаһынан, сааһынан, омугунан да араарбат. Кырдьыга даҕаны, бары да арыгы быһа сиэбит мэйиибитигэр ханыы тардынар, бэйэмсэх санаабытыгар онтон атын санаа киириэн да сатаммат буоллаҕа.
Ол эрээри биһиги испитигэр арыгыны испэт буолан баран арыгыттан эмсэҕэлээбиттэр эмиэ бааллара. Ол курдук, биир Ньурбаттан төрүттээх кырдьаҕас, дьиэ кэргэн Саҥа дьыллааҕы нуорматын (арыгы толуонун) ылан баран маҕаһыынтан тахсан истэҕинэ, арыгытын былдьаары хатыйан охторбуттара, улаханнык ыарыыланан суһал көмөнөн биһиэхэ киирбитэ. Дьэ, иһээччилэр кыыллара турбут да эбит. Оҕонньору балаатаҕа миэстэ суоҕуттан көрүдүөргэ сытыарбыттара. Бадаҕа, уоллаах кийиитэ быһыылаахтара, бэркэ харайаллара. Биһиги улууспут аҕа баһылыга кинилэр нэһилиэктэриттэн төрүттээх эбит. Онон аймаҕырҕаһан билсэн, хойуккааҥҥа диэри сэһэргэстибит. Сарсыныгар туран көрбүппүт, дьоммут суохтар, оҕонньор куойката кураанах. Ыйыталан билбиппит, кырдьаҕаспыт барахсан «өбүгэлэригэр айаннаабыт»... Өссө да олоруох кырдьаҕас барахсан, арыгы сиэртибэтэ буолаахтаабыта. Дьэ, кырыыстаах ас диэтэҕиҥ! Бу өлүү кэнниттэн миэхэ аан бастаан арыгылааһыҥҥа утарылаһар туох эрэ санаа охсуллан ааспыта. Тоҕо ким эрэ арыгылаан иһэ аһыйбытыгар ити кырдьаҕас, онто да суох кылгаабыт олоҕо толук буолуохтааҕый?!
Кэргэним кэлээтин кытта мин улахаммар тахсан киирэн, киһи тэҥэ суох буоллум. Куоракка баар аймахтарым, урууларым кэлэ сылдьан эҥин сүргэм көтөҕүлүннэ. Хаһыат, сурунаал бөҕөтүн аҕаллылар. Кэргэним дойдубуттан таба быара, уулаах отон аҕалан, сүрэхпин-быарбын сойуттум.
Биирдэ үлүйбүттэр отделениеларын сэбиэдиссэйэ Н.Н. Божедонов кэбиниэтигэр ыҥыран ону-маны ыйыталаста. Оҕолорбун, кэргэним, дьонум тустарынан. Онтон сыыйа омук оҥорор протеһын туһунан кэпсээн барда. Мин төбөбөр сыыйа илиилэрбиттэн матан эрэрим биллэн барда. Бу тухары эмтээн-томтоон илиилээх хаалыам диэн, кыра да буоллар, эрэҥкэдийэрим симэлийдэҕэ. Хараҕым уута ыгыллан тахсыбытын билбэккэ да хааллым. Сарсын мин хаҥас илиибин быһар буоллулар. Дьэ хайдах буолабын онтон, дьонум-сэргэм хайдах ылынар арыгылаан баран, үлүйэн илиитин быстарбыт киһийдэҕи. Оҕолорум барахсаттар төһө эрэ кыбыстыыга бараллар? Оҕолор бэйэлэрин истэригэр кырыктаах баҕайы буолааччылар. Үөҕэн, ыстырыыстаан сордууллара буолуо аҕаҕыт илиитэ суох диэн. Оттон таптыыр киһини кууһар, кыра оҕону көтөҕөр дьол диэнтэн маттаҕым ити. Хайа, оттон тахсан киирэрбэр куруук киһи батыһыннарыылаах сылдьыах муҥум дуу. Олус эрэйи көрөөрү гыннахха, бу эрэйдээх-буруйдаах сир ийэ үрдүттэн эрдэ-сылла күрэнэр ордук буолсу дуу... Арыгы обургу тэптэ да тэптэ. Ол иһин да, кэлин олус кэбилэммитим.
Операционнайга эмиэ устудьуон бөҕөтө. Дьэ, кыргыттарга табыллыбыт киһибин быһыылаах, саатар илиим быһылларыгар кытары кыргыттардаах буоллаҕым. Барахсаттар, ол да буоллар көмөлөстөхтөрө дии: кыргыттар көрөн турдахтарына хайдах мөлтөөн биэриэххиний, тулуйаргар эрэ тиийэр буоллаҕыҥ. Бастаан норкуос биэрээри гыммыттарын «ылбаппын, маннык быһыҥ, тулуйуом» диэн айдааран турдум. Николай Николаевич сүүрэн кэллэ «сүрэҕэ үчүгэй эбит, «местнэйдээн» баран оҥоруҥ» диэтэ. Ол аата, быһыллар илиибин эрэ утуталлар, бэйэбин бүтүннүү буолбатах. Илиибэр укуол бөҕөтүн туруордулар. Сотору соҕус илиим дыҥ курдук буолан хаалла: иннэнэн астахтарына, сөмүйэнэн анньар курдук буолла. Илиибин хайдах быһалларын үөһээҥҥи лаампалардаах сиэркилэнэн көрө сыттым. Бу эрбиилэрэ эҥин боростуойун. Мэктиэтигэр, дьэбиннээх курдук. Тааҕы-таах эрбээн баран тосту тутан, ылан быраҕан кэбистилэр. Биирдэ ньиэрбэбин таарыйдылар быһыылаах: туймааран ыллым. «Тоҕо киһини уотунан оҕустараҕыт» диэн дьээбэлэнэ сытабын. Кытаатыҥ, түргэнник бүтүҥ, айыкка. Тиритэн, уу-чоккурас буоллум. Утаттым аҕай, тигэллэригэр ыарыыланным да, тулуйдум. Дьэ бүттүлэр...
Иккис илиибин нэдиэлэ курдугунан диэн буолла. Киһи көмөтө суох тугу да туттубат буолан хааллым. Иккиспин быстахтарына, олох да иэдэйии буолсу. Оттон хайдах эрэ дойдуну буллахха тугу эмэ тобулаа инибин. Ама, бу орто дойдуга, мин баара-суоҕа бачча сааспар эрэ диэри олороору кэлбитим буолуо дуо?! Аҕам-ийэм миигин баччаҕа кэлэн баран илиилэрэ суох хааллын диэн төрөппүттэрэ-ииппиттэрэ буолуо дуо?
Нэдиэлэ курдугунан аны иккис илиим быһыллыбыта. Кыра оҕо курдук буола түстүм, киһитэ суох ончу тугу да гыммаппын. Дьэ, өйдөөтүм, таҥара киһиэхэ илии диэн хайдахтаах бэлэҕи оҥорбутун. Киһи бэйэтэ таҥара биэрбит илиитин курдугу хаһан да оҥоруо суоҕун. Ханна эрэ кыраныысса таһыгар оҥороллор диэн үһү-таамах кэпсээн баар да, баҕа санаа эрэ буолаахтаатаҕа. Арай хаачыстыбатынан эрэ ордук буолуо. Бастаан, илиитэ суох буоллаҕым утаата, мин эмиэ ол остуоруйаны итэҕэйэр этим. Кыһалҕам элбээтэ, саамай боростуойун да ылан көрдөххө — тарбаныы.
Ответов 32 Написать ответ
  • С
    5 января 2014  

    О

    Илиилээх киһи дэбигис өйдөөбөт кыһалҕата. Мин билигин ынах барахсан ханна эрэ маска-окко аалына турарын көрдөхпүнэ, олус аһынабын. Тиийэн тарбаан биэриэх санаам кэлэр. Ити кыһыйбыт сиргин аалынаргар сөптөөх маһы-оту булунуоххун наада. Тахсан киирии эрэйин туһунан эттэххэ, ыстааҥҥын хайдах эмэ түһэриннэххинэ, тардынаргар син биир киһитэ суох сатаммаккын. Хайдах соттор туһунан этэ да барыллыбат. Суунар-тараанар эмиэ кыаллыбат. Илийбит мыыланы кыайан да туппат буоллаҕыҥ. Тимэхтээх таҥаһы эмиэ таҥныбаккын. Итии иһити туппаккын. Кыра оҕону көтөҕөр, таптыыр киһини кууһар дьол аны тосхойбот. Маны таһынан, суруйаргар түһэн испэт пааста, эрэй бөҕөтүнэн эрийтэрэн баран, атын сиргэ тиийэр төлөпүөн кыһыыта-абата. Ити мин саҥа олоҕум кыһалҕатын сорҕото эрэ.

    Маны барытын мин аһыннараары суруйбаппын. Маннык олоҕу арыгы көмөтүнэн бэйэм талан ыллаҕым. Арааһа, олох барыта бырааһынньык курдук буоллаҕына, үөһээҥҥилэр сөбүлээбэттэр, киһи бу Орто дойдуга ананан кэлбит аналын толорботоҕуна, син биир ирдииллэр быһыылаах. Кыһын устата элбэх да сордоох илиититтэн-атаҕыттан матар эбит. Кинилэр бары киэҥ Саха сирин устун тарҕанан, сүтэн-оһон хаалан, биллибэт эбит буоллахтара... Итилэртэн үксүлэрэ синэ биир диэн баран, арыгы дьэбэрэтигэр аны хаһан да күөрэйбэттии түһэллэр быһыылаах. Оттон ийэлээх, халыҥ аймахтаах өттүлэрэ, ордук ыал кыралара-атаахтара буоллаҕына, кыҥкыйданан, кини саҕа атаҕастаммыт суох аатыран, аһаан-сиэн, сордорун-сордоон, муҥнарын-муҥнаан сырыттахтара. Бэрт аҕыйахтара бу үөһээлэр ыыппыт үөрэхтэрин өйдөөн, сиргэ кэлбит аналын толорор быһыылаах. Ити курдук, бу күн сиригэр үктэнэн, дойдум, дьонум туһа диэн, туох да күттүөннээҕи оҥорбокко, өйүм-санаам барыта арыгы дьаарынан бүрүллэн, күөгэйэр күммэр сылдьан очурга ыарыылаахтык оҕустарбытым...

    0
  • с
    5 января 2014  

    Олох биирдэ бэриллэр! Сэһэн

    image

    0
    • Читатель
      5 января 2014  

      олох биирдэ бэриллэр

      От исин да Ханна аахпытым дии саныы сытабын ээ, тылларынан майгынната санаатым. Дьэ кыдьык ыарахан...

      0
    • Сергей
      5 января 2014  

      салҕыыта

      Арааска, олох барыта бырааһынньык курдук буолаары гыннаҕына, үөһээҥилэр сөбүлээбэттэр, киһи бу Орто дойдуга ананан кэлбит аналын толорботоҕуна, син-биир ирдииллэр быһыылаах. Кыһын устата, элбэх да сордоох илиититтэн-атаҕыттан матар эбит. Кинилэр киэҥ Саха сирин устун тарҕанан, сүтэн-оһон хааланнар, биллибэт эбит буоллахтара…Олортон үксүлэрэ, синэ биир диэн, арыгы дьэбэрэтигэр олох хаһан да күөрэйбэттии умсаллар. Ийэлээх-аҕалаах, халыҥ аймахтаах өттүлэрэ, ордук ыал кырата-атааҕа буоллаҕына, кинилэргэ кыҥкыйдаан, кини саҕа атаҕастаммыт суох аатыран, аһаан-сиэн, сордорун-сордоон, муҥнарын-муҥнаан сылдьыахтара. Бэрт аҕыйахтара эрэ, үөһээлэр ыыппыт үөрэхтэрин өйдөөн, сиргэ кэлбит аналларын толороллор быһыылаах. Ол курдук, бу күн сиригэр үктэнэн, дойдум, дьонум туһа диэн, күттүөннээҕи тугу да оҥорбокко, өйүм-санаам арыгы дьаарынан бүрүллэн, күөгэйэр күммэр сылдьан илиилэрбиттэн маппытым…
      Тоҕо илиилэрэ суох хааллым? Ким эрэ кыраабыт бэйэтэ буоллаҕа дуу? Оттон, тоҕо илиилэрим эрэ? Үгүс үлүйбүт илиититтэн, атаҕыттан тэҥҥэ матар ээ. Сорох олох даҕаны үргүлдьү анараа дойдуга аттанар. Эмиэ да, бу илиилэрбинэн кими да кырбаабыт-атаҕастаабыт, кимтэн да уорбут-талаабыт айыым-харам суохха дылы. Арай, бу илиилэр туспа аналлаах буоллунар? Бээ, бээ, аны кырдьык, мин үөһээттэн аналым бу илиилэрбинэн дьоҥҥо-сэргэҕэ туох эрэ үтүөнү-кэрэни аҕалыахтаахпын, арыгылаан дьаабылана сылдьан толорботохпуттан буолаарай? Барыта арыгыттан. Аат аһын ким эрэ айда буолла? Ол эрэн, мин бэйэм олох буруйа суох буолуом дуо? Миигин ким да охторо сытыаран, арыгыны айахпар куппатаҕа. Эбэтэр, дьылҕа-хаан быһаарыытынан, бу киһи илиилэрин ылан өйдөнөрүгэр кыахта биэриэххэ диэн быһаарыллыбыта дуу? Үчүгэй да, куһаҕан да мээнэ буолбат быһыылаах, туох барыта үөһээттэн быалаах-туһахтаах, ыйыылаах-кэрдиилээх.
      Ахсааммыт күн-түүн эбиллэ турар. Саҥа киирээччилэр иккис-үһүс хонуктарыгар, урут киирбиттэри көрөн, дьэ төбөлөрүгэр оҕустаран, туохха-ханныкка түбэспиттэрин өйдөөн, саҥаларыттан матан, били, маҥнай киирэллэригэр киэптээбиттэрэ-киэбирбиттэрэ мэлийэн, ама, маннык бэйэлээх арыгылаан бу буолбут үһү дуо диэххэ айылаах дьүһүн уларыйаллар. Биллэриллибэтэх сэрии «сиэртибэлэрэ» күн-түүн киирэ тураллара. Хас кыһын аайы маннык хатылана турар үһү. Аны саас, сайын тимир көлө «сиэртибэлэрэ» элбииллэр. Ол гынан баран, манна да арыгы кыттыгаһа суох буолбат. Барытыгар баар!
      Бастаан утаа, алдьархайга түбэспитим кэбэҕэһэ бэрдиттэн: «Күлүгээттэргэ түбэһэн, кырбанан маннык буоллум (биллэн турар сөптөөх утарылаһыы кэнниттэн)»,- диэн «героическай» историяны толкуйдаабытым. Киһи кыбыстыах, кэлин онтубун бэйэм да итэҕэйиэх курдук буолан барбытым.
      Дойдубар кэлэн, бастаан утаа, арыгыттан туттуна сатаабытым да, өр тулуйбатаҕым. Истэхпинэ, итирдэхпинэ эрэ эрэй-муҥ барыта умнуллара. Ол гынан баран, бу эрэйдээх-буруйдаах орто дойдуга төннөрбөр, туох баар эрэйим, сорум-муҥум хас эмэ төгүл улаатара.
      Бэйэҥ бэйэҕиттэн ханна куотуоҥуй? Хаста-хаста бу дойдуттан күрэниэх, куотуох санаа киирбитин, айбыт таҥара бэйэтэ эрэ билэн турдаҕа. Онтон эмиэ да оҕолорбун, кэргэммин, ийэбин, бииргэ төрөөбүттэрбин санаан уҕарыйарым. Төрөөбүт Төбүлэхпин көрөн баран эҥин диэн уоскутунарым. Сотору соҕус ким эрэ аһыммыта аатыран, ким көннөрү иһээри сылтаҕыран, бытыыкка кэһиилээх кэлээччилэр баар буолтара. Аҕыйах кэминэн, били, илии быһылларын саҕанааҕы сырдык санаалар умнуллубуттара, эмиэ урукку кэппэр түспүтүм. Итирдэхпинэ-кутурдахпына айдааным-куйдааным сүрдэммитэ. Наар, бу айылаах буолбуппар буруйдааҕы көрдүүр адьынаттаммытым. Сороҕор арыгыттан куотуммута аатыран, ийэм аахха баран олорорум. Хас эмэ хонук арыгылаабыт киһи, икки-үс хонукка тугу да аһаабакка гынан баран, дьэ испэр бөрө киирэрэ, хайа да бэйэлээх аска топпот буолан хааларым. Ханнык эрэ бириэмэҕэ дьон сирэйин таба көрбөт буолан, дьиэҕэ саһа сытарым. Аһыыр-иһэр дьон кэлэн ыйыттахтарына «суох» дэтэрим. Ол сытан олохпун ырыта саныыбын. Ханна эрэ өйүм түгэҕэр маннык олорорум сатаммат диэн өйдүүрүм да, тугу да гынарбын билбэт этим. Барыта да сатаммат курдуга. Илиитэ суох биир да үлэ табыллыбат эбит. Саатар, аҥаар илиим хаалта, ол оннугар атахтарым эбитэ буоллар… Муҥ саатар, аҥаар илиим ыйар тарбаҕын кытта тойон эрбэҕим баара буоллар... Ол быыһыгар, арыт атын дьон хараҕар көстүбэт кыракый ситиһиилэнэн дьоллонооччубун: үгүс эрэйинэн да буоллар, таҥаспын бэйэм кэтэн, уруучуканы илиим төрдүгэһигэр баайан баран сурунан, ойуулаан, тииспин бэйэм суунан эҥин. Биир тылынан эттэххэ, туттар-хаптар өттүнэн кыра оҕобор түспүтүм, барытын хаттаан саҕалыахха наада этэ. Ордук тахсан киирэрбэр эрэйдэммитим: аҥардас улахан наадаҥ кэнниттэн, «мин бүттүм» диэн киһи соторун күүтэ олорор, икки өттугэр, сотторооччуга да, сотооччуга да, өйгө-санааҕа, дууһаҕа охсуута сүрдээх этэ. Ити эрэй үксэ, ийэм эмээхсин үрдүнэн ааспыта.
      Онтон эмиэ барыта хатыланара. Арыгы айахпар түбэһиэ эрэ кэрэх, тугу барытын умнан, киһилии сирэйбин-харахпын сүтэрэн мээнэ барарым. Эмиэ түүлэ да, илэтэ да биллибэт күннэр суккуллаллара. Үгэс курдук, бэрт «кыратык тиийбэт» арыгыга харчы көрдөөһүнэ, дьону хайытааһын…
      Биирдэ, оннук аһарына сырыттахпына, билигин Покровскайга олорор, табаарыһым уол кэлэн көрсөн барта. Кинини, били охтор күммэр, көрсүбүт оҕо сааһым доҕоро Коля ыыппыт этэ: хайдаҕын, тугун билэн кэл диэн. Гошалыын бииргэ улааппыппыт, аармыйаттан сулууспалаан кэлэн, «дембелбитин» өр ахта-саныы сылдьар гына «сууйбуппут-соппуппут». Бииргэ төрөөбүттэрэ элбэх этилэр, олор улаата охсон, ким хаайыыга, кими эрэ өлөрбүттэр истэн уйулҕам хамсаабыта. Хайа ыккардыгар улаата охсон ол буолаахтаатахтарай?…Киһи олордоҕуна олорор диэн маны этэн эрдэхтэрэ.
      Тугу дьарыктанарбын эҥин кыайан тобулбакка сылдьарым. Тугу да гыммат, туох да туһата суох диэн баар эбит - таҥара накааһа. «Үлэ диэн - дьол» диэннэрин дьэ өйдөөбүтүм. Өйдөөхпөр наар тугу эрэ булан ааҕабын. Ааҕар диэн эмиэ дьол эбит. Ааҕар буолуохпуттан ыла, кинигэ олоҕум арахсыспат аргыһа. Кинигэттэн төһөлөөх туһаны, үөрэҕи иҥэриммитим буолуой? Киһи ааҕан сиппэт буолуохтаах. Туругурдун кинигэ! Туругурдунар библиотекардар!

      0
      • Сергей
        5 января 2014  

        салҕыыта

        Дьонум-сэргэм мин алдьархайбын олус чугастык ылыммыта. Ол курдук, ким туох кыалларынан көмөлөспүтэ. Ким үтүө тылынан-өһүнэн сүбэ-ама биэрэн, ким үбүнэн-харчынан… Үлэ булан биэртэрэ: имбэлииттэр обществоларын солбуйар бэрэссэдээтэлинэн. Ол общество лесопунк хонтуоратын биир хоһугар үлэлиирэ. Оччолорго лесопунк хонтуоратыгар үлэлиир Ю.Е. Гермогенованы, М.М. Ефимованы, Т.А. Сизыҕы кытта олус диэн тапсан үлэлээбиппит. Барахсаттар бу сүбэлэрэ-амалара, санаалара үчүгэйэ, сырдыга-ырааһа. Испэр хонтуорабын «үтүө санаа ордон хаалбыт арыыта» диэн ааттыыр этим. Бэрэссэдээтэлбит Макаров Г.Г барбыт-кэлбит, сытыы, ыгым соҕус киһи этэ. Бэркэ үлэлээн иһэн, сааһыары иһэн-аһаан, «кими эрэ абыраары» үлэбиттэн уурайбытым.
        Хантан эрэ аадырыс булан, Ленинград куоракка протез оҥорторо барар буоллум. Бу кэмҥэ, сиргэ мин курдук дьоло суох киһи суох диэн санана сылдьарым. Хата, урукку үлэлээбит тэрилтэм аэропорт үлэһиттэрэ, аймахтарым, доҕотторум харчы хомуйан абыраабыттара. Ленинградка, бу иннинэ, кэргэмминээн иккитэ сылдьыбытым. Россия куораттарыттан сөбүлээбит куоратым. Киэҥэ-куоҥа, ырааһа, хайа уонна хас муннуга барыта кэриэтэ история кэрэһитэ буоллаҕа. Аатырар «үрүҥ түүннэрэ» да, климата да Муомам киэнин курдук. Арай сиигэ эрэ бэрт эбитэ дуу?
        Бу сырыыга Ленинград куораттыын көрсүһүүм атын, курус соҕус буолла. Кэргэмминээн, илиилээх-атахтаах эрдэхпинэ, сылдьыбыт сирдэрбин көрө-көрө, икки хараҕым уута халыйан тахсыбытын, бэйэм да билбэккэ хаалабын. Кэргэним Фрунзенскай универмагы Французскай универмаг диэн ааттыыра, көннөрө сатаан баран сапсыйан кээспитим. «Россия» гостиницаҕа миэстэ костүбүтүгэр олус да үөрбүппүт. Дьоллоох да кэмнэр эбиттэр. Ол бэйэм, икки илиитэ суох, киһиэхэ арыаллатан кэлэн турабын, арай протезтанан киһи-хара буолаа инибин. Икки атахтаах, бу таҥара биэрбит илиитин курдугу хаһан да оҥоруо суоҕун хантан билиэмий?
        Арыаллаан илдьибит бырааппын үүйэ-хаайа тутан, арыгы ылларан, түспүт ыалбар тиийэн, тыыммын таһаарынабын. Түспүт эмээхсиммит соҕотох буолуохтаах этэ да, биһиги тиийэрбитигэр оҕонньордоммут этэ. Буолаары буолан, сэрии кыттыылааҕа. Саатар, манна табылынным ини, сэрииһит аттыгар да туран көрбүт суох. «Ленинград сиригэр сахалары уохтаах нуучча буоккатынан айах тутан көрсүһүү» бастакы түһүмэҕэ саҕаланнаҕа ити. Эмиэ куһаҕан түүл курдук күннэр буолуталаатытар. Саатахха, өрөбүллэр түбэһэннэр НЧИ-пар нэдиэлэ бастакы күнүгэр киирэр буолтум. Онон арыгылыырга бириэмэ баар буолла. Сэрииһит оҕонньорбут да хаалсыбат.
        Мин сэрииһиттэри сибэтиэй кэриэтэ саныыр буоларым, онтум атын буолан таҕыста. Били, киинэҕэ көрө, кинигэҕэ ааҕа үөрэммит дьоммут буолбатах эбит. Кырдьа-кырдьа дьахтарымсаҕа, арыгыһыта, быдьара хайдах эрэ Аҕа дойду сэриитин уордьанын (хаһыс истиэпэнэ эбитэ буолла?) кавалерыгар олох да маарыннаабат. Биһиги, онно холоотоххо, быдан ыраас, айылҕа оҕолоро буоллахпыт. Арай арыгылыыр куһаҕан кэмэдьибит, ону туора сотон таһааран эрдэҕэ. Аны туран, истэхпитинэ ньоҕойбут оҕото сыттаҕа, хаһан да «түксү, сөп буолуо» диэн суох, куруук тиийбэт муҥа. Дьэ быраатым ньиэрбэтигэр оонньоон ахан биэрдим быһыылаах. Кэлин санаатахпына, дьэ убай да бөҕөтөбүн дии, кэннибин сотторо сылдьан, сүгүн да сылдьыах баар этэ. Түүннэри-күннэри наар харчы көрдөөн сулуйабын, өссө эбиитин ол быыһыгар: «Миэхэ хомуйбут харчылара, эйиэхэ буолбатах»,- диэннээхпин. Дьэ, сааппат сирэй диэбэккин дуо? Кыһыылаах да буоллаҕа буолуо, тустаахха. Санаата кытаанах эрэ буолан тулуйаахтаатаҕа.
        Эппит кэмнэригэр, илии оҥотторор сирбэр киирдим. Манна кэлэрбэр, миигиттэн ордук муҥнаах-сордоох, дьоло суох олохтоох бу Орто дойдуга суоҕун курдук сананан кэлбит киһи, бу дойду илиитэ-атаҕа суохтарын көрөн, мах бэрдэрбитим. Манна бааллара: санныларыттан ыла илиитэ суох төрөөбүттэр, төрдүттэн ыла илии-атах суох дүлүҥ курдук, эбэтэр биирдии эрэ лабаалара ордубут дьон. Ким бу дьону көрөн-истэн, аһатан-сиэтэн, сууйан-тараан олороро буолла, сэрэйдэххэ, чугас дьоно барахсаттар буолуо. Миигин тоҥолохторуҥ бааллар, санааҕын түһэримэ дэһэллэр. Ол аата, тоҥолохтоох киһиэхэ протез олордор судургу буолар үһү. Кинилэри көрөн баран, бэйэм да хайдах эрэ, илиибэр мас киирбитин ыллара кэлбит курдук сананарым элбээн киирэн барда. Кэлиэкэ да, буода да, элбиир буолар эбит. Илиилэр, атахтар, оҕолор диэн этээстэринэн арахсабыт. Этээстэрбит көрүдүөрдэрэ аҥаар уһугуттан нөҥүө уһукка турар киһи бып-быыкаайык буолан көстөр уһуннар. Үгүспүт «афганецтар» быһыылаах. Оо, мин кэлиэкэ буолбут төрүөтүм, киһи кыбыстыах, сүрэ да бэрт, арыгылаан буола-буола, балар курдук сэриигэ да буолбатах буоллаҕым.
        Мин быраастарбын кытта билсэн баран, маҥнайгы кыһалҕабын быһаардым: улаханы сылдьан баран, хайдах соттор туһунан. Онтум туалет аайы баар эбит, улахан уустуга суох, хайдах маннык өйбөр киирбэтэҕэй диэххэ айылаах. Хата, наар алдьанан баран турар буолааччы. Саҥардан биэрэллэр да, аҕыйах хонугунан эмиэ алдьанар. Мин бэккиһиир этим. Онтон кэлин өйбөр киирбитэ, кыайан туттубакка кыйаханан алдьаталларын. Билигин оннук оҥоһугу, илдьэ сылдьар гына, маһынан оҥотторбутум. Онтубун ыйыырга, туалекка тоһоҕо саайыллыахтаах, ол куорат таас дьиэлэригэр ыарахаттардаах. Бу арыйыы, бэйэбин киһи курдук сананарбар сүҥкэн суолталаммыта.
        Салгыы, биир кыһалҕалаахтарбын кытта билсэн киирэн бардым. Онно биир дьикти түгэн арыллыбыта. Дьонум улахан аҥаара, бэйэм курдук, арыгы сиэртибэлэрэ этилэр. «Афганец» диэн ахсааннааҕа. Бу аата тугуй? Норуоту утары ким эрэ соруйан тэрийбит сэриитэ быһыылаах. Бачча элбэх сиэртибэ сэриигэ эрэ буолуон сөп. Маны таһынан, төһөбүт таҥаралаабытын туох да билбэт. Ону ким да аахпат, ааҕар да буоллахтарына чып кистэлэҥҥэ туталлар. Буолумуна, судаарыстыба төлө тарпыт «кистэлэҥ сэриитин» сиэртибэлэрэ буоллахпыт. Биһиэхэ ким да наадыйбат буоллаҕа. Арыгы харчыта дойду экономикатын тутан турар диэн буолар да, оттон омук сиригэр оннук буолбатах быһыылаах дии? Оччотугар ким эрэ маннык санааны соҥнуур буолан тахсарыгар тиийэр.
        Манна мин билбитим олоххо тардыһыы диэни, хайдахтаах курдук күүстээх санаалаах дьон баарын. Кинилэр холобурдара, тутатына да буолбатар, миэхэ сирдиир сулус буолбуттара.
        Күн аайы туохха эрэ үөрэнэбин. Холобур, испиискэ хаатын тобуктарынан кыбытан туран илии төрдүгэстэринэн уматары, наскыны тиис көмөтүнэн кэтэри уонна да атыны. Икки илиитэ суох киһи тобуктарын, тиистэрин улаханнык туһанар буолар эбит. Сороҕор атахтаргын илии оҥостоҕун. Биир төрүөҕүттэн санныларыттан ыла илиилэрэ суох кыыс баар. Ол уопсай остолобуойга аһаабат этэ. Биирдэ саахыматтыы олорорун көрбүтүм, кууркатын санныгар иилэ быраҕыммытын көрөн илиилэрдээх дии санаабытым. Көрбүтүм: атаҕынан оонньуу олороро.

        0
        • Сергей
          5 января 2014  

          салҕыыта

          -Хас сыл нааданый, атаҕынан маннык тутта үөрэнэргэ?- диэн ыйыттаҕым дии. Онуоха кыыһым:
          -Мин төрүөхпүттэн илиилэрим суохтар, онон илиилээх диэн тугун билбэппин. Оттон эһиги, бэҕэһээҥҥэ диэри илиилээх сылдьыбыт дьон, мин курдук кыайан үөрэниэххит суоҕа,- диэбитэ. Гуманитарнай предметтэргэ учуутал буоларбар сүбэлээбитэ. Бэйэтэ история учуутала. Үчүгэйкээн баҕайытык, барыта уурбут-туппут курдук оҥостунар, киэргэнэр эбит этэ. Ол гынан баран, бу кыыс-дьахтар, улаханын тахсан киирэн баран, хайдах соттунара буолуой? Арыаллыыр киһитэ суоҕа. Атаҕынан буолуо дуо? Өйбөр оҥорон көрө сатаабытым да, киирбэтэҕэ. Ыйытыахха сүрэ бэрт…
          Сотору илиилэнэбин диэн дьэ күүт-күүт. Бастаан утаа көрөн-истэн иһэннэр, быраастарбыт уостан хааллылар. Онтубут бэрик эрэйэллэр эбит. Кавказ диэки конфликтар саҕаланан эрэр кэмнэрэ этэ. Ол обургулар бэриги биэрэ үөрүйэх буоллахтара: кырата сакалааттаах хоруопканы биэриэхтээх эбиккин, оччоҕо дьыалаҥ сыҕарыйар эбит. Сынньалаҥҥа куоракка дьонноох дьону куоракка баралларын көҥүллүүллэр. Мин тахсан, эмиэ куораты кэрийэн, киэһэтин «тапталлаах» арыгыбын иһэн тыыммын таһааран кэлэбин.
          Биирдэ таҥара дьиэтигэр киирэ сырыттыбыт. Мин суох илиилэрим сиэхтэрин сиэппэр укта сылдьабын. Биир киһи утары хааман кэлэн: «Илиилэргин хостоо, сатаммат»,- диэтэ. Лэппиллибит илиилэрбин көрдөрбүппэр, тоҕо сиэппэр уктубуппун өйдөөтө, салгыы тугу да саҥарбакка бара турда. Онно туран: «Таҥара баар буоллаҕына, тоҕо миигин накаастаабыта буолуой?»- диэн санаан ыллым…
          Дворцовай болуоссакка миитин буола турарыгар түбэһэн сырыттыбыт. Онно сылдьан иһиттэхпитинэ, Ленинград куораты Санк-Петербург диэн уларытар туһунан айдаараллар эбит. Мин дьиҥэр историческай аат төннөрүн утарбаппын, онон Санк-Петербург туһугар икки куолаһы биэрэн баран салгыы бара турдубут. Дьиэбитигэр кэлэн ол туһунан кэпсээбиппитигэр, дьоммут хайдах эрэ сөбүлээбэтэх курдук саҥардылар. Ол бэйэтэ сөп эбит: хас революция, репрессия долгуйууларын барытын билбэхтээбит аҕай дьон буоллахтара.
          Быраатым үөрэҕэр барара бу кэлбитэ да, мин протезтарбын оҥоруохтааҕар буолуох, мээрэйгэ да ыҥыра иликтэрэ. Бэрикпин да биэрэ иликпин. Сараһыны хайдах биэрэн эрэллэрэ буолла? Онон салгыы соҕотоҕун хаалар буоллум. Бастакы группалаах инбэлиит арыаллыыр киһитэ суох сылдьыа суохтааҕын туһунан билбэт буоллахпыт дии.
          Быраатым бартын кэннэ кинини суохтаатым. Кэлэр сынньалаҥҥа таҕыстахпына, дьиэҕэ хаайтарар буоллаҕым дии. Кэпсэтии быһыытынан, туттар харчыбын, оҕолорго ылбыт кэһиилэрбин кытта эмээхсиннээххэ хаалларыахтаах.
          Субуотаҕа тахсан, дьиэбэр «улуу күүлэйи» тэрийдим. Сэрииһит оҕонньор сотору-сотору аттыбытынааҕы арыгы маҕаһыыныгар содьороҥнуур (аҥар атаҕын бэрбээкэйинэн протезтаах). Киэһэнэн хас эмит этээс үрдүкү кыбартыыраҕа баар буолан хааллым. Бастаан мин күндүлээбит быһыылаахпын. Устунан, алларааҥы дьонум, олорор эмээхсиним аах киллэрбэккэлэр үөһээ көстөҕүм дии. Билигин санаатахха, харчыбын ылан хаалбыттар, арыгыһыт-кэлиэкэ ирдэһэн кыайан ылбатын биллэхтэрэ. Дьэ сүрдээх да дьон баар буолар эбиттэр. Бэйэм да баарбын, манна төрөөбүт дойдум буолбатах ээ, сэрэнэ-туттуна соҕус сылдьыахха баар этэ да, арыгы обургу айахха киирдэҕинэ туох барыта умнуллар буоллаҕа.

          0
          • Сергей
            5 января 2014  

            салҕыыта

            Түүнү быһа арыгылаан баран, дьиэлээх киһи кэргэнигэр дуу, иккис дьиэтигэр дуу баран хаалла. Мин утуйуом диэммин хаалааччы буоллум. Түүн тура сылдьыбытым, аан таһыттан хатыылаах этэ. Дьэ бу дойдуҕа түөрт хоммоппун дуо?! Ас диэн биир хатан хаалбыт килиэп хоруоската баарын хачыгыраппытым ыраатта. Ууну кыраантан иһэбин. Испэр, быраастарым төһө эрэ үөхсэн эрэллэр диэн сэрэйэбин. Кэтэ сылдьар таҥаспын мыылата, бороһуога суох, атахпынан сууммута буоллум. Онтон атахпынан үктээн таҥаспын ыктым. Ол кэнниттэн онно-манна быраҕаттаан хатара уурдум. Бырааппын санаан ытамньыйан ыллым. Баарыгар кирдээх таҥаспын киниэхэ хаалларан, ырааһы таҥнан барар этим. Аны билигин билбэт сирбэр, атын омуктар ортолоругар, икки илиитэ, биир кэппиэйкэтэ, үрдүбэр кырыыһата суох туран хааллым. Эмиэ тапталлаах арыгым көмөтүнэн. Хаһан эрэ өйдөнүөм эбитэ буолла? Мантан хайдах эрэ мүччү туттаран, тыыннаах ордон дойдуга тиийдэххэ, кырыыстаах аат аһыттан дьэ арахсыам этэ.

            0
            • Сергей
              6 января 2014  

              салҕыыта

              image
              Тэлэбиисэр эҥин суох дойдута. Саатыырым диэн, түннүгүнэн ону-маны одуулуубун. Дьон бөҕөтө аалыҥнаһар. Ким да эйиэхэ наадыйбат. Бу дьиэ хайа эрэ муннугар, ыраах Саха сирин түгэҕиттэн хайа эрэ кыра омук уола, арыгылаан-арыгылаан баран, аччыктаан өлөөрү сытара буолуо диэн ким да өйүгэр оҕустарбат буоллаҕа. Ленинград туһунан төһөлөөх киинэни көртүм, кинигэни аахпытым буолла, ол тухары, бу улуу куоракка маннык бөрүкү быһыыга-майгыга түбэһиэм диэн түһээн да баттаппатаҕым буоллаҕа. Барытыгар бэйэм буруйдаах да буолларбын, көҥүлүм хааччахтанарын адьаһын ылыммат эбиппин. Олох тыыным, быарым ыгылынна. Бу сытан, аармыйаҕа барыам иннинэ, дойдубар уон биэс сууккаҕа сыппыппын өйдөөн кэлэбин. Онно, санааҕа баттатан олох сөп буолбутум, киһи көҥүлэ быһыллара сүрдээх ыарахан этэ.
              Киһим кэлэн соһуйан өлө сыста. Мин туспунан таһы умнан кэбиспит. Өссө биир хонон баран, хата киһим НЧИ-ка илдьэн биэрдэ. Мин дьолбор, бииргэ исиһэр дьонум, куруук үтүө санаалаах дьон түбэһэллэр.
              Дьэ диэ, били иччитэх дьиэҕэ хаайтара сытан аччыктааһын диэн баара дуо, эрэйим-муҥум саҥа саҕаламмыт эбит.
              Сүппүтүм туһунан милииссийэҕэ биллэрбиттэр. Кэлээппин кытта, биир милииссийэ тиийэн кэллэ. Доппуруос бөҕөтүн түһэрдэ: хаһан, ханна, кимниин тугу гыммыппын ыкта. Сымыйанан- кырдьыгынан нэһиилэ эппиэттэһэн, бүтэн хоспор тиийбитим, аны суохпуна тумбочкам иһигэр баар малбын барытын суйдаан ылбыттар. Уруһаахпын, хата хаалларбыттар.
              «Ханнык эрэ «чуркаттан» сылтаан кими да куоракка таһаарбаттар үһү. Ол дурагы кэһэппит киһи»,- диэн сааналлар. Ол «дурак» дуу, атын дуу диэбиттии бэрт куһаҕан харахтарынан мин диэки көрөллөр. Табахтыы сатыы туруом дуо, кыра наадабын сылдьан баран, атахха биллэрдим. Дьэ манна биллим, киһи-киһини туоратара, абааһы көрүүтэ диэн хайдаҕын. Убайдарбытыгар ити хаачыстыбалара аармыйаҕа сырыттахха өссө чаҕылхайдык көстөрө. Ким эмит мөлтөөн биэрдэ да, бары тэпсэллэрэ, атаҕастыыллара. Бу аармыйа олоҕун ааһан баран киирэн биэрбит абабын көрүөххүт этэ. Испэр: «Кэһэй, саатта, өссө арыгылаа, өйдөнөрүҥ аны да ыраах быһыылаах»,- диэн абалана саныыбын…
              Куһаҕан да үчүгэйдээх. Миигин, өссө сүтүөн иннинэ, дьиэтигэр ыыта охсуохха диэтилэр быһыылаах, туох да бэригэ-таймата суох, түргэн үлүгэрдик мээрэйбин уста охсон, сотору соҕуһунан протезтарым бэлэм буоллулар. Ону-маны туттарбар сөптөөхтөр диэммин, туттуллар протез диэннэригэр араас насаакка бөҕөтүн ыллым.
              Били, сүтэ сылдьыам иннинэ, институкка ниэмэс протез оҥорооччулара кэлиэхтээх этилэрэ. Олорго анаан көрдөрүүгэ, ону-маны тутта сатыыр дьону бэлэмнии сылдьыбыттара, мин ол аҕыйах «дьоллоох» ортотугар баарым. Ниэмэстэр мин сүтэ сырыттахпына кэлэн барбыттар. Биир-икки киһини талан бэйэлэрин протезтарын олордубуттар. Кыһыйбытым иһин хайыамый, арыгылааһыны ордорбут киһи, баҕар, германскай протезтаныам хааллаҕа.
              Аны барарым саҕана, илдьэр киһим суох буолан турда. Ол да буоллар, порка киллэрэн, медпуҥҥа туттардылар. Мин туох эрэ тойон курдук айаннаатым: медпууҥҥа аһатан-сиэтэн, туалеттатан баран, самолекка кэтэҕинэн киллэрэн олордон кэбистилэр. Аара түспүт портарбар массыынанан көрсөн эмиэ оннук гыналлар. Бииргэ көтүһэн иһээччилэрим, кэнникинэн дьиибэргээн: «Туох киһигиний?»- диэн аттыбар олорор киһинэн ыйыттардылар. Онуоха төһө кыалларынан, «разведчик» баҕайы дьүһүммүн туттан: «Государственная тайна»,-диэччи буоллум. Аһыырбар сэрэнэн аһыыбын: улахаммын тахсан киириэх санаам кэллэҕинэ иэдээн дии, хайдах соттуомуй? Дьиэбэр тиийдэхпинэ аһыыр инибин.
              Дьонум кэпсэтэннэр куоракка биир дойдулааҕым уол дьиэтигэр түстүм. Ол дьонум хаһыа да буолан киирэн көрүстүлэр. Салгыы биир дойдулаахтары кытта «атыыр» көрсүһүү саҕаланна. Ол курдук, дойдулуур самолетум көтөр күнүгэр диэри, өйө-төйө суох арыгылаатыбыт. Хантан эрэ гитара булан, струналара быһыта барыар диэри оонньоотубут. Мин да хаалсыа суох эбиппин да, илиилэрим суох буоланнар, харса суох музыкант дьүһүммүн туттан, дөрүн-дөрүн, ити сыыһа аккорд эҥин диэн тыл кыбытааһынынан муҥурданным. Ырыаһыппыт диэн үлүгэр. Хата, аэропортка хайдах киирээхтээбиппит буолла?
              Муомабар, син илиилэммит курдук сананан, протеһым көмөтүнэн ону-маны дьарыгырыам диэн санаалаах эргилинним.
              Аны протезтарым туһунан. Аҥаар илиилээх, эбэтэр аҕыйах тарбахтаах дьон протез кэтэ сатаабаттарын болҕойон көөртүм. Кэлин өйдөөтөххө, ол манныктан эбит: икки да тарбах хаалбыт буоллаҕына, олорунан туттарыҥ протеһынан туттаргынааҕар быдан ордук, куһаҕан да буоллар, эн эрэ эккэр-хааҥҥар анаммыт төрүт-хаан бэйэҥ төрдүгэһиҥ буоллаҕа. Аны көрүҥэ да сыттаҕа дии, оҥоһуу аата оҥоһуу, оннооҕор ыттар атыҥырыыллар. Сорох ардыгар хайдах эрэ туттабын быһыылаах, кимиэхэ да кыһаммат ыттар сиэри хаайаллар. Протез оҥоһуллар матырыйаала быласымаас икки, эрэһиинэ икки буолан, итиигэ оргуйан тахсан, тымныыга тымныыны тардан эрэйдиир аҕай. Урут булка, балыкка сылдьар буоллахпына, билигин түһээн эрэ сылдьыахпын сөп. Ордук муус аннынан балыктыырбын суохтуубун.
              Манна таҕатан аҕыннахха, үлүйэр сылым күһүнүгэр, таайым бултуур үүтээнигэр, хоно-өрүү сытан муус аннынан балыктаабытым. Таайым икки уолун кытта баара. Ким элбэҕи хаптарар диэн куоталаһабыт. Мин наар хотторон истим. Дьонум кыра-улахан диэн аахсыбаттар, түбэспити барытын хаптараллар, тоҕо диэтэххэ, төбө ахсаанынан куоталаһаллар.
              Арай, эмискэ ойбонум иһэ хараҥара түстэ, өйдөөн көрбүтүм, үөһээнэн улахаан балык ааһан эрэр эбит, мин буоллаҕына, күөгүбүн аллараанан тэлимнэтэ сытабын. Бастаан, улахан быйыт ааста быһыылаах дии санаатым. Күөгүбүн сыыйа үөһэ өрө таһааран тэлимнэтэн истэхпинэ, балыгым айаҕын аппытынан бу баар буола түстэ. Мэктиэтигэр тыынарым тохтуурга дылы гынна. «Кытаат, хап гын! Баар! Баар! Хаптардым. Аны ойбоммор баппакка куоттарарым буолуо?»- дии саны-саныы балыкпын таһаардым. Көрбүтүм: улахан да улахан дьарҕаа эбит. Балыкпын төбөтүттэн батары харбаан ылан өрө уунан дьоммор көрдөрдүм. Бырааттарым сүүрэн кэлэн, улаханын көрөн сөҕөн бардылар. Мин: «Балыктаан бүттүм, кыайдым»,- диэн кыһыттым. Сотору халлаан хараҥаран, мин эбии тугу да хаптарбакка, бүтэн үүтээммитигэр таҕыстыбыт. Муома Эбэҕэ балыктаабытым тухары, итинник улахан дьарҕааны туттаран көрө илигим, дьон да хаптарбытын көрбөтөҕүм. Ол мин тиһэх балыктааһыным этэ. Эбэм түүйбүтэ эбитэ дуу, маанылаабыта эбитэ дуу, билбэтим.
              Түһээн куруук илиилээх, эбэтэр сорох тарбахтарым баар курдук буолан, үөрэн аххан уһуктабын…Муҥ саатар, биир илиим «кокуоска» биэрэр үс тарбаҕын элээмэлэрэ ордубуттара буоллар ньии… Аны туттар протезпар кэтэрдиллэр, араас түгэннэргэ туттуллар насадкаларбынан туһана сатаатым. Бастаан, тимир ылтаһынтан ону-маны быһан көрдүм: бастыҥа, илин кэбиһэр эҥин. Син сатаныа эбит да, таҥарбар син-биир киһи көмөтө суох сатаммаппын.
              Онон дьону көрдөһөр диэн эмиэ биир кыһалҕа үөскээтэ: тугу эмит сиэппиттэн хостоо, тимэхтээн кулу, саҕабын көннөр, баттахпын мыылалаа, атах таҥаһын кэтэрбэр көмөлөс эҥин диэҥҥэ. Ол аайы сорох кыыһыран иҥиэттэ түһэр, сорох, аһары бүөбэйдиир. Соторутааҥҥа диэри илиилээх сылдьыбыт киһи манныгы көрдөһөрө сүрдээх ыарахаттардаах эбит.
              Биирдэ уруһуйдуурга холоннум. Эмиэ табыллыа эбит да, ойууну атыылаан харчы оҥостор буоллахха, биирдии хартыынаны хастыыта эмит хос-хос ойуулуохха наада. Ол миэхэ кыаллыбат эбит. Биир хартыынаны иккистээн ойуулуурбар олох табыллыбат. Аны ойуулуу сылдьар хартыынабын бүтэрбэккэ, уһатан-кэҥэтэн кэбистэхпинэ, онон хаалар, кэлин төннөн ситэрэр диэн мэлигир киһитэ буоллум. Уруһуйдаан бүттэхпит ол.
              Мантым быыһыгар, киһи көмөтүнэн сөбүлүүр идэбинэн дьарыктанабын: кыралаан радиоэлектроннай аппаратураны чөлүгэр түһэрэбин. Дьэ бу сылдьан, арыгыбын син биир иһэбин. Истэрбин эрэ, өйбүн сүтэриэхпэр дылы дьаабыланабын. Биирдэ, эмиэ уһун синньиҕэс арыгылааһын кэнниттэн, ийэм аахха атаахтаан тараҥныы сытан, Г.Ф.Углов диэн киһи кинигэтин булан аахтым. Арыгылааһын туһунан эбит. Бастаан: «Дьэ эрэ, ол арыгы буортутун туһунан туох саҥаны буллугут?»- диэн сэтэрии-сэтэрии, үрдүнэн-аннынан көрөн иһэн, устунан таттаран, биир тыынынан аахтым. Ол кэмҥэ, өссө да маннык кинигэ баара буоллар ааҕыа эбиппин, ол курдук интэриэһинэйдик суруллубут. Ол да буоллар, бу дьикти киһи кинигэлэрин булан ааҕар туһунан, арыгы дьаатыгар сиэммит мэйиибэр киирбэтэҕэ. Ол эрээри, кинигэ миигин улахан толкуйга түһэрбитэ. Мин аан бастаан, арыгы аҕалар алдьархайын туһунан бэйэм бэйэбин кытта атын өйдөөх-санаалаах олорон ырыппытым: «Эн, арыгы, абааһы аһа, биһиги дьиэ кэргэҥҥэ, убай Сиэнньэттэн саҕалаан, төһөлөөх өлүүнү-сүтүүнү аҕаллыҥ? Төһө киһи олоҕун алдьаттыҥ? Хас ыалга «ыаллаан» аастыҥ? Аны да маҥалайыҥ туолар санаата суох дии. Миигин эмиэ ылаары гынан баран, кыайбатыҥ дуу, кэлин хаһаанныҥ дуу? Оо, убайым Сиэнньэ барахсан, баара эрэ сүүрбэччэ саастааххар, армияттан саҥа кэлэн, таптыыр кыыскын кытта холбоһоору сылдьан, арыгыттан суорума суолламмытыҥ кыһыыта-абата миэхэ билигин да ааспат. Эн сиэниҥ, мин кыыһым биирдэ: «Аҕаа, эн убайыҥ баара эбитэ буоллар, олоҕуҥ, баҕар, атыннык салаллыа этэ»,- диэн соһутан турардаах. Эн иннигэр да, кэннигэр да арыгыттан төһө киһи суорума суолламмыта буолуой? Ол да буоллар арыгылааһын тохтуохтааҕар, сытыырхайар, эдэримсийэр.
              Бу олорон, Углов кинигэтин ким миэхэ «анньан» биэртин таайа сатыыбын. Арааска, кийиитим Полина барахсантан тахсыбыт быһыылааҕа. Урут, ити кинигэни ийэм аахха көрбөт этим. Кинигэ аата «В плену иллюзии» диэн быһыылааҕа. Онно арыгыны эмтээһиҥҥэ Шичко ньыматын туһунан сиһилии суруллубут этэ. Онтон ыла, бу ньыманы туһаммыт киһи диэн санаа миэхэ бигэтик олохсуйбута.
              Арыгыга ылларар, арыгыттан арахсардааҕар чэпчэки. Өссө ыарахан, бэйэни арыгыһыппын диэн билинэр. Оттон бэйэҕин арыгыһытынан билиниэҥ иннинэ эмтэнэр туһата суох. Онон мин арыгылыырым тута тохтооботоҕо, бэйэбин арыгыһытынан билиммэт этим. Мин санаабар, миигин иһээччилэр эрэ өйдүүр курдуктар этэ. Үрүүмкэбин тутан туран иһэрдэллэрэ, дэлби аһыналлара. Арыгы дуу, харчы дуу көрдөтө, киһиргэтэ-киһиргэтэ миигин ыыталлара. Дьон аһынан тугу эмэ дук гыннахтарына, сүрдээх «курутуой» курдук сананан аҕай кэлэрим. Төлөһөр саҕана, били, миигин өйөөбүт, аһыммыт, киһиргэппит, арбаабыт, төһө эмэ «һуу-татай, дьэ биһиги аҕай буоллахпыт, эн төлөһүмээр даҕаны» дэстэллэр бииргэ аһаспыт «доҕотторум» бары сүтэн хаалаллара. Кинилэргэ босхо арыгы эрэ наада. Имбэлиитим биэнсийэтин сыыһа барыта иэспэр барара, кыра эмэ ордубутун эмиэ арыгыга ыытарым. Оҕо-уруу, дьиэ-уот туһунан туох да өйдөбүл суох дьоно буоллахпыт. Иэспин төлүүрүм саҕана: «Акаарыны миигин туһаналлар»,- диэн кинилэргэ абатыйдарбын да, арыгыны көрдөхпүнэ, ол барыта тута умнуллара, эмиэ «өйдүүр-аһынар доҕотторуҥ» диэки сүөдэҥниигин.
              Айан төлөбүрэ арыыйда эрдэҕинэ, дьонум сайын аайы дойдуларыгар баран сынньанан (миигиттэн эмиэ) кэлэллэрэ. Бардахтарын утаата, кыра харчы хаалларбыттарынан арыгылыырым. Үс-түөрт хонук оннук арыгынан эрэ аһыы сылдьан баран, арыгыга, санааҕа-онооҕо баттатан, аччыктаан дьиэбэр кэлэн иччитэх хостору кэрийэн ытыы сылдьар киһини, ийэм эмээхсин кими эрэ ыытан, дьиэтигэр ыллаттарара. Онно тиийэн суунан-тараанан, аһаан-сиэн син киһилии кэппэр киирэрим. Ол гынан баран, иһэ сылдьан ханна-ханна сылдьыбыппын, тугу гыммыппын өйдөөбөт буоламмын, кыбыстан, саатан ханна да быкпаппын. Онно эбии иэһим-күүһүм сыттаҕа дии. Төлөпүөҥҥэ суох дэттэрэрим. Быһата «өлбүт үөҥҥэ» кубулуйарым. Дьонум кэлиэхтэригэр оннук хаста эмэ хатыланара.
              Биирдэ оннук иһэ сырыттахпына, өлөөхтөөбүттэрэ хас эмэ сыл буолбут эдьиийдэрим саҥалара миигин батыһа сылдьар буолан хаалта. «Итиннэ кэл, манна бар»,- диэтэхтэрин аайы сүүрэн иһэбин. Ол саҕана, өбүгэлэрбэр бара сыстым быһыылааҕа.
              Ылбыт иэстэрбин бастаан, харчыланным эрэ төлүү сатыыр этим. Кэлин, «Ыттан тириитин сүлэн ылыахтара дуо?»- диэн санаа баһыйан, төлөөбөт да буолтум. Өлөттөрө сытан, барыттан-бары сылайан, баттатан, арыт, барытын биирдэ быһан кэбиһиэх санаа кииртэлиир буолбута. Ол быыһыгар, төһөтүн да иһин аҕа дуома буоллаҕым, оҕолорбун өйдүү түһэн, эмиэ онуоха-маныаха диэри уоскуйарым.

              0
              • Сергей
                6 января 2014  

                салҕыыта

                Сороҕор, аҕам барахсан бэйэтигэр тиийинэн, сиэннэрин, олох сайдыытын көрөр дьолтон маппытын санаан, уйадыйан ытыырым..
                Аҕам өлүүтэ биһиги уйулҕабытын улаханнык алдьаппыта. Итинник быһаарыныыны ылынарыгар туох быа-туһах буолбута биллибэт. Дьиэтигэр-уотугар, үлэтигэр-хамнаһыгар да, туох да баара биллибэт этэ. Биһиэхэ сыһыана кытаанах соҕус гынан баран (буруйданнахпытына), таптыыра-кыһанара баһыйара. Ханна эрэ баран өр буоллахпытына ахтыбыт аҕай буолааччы. Көрдөөх-нардаах буолан уонна киһи да быһыытынан кинини дьон-сэргэ сөбүлүүрэ. Арай, кэлин, арыгыга күтүрүүрүм күүһүрэн иһэр. Өлөрүгэр испэтэх этэ дииллэр да, «өлөттөрө» сылдьан дьаһаммыт быһыылаах этэ. Бэйэбинэн оҕустахха, улаханнык санааҕа-онооҕо ыллараахтаабыт быһыылаах (билиҥҥинэн депрессия дэнэр). Дьон аҕам туһунан биир бэрт дьиктини кэпсиирин истибитим. Аҕам өлүөн иннинээҕи сайын, Абыйга, Муоматтан хаһыа да буолан, Абый улуу кырдьаҕаһыгар, Көстөкүүн оҕонньорго көрдөрө (туга ыалдьарын кыбыстыам иһин билбэппин) сылдьыбытыгар, ол улуу киһи аҕабын, дойдугар (Төбүлэххэ), аҕыйах сыл сылдьыма диэбит үһү. Саас, мин Соболооххо сибээскэ үлэлии олордохпуна, Төбүлэхтииригэр биһиэхэ хонон ааспыта. Сарсыарда мин бырааппын кытта утуйа сыттахпына кэлэн, хоспутун өр баҕайы өҥөйөн тураахтаабыт, тугу-тугу санаахтаабыта буолла. Бука бырастыыласпыта буолуо. Убайым, аҕам өлүүлэрин кэнниттэн, олох диэн нааһаа үүт-тураан буолбатах быһыылаах дии санаабытым. Олох кэлин, эһэм оҕонньор уҥуоҕар сылдьан, эһэлээх аҕам ый эрэ курдук быысаһан өлбүттэрин билбитим. Эһэм оҕонньор уолун «илдьэ барбыт» курдук эбит. Онтон-мантан туоһуласпытым аҕам аҕатын түөрт уон хонугар тиийэн дьаһаммыт.
                Төбүлэҕим оскуолатын 60 сыллаах үбүлүөйүн ылар сахха, мин аһаабытым курдук аһыы, испитим курдук иһэ сылдьыбытым. Арай туран «Кыымҥа» учууталым Прокопьева М.П. үбүлүөйгэ анаан суруйбут ыстатыйата тахсыбытын таба көрөн аахпытым. Онно учууталым барахсан ааппытын ааттаан туран ахтыбыт аҕай. Оттон мин, үөрэнээччитэ ааттаах учууталым эрэлин хайдах, туох толордум? Оо, дьэ саат-суут да буолар эбит. Маҥнай, хайдах эрэ харда суругу суруйбут киһи дуу диэн иһэн, туох диэн суруйабыный диэн санааҕа кэлэн иҥнэн хааллым: иһэ-аһыы сылдьан кэлиэкэ буоллум, эн эрэлгитин толорботум диэн суруйар сүрэ бэрт дии. Учуутал киһиэхэ биһиги төрөппүт оҕолорун тэҥэ буоллахпыт, үчүгэйбит - үөрдэр, куһаҕаммыт - хомотор буоллаҕа. Чэ, биһиги да көнөр инибит. Ол гынан баран, мин хайдах эмэ арыгыттан араҕыстахпына даҕаны, туох диэн суруйуом эбитэ буолла? Туох да кыайыым-хотуум да, ситиһиим да, киһиргэнэрим туох да суох, саатар, биир үөрэҕи бүтэрбэтим. Аҥардас арыгыбын бырахтым дуу, эмтэттим дуу диэн суруйар эмиэ сүрэ бэркэ дылы…
                Аны оскуоланы бүтэрбиппит 20 сыла буолла. Оҕолорум барахсаттар сүүрэн-көтөн тэрийбиттэр аҕай. Мин мас-таас курдук оҥостон тиийдэҕим дии. Кэргэним да: «Баран дьэгдьийэн кэл»,- диэн үөрэ-көтө атаарбыта. Бары нэһилиэктэртэн, бэл ыраах Ньурбаттан тиийэ кэлтэр. Кылааспыт оҕолоро бары кэриэтэ бааллара. Ахтыспыппыт диэн сүр. Учууталларбытыттан кылааспыт салайааччылара Валентина Васильевна Жиркова, Николай Алексеевич Коростелев бааллара. Баҕар, өссө ким эмит баара эбитэ дуу, кыбыстыам быатыгар, тиийбиппин эрэ өйдүүбүн. Үдүк-бадык сылдьан туох эрэ диэн тыл этэр быһыылаах этим. Дьэ сүрэ бэрт, итиччэ улахан бэлиэ күммүн, идэбинэн итирик-кутурук сылдьан ылбытым баар ээ…
                Ол «ньиргиэрдээх» үбүлүөйбүт туһунан учууталларбар уонна бииргэ үөрэммит оҕолорбор туох диэн сана-оноо хаалаахтаабыта буолла? Ордук кыргыттарбар. Кэлин, «эмиэ тугун бырааһынньыгай саҕай, бэйэлэрэ да кыраттан сылдьар, эмтэммит уолаттарын иһэрдибиттэр»,- диэн сэмэлиир саҥалары истибитим. Бэйэмсэх муҥутаан ону аахайбатаҕым даҕаны, кулгааҕым таһынан аһарбытым. Кэлин санаатахха, ол кыргыттарбыт барахсаттарга сүрдээх кыбыстыылаах суол буолуо. Оччолорго төрөппүттэрбит бары кэриэтэ бааллара. Онон биһиги испиппитигэр-аһаабыппытыгар туох да буруйа суох кыргыттарбыт барахсаттар хаарыллан хаалаахтаатахтара. Манна таҕатан эттэххэ, оскуолаҕа сыһыаннаах тэрээһиннэри арыгыта суох ыытыахха баар эбит. Үөрэх диэн сырдык дииллэр дии. Оттон арыгылааһын диэн сырдык утарыта буоллаҕа. Биир бэйэм, хаста-хаста үөрэххэ киирэ¬-киирэ, арыгылаан үөрэҕэ суох хаалбытым. Хаарыан күннэр-дьыллар аастахтара, аны хатыламматтара биллэр. Эдэр-сэнэх сырыттахха, олох диэн төһө да уһун-синньигэс буолан көстүбүн иннигэр, киһи барахсан үйэтэ кылгаһын эриэхсит. Ол сүүрбэ сыллаах үбүлүөйбүтүгэр түһэрбит хаартыскабыт биир да тахсыбатах этэ, эгэ видикпит кэлиэ дуо?
                Ол курдук дьаабылана сылдьан, кыыһым оскуоланы бүтэрбитигэр, саатар, тиһэх чуорааннарыгар сылдьыбатаҕым, оскуоланы бүтэрии баалын туһунан этэ да барыллыбат. Оҕом барахсан төһө эрэ хомойоохтоото. Ол эрэн, икки илиитэ суох, арыгыһыт аҕа тиийбэтэҕим да көнө диэн бэйэни уоскутунуохха. Дьиҥэр, аҕа ааттаах киһи, оҕолорун биир кэрэ-бэлиэ күннэрин үөрэ-көтө үллэстиһиэхтээх этим буоллаҕа. Уолбар эмиэ оннук хатыламмыта. Оо, сүрдээх аҕабын, киһи кэлэйиэх…
                Бииргэ аһыыр-сиир дьонум сороҕор, хантан эмэ, кырдьыгынан-сымыйанан булбут харчыбын дуу, арыгыбын дуу уоран иһэн кэбиһэллэрэ. Сороҕор бэйэм эмиэ оннук гынарым. Арыгылыы сылдьан кэпсэтэр кэпсэтиибит арыгы эрэ тула буолара. Ким, хаһан, хайдах арыгылаабытын туһунан. Холобура, ким эрэ кэпсиир: «Биирдэ сарсыарда биэс чааска, «өлөттөрөн», арыгы көрдөнө сылдьан, кими эрэ көрсө түстүм. Киһим: «Абырахтанаҕын?»- диэн ыйытта, түөрт бытыыкканы укта сылдьар эбит (эчи элбээн абыраммытын)». Эһиги испэт дьон оннук кэпсээни итэҕэйиэххит суоҕа. Оттон биһиги, иһэ сылдьар дьон, оннук остуоруйаны, дьэ итэҕэйэр да итэҕэйэр этибит. Ол сырыттахпытына, арыгылааһынтан сылтаан өлүү-сүтүү таҕыстаҕына, аҕыйах хонукка тохтуу түһэн баран, эмиэ күөдьүйэн кэлэрбит. Сыыйа киһи быһыыбытын, кэппитин сүтэрэн барарбыт. Ол ордук киһи өллөҕүнэ көстөрө. Бокуонньукка киирэн сымыйанан-кырдьыгынан кэпсии-кэпсии тахсар аат диэн мэлигир, остуолга олортохторуна даҕаны туран быстыбаппыт. Устунан ыллаан-туойан да турдахха көҥүл.
                Дьиэбитин бэйэбит оттунар буолан, оҕолорум барахсаттар бэйэлэрэ мастаан-оттоон букунаһаллар. Сороҕор, айыы санаам киирдэҕинэ, тахсан көтөхтөрөн биэрбит мастарын, уунан толорон биэрбит биэдэрэлэрин киллэрсэбин. Мууһу, бэйэм талан, кыайан көтөҕүөх курдукпун, ыраастаан биэрдэхтэринэ, эмиэ киллэрэбин. Хата, портарым мас-муус түһэттэрэн, хайытан-кыстаан сүрдээҕин көмөлөстүлэр. Уот-күөс тардыытыгар этиэх эрэ кэрэх, кэлэн этэргинэн оҥорон биэрэллэр. Улахан кыһалҕа сэрэйбитиҥ курдук, тахсан киириигэ буолара. Кыһын, туолан хаалбыт, уота-күөһэ суох, илиилээх да киһи кыайан хатаабат, сороҕор олох да аана-үөлэһэ суох уопсай туалеттарбыт киһи тылынан кыайан кэпсээбэт кыһалҕаларын үөскэтэллэрэ.
                Суунарга-тараанарга биир эрэй. Уопсай баанньыкка сылдьарбын кыбыстабын. Биирдэ төрөөбүт нэһилиэкпэр сылдьан, хайдах эрэ өйдөөбөккө, эр дьон күннэрэ диэн, баанньыкка сырыттым. Оҕолор тустарынан өйбөр оҕустарбаккабын, сыгынньахтанан баран киирбитим үксэ оҕо аймах буолан биэрдэ. Дьэ доҕоор, бу дойдуга, оҕолор барахсаттар көрбөтөхтөрүн көрөннөр, суунар аат диэн мэлигир, айахтарын атан баран, одуулааһын бөҕө буоллулар. Биир-икки тааһы үрдүбэр куттунаат, дьиэм диэки дьөгдьөрүйдэҕим дии… Онтон ыла уопсай баанньык диэннэригэр үктэммэтэҕим.
                Оччотооҕу оройуонум салалтата, порт, оройуоннааҕы инбэлииттэр түмсүүлэрэ мин кыһалҕаларбын өйдөөн, толору хааччыллыылаах дьиэ босхоломмутун биэрэннэр, тута да буолбатар, дьоммор-сэргэбэр төннөрбөр олук уурбуттара, инникигэ эрэл кыымын сахпыттара. Оо, онно абыраммыппын эриэхсит! Дьэ бу үтүөлэрин мин эрэйдээх, тугунан, хайдах төлүөм эбитэ буолла? Арыгыны кыайбыт киһии… Арай аптаах буолуум… Ол эрээри, аптаах киһи хайдах мин курдук дьылҕаланыай? Олох олоруу диэн остуоруйа буолбатах буолаахтаатаҕа. Буолары-буолбаты «мечтайдаан» да диэн. Хата, хаалбыт олохпун арыгыны утары охсуһууга анаатахха хайдах эбитэ буолла? Чэ, бээ, эмиэ «мечтайдаан» эрэбин, бастаан, иһэн-аһаан бүтэн да баран «өйдөөҕүмсүйүөххэ» баара. Дьонум-сэргэм, иһэн-аһаан тэмтэрийбиппин «арыгыһыт» диэн атарахсыппакка, «итириксит» диэн холдьохпокко, «иһээччи» диэн тэйиппэккэ ылыммыттара, өйөөбүттэрэ миэхэ олоххо тардыһыы күүһүн эппитэ, үтүөҕэ-кэрэҕэ талаһарбар угуйбута. Мас-муус, суунуу-тарааныы, тахсан киирэр кыһалҕалара быһаарылланнар, миэхэ сүрүн кыһалҕам арыгылааһыным эрэ хаалбыта.
                Арыгылааһын быыһыгар, олоххо бэйэни көрдөөһүн салгыы бара турбута. Үлэ булбут киһи…Урукку үлэбин суохтаан бөҕө. Порт үлэһиттэрин тиэйбит автобуһу көрдөхпүнэ, таптыыр үлэлээх диэн дьол буоларын өйдүү түһэрим. Хайдахтаах курдук дьолу мүччү туппуппун кэмсинэбин аҕай да, ааспыт төннүбэт буоллаҕа. Портка бииргэ үлэлээбит, элбэхтэ иһиспит-аһаспыт дьоннорбуттан билигин ахсааннаах киһи хаалбыт. Арыгы обургу соҕуруунан-хотунан эккирэтэ сылдьан, омугуттан, сааһыттан тутулуга суох ииннэтэлээтэ. Кинилэр истэригэр, төһө да истэллэр-аһааталлар үтүөкэн да дьон бааллара. Портар үксүлэрэ кэлии нууччалар этилэр. Биһиги кинилэри кытта тэҥҥэ иһэн-аһаан баран, үлэбитигэр итирик туруктаах кэлэн, премиальнайа суох хааларбытынан, тугу-тугу гыммыппытын өйдөөбөппүтүнэн, дьиэҕэ-уокка айдааммытынан, милииссийэҕэ дойдуланарбытынан улаханнык уратылаһар этибит. Убайдарбыт айбыт «астарын», биһиги аймах, кинилэр курдук «аһыырга» хаһан да үөрэниэ суохпут быһыылаах. Үөрэниэхпитигэр диэри сир үрдүттэн сүтүүһүкпүт курдук көрөбүн. Бэл, уһуннук хоту олорбут, эбэтэр манна төрөөбүт нуучча син биир биһиги курдук арыгыга ылларан хотторор, сыыйа олохтоохтор курдук буода буолар, өлөр-сүтэр эбит. Арай, куттал суоһаатаҕына, биһиги курдук өсөһөн төттөрүтүн оҥорботтор, кыаллар буоллаҕына, барытын эйэ дэмнээхтик быһаараллар.
                Кыра кыралаан радиоэлектроннай аппаратураны чөлүгэр түһэриинэн дьарыктаммытым. Киэҥник-куоҥнук ылсыахпын, саппаас чаас көстүбэт. Онуоха эбии киһи көмөтө суох сатаммаппын уонна иһэрим-аһыырым улахан мэһэйдэри үөскэтэллэр. Биир эмэ аймах оҕону көрдөһөн-ааттаһан көмөлөһүннэрэбин. Ол гынан баран, саҥа инбэлиит буолбут, иһэр-аһыыр киһи, киҥим-наарым сүрэ бэрт буолан, оҕолор сыстан биэрбэттэр, куттаналлар. Бэйэм курдук туттубатахтарына, тугу этэрбин өйдөөбөтөхтөрүнэ тута тырытта түһэрим, мөҕөрүм-этэрим да элбэҕэ. Сороҕор, хамнаһыгар харчы төлөөн баран, иһэ сылдьан, төттөрү көрдөөн ылан иһэн кэбиһэрим. Ким эмит тугу эрэ оҥоттордоҕуна, аны арахпакка сордуурум. Эбэтэр хамнаспын абаансанан ылан баран сүтэн хааллахпына ол суох. Ол саҕана, өҥө оҥотторор дьон суоппардарга, трактористарга, оннооҕор оҕо төрөтөр балыыһа үлэһиттэригэр тиийэ арыгынан күндүлүүр куһаҕан адьынаттаахтара. Биир үксүн, ол элбэх киһини арыгыһыт оҥорбута.
                Ол курдук төһө өр сылдьыам эбитэ буолла? Биир Саҥа дьылы ахсынньы отут биир күнүттэн саҕалаан ый курдук «көрүстүм». Маннык уһун арыгылааһын туоҕунан дьиэлийэн тахсыахтааҕын сэрэйдэрбин да, хайдах да тохтообоппун. Биирдэ эмит, өйүм түгэҕэр, туох эрэ буолаары гынным диэн оҕустаран ааһабын. Бу курдук дьаабылана сылдьан, биирдэ дьиэбэр киирбитим - балтым кэлэн олорор. «Күтүөтүҥ ыҥырар, сибилигин бара охсор үһүгүн»,- диэн буолла. Мин, арыгы быһа сиэн кэбиспит мэйиибинэн, туохха эрэ наадыйдахтара, хата, «ас-таҥас» тахсаары гыннаҕа диэн, түргэн соҕустук хомунан, балтыбын кытта «подружкалаһан» баран түһүнэ турдубут. Баран иһэн кэпсээтэ: «Арыгыбын эмтиир киһини кэпсэттэргит буоллар диир этиҥ, өйүүн күтүөтүҥ, биһиги нэһилиэкпит уон иһээччитин (эчи бачча кыра нэһилиэккэ элбээн абыраммытын) илдьэ Сайдыыга Прокопьевнаҕа бараллар». Кырдьык, иһэ-аһыы сылдьан: «Прокопьевнаны (норуот эмчитэ) кэпсэтиҥ»,- диэн бэйэм эппиттээҕим. Тылланан баран аккаастанар сүрэ бэрт буолсу, хайа, уонна өйүүҥҥэ диэри, «эмтэнэн абырыыр» киһини күтүөт «абырахтыыр» ини диэн бүччүм санаалаах барыстым. Аата, кинилэр иннилэригэр эмтэнэргэ дылы буоллаҕым диэн бэйэбиттэн-бэйэм кэлэннэрбин да, били, түгэх санаам кэлэн мэһэйдии түһэр.
                Өссө аармыйаҕа барыам инниттэн, «иһэрдэр-аһатар» дьонтон, арыгыттан куоппут аатыран, эдьиийбэр тиийэн атаахтаан тараҥныыр этим. Кырдьыга, биһиги арыгыһыттар, сүрдээх атаах дьоммут. Ким эмэ: «Оо, бу эрэйдээх буорайбыт»,- диэн төбөбүтүттэн имэрийэ сылдьыан наада. Дьиҥэр, биһиги аймах билиҥҥи көлүөнэ дьонугар мин улаханнара буолабын, онон бас-көс, сүбэ-ама, көмө-имэ буолуохтааҕым эбитэ буолуо. Ону баара, эдьиийбэр тараҥныы сатаан баран, «убайдара», «бас-көс» киһилэрэ, аны бу балтыбар сиэттэрэн истэҕим. Оо, сүрүүн!
                Икки хонугу быһа кыралаан аһыы-аһыы (ас кыайан киирбэт, үксүн ууну хааланабын) утуйан таҕыстым. Санаабар күтүөтүм, урут аһыы сылдьыбыт киһи, өйдөөн «абырахтыа» диэн сэмээр кэтэһэн көрдүм да, мэлийдим. Эмчиккэ илдьэрбэр бытыыкканы булан биэриэм диэбитэ (эмтииргэ туттуллар үһү). Түүн аайы дэлби баттатабын, хаһыытаан-ыһыытаан аҕай уһуктабын. Түүллэрбин бу диэн өйдөөбөппүн да, ынырык түүллэр быһыылаахтара.
                Сорох дьон, туох эмэ буолаары гыннахтарына туох да үүнэ-тэһиинэ суох арыгылааччылар. Мин Саҥа дьылы ыйы быһа «көрсүбүппүттэн» дьаарханан күтүөтүм: «Били убайбыт, Саҥа дьыллаан бүтэ илик үһү. Өлөөрү гыммыта буолуо, баран булан, хайдах эрэ албыннаан (иһэ сылдьар киһини албынныыргар эрэ тиийэҕин, били бэйэлээҕин харыһыйан куотан хаалыа буоллаҕа дии) аҕала оҕус. Хайдах эрэ эмтэтиэххэ баара»,- диэн балтым барахсаны ыыппыт. Мин да, баллаччы «эмтэнэҕин», бара оҕус диэбиттэрэ буоллар, кэлиэ суохтааҕым эбитэ буолуо.

                0
                • Сергей
                  6 января 2014  

                  салҕыыта

                  Ону, урут иһэ сылдьыбыт күтүөтүм «суобаһыгар» эрэнэн (булгу «абырахтыа» диэн) «бэриннэҕим».
                  Тохсунньу 31 күнэ, 1995 сыл. Бу күн мин иккистээн төрөөбүтүм. Төрөппүттэрим Мария Прокопьевна, Григорий Михайлович Федотовтар. Төрөөбүт сирим Муома Сайдыыта.
                  Эмтээһин ымпыгар-чымпыгар киирбэппин. Ол гынан баран аҕыйах түгэни ахтан ааһар наадалаах. Баҕар, арыгыттан арахсыан баҕарбыт киһиэхэ туһалыа диэн санааттан. Прокопьевна, сорохтортон, төһө кэмҥэ эмтэтэҕин диэн ыйыталаһарын дьиктиргээбитим. Эмтэтэр киһи тоҕо кэмнээн эмтэтиэхтээҕий? Миигиттэн ыйыттаҕына, букатын диэҕим дии санаабытым да, эмчитим урутаан: «Эн үс ый иһигэр испэтэххинэ, аны хаһан да иһиэҥ суоҕа»,- диэн быһа этэн кэбистэ. Киһи ис санаатын билэрэ эбитэ дуу, хайдаҕа дуу, билбэтим.
                  Сайдыылар барахсаттар, биһиги бэйэлээхтэр эмтэнэрбитигэр дьиэ булан, бэлэмнээн тоһуйбуттар. Эмтэнэн бүтэн, төһө да аҕыйах мүнүүтэ анараа өттүгэр, икки харахпыт быччайан тахсыар диэри хотуолуу олорбут дьон, сирэйдиин-харахтыын сырдаан, санаалыын көнньүөрэн олорбуппут баара…Кэлин, бу дьон, миигиттэн уратылара бары арыгыларын испиттэрэ, ол эрээри, испэтэх кэмнэригэр дьоннорун-сэргэлэрин сынньатан ыллахтара, бэйэлэрэ да дьэгдьийэ түһэн, атын олох диэн баарын биллэхтэрэ.
                  Этиллибитин курдук мин үс ый иһигэр иннэ-бүргэс үрдүгэр сылдьыбытым. Урукку бииргэ аһыыр-сиир дьоммуттан саһар, аата ахса биллибэт бырааһынньыктартан куотар аакка барбытым. Хас бырааһынньык чугаһаатаҕын аайы, холодильныгы, ыскааптар, гардероб муннуктарын кистээн өҥөйтөлүү сылдьарым (урут бырааһынньык «аһын» кистиир сирдэрин), онтон ылыллан кэчигирэһэн туралларын көрдөхпүнэ, дьэ уоскуйан, тиҥсиринэн бүтэрим. Бырааһынньыгы кытта тэҥҥэ эмиэ эрэй бөҕөтө саҕаланара, испэр: «Кыратык, саатар, һампааныскай испит киһи»,- диэн санаа бөҕөтө үүйэ-хаайа тутара. Ол эрээри, испэт буола сылдьыбыт аҕыйах хонуктарым сырдыктара, кэрэлэрэ син кыайа тураллара. Айахпар арыгы ханнык баҕарар көрүҥэ, таммах да саҕа түбэстэҕинэ, урукку кэппэр түһэрбин бэркэ диэн өйдүүрүм уонна онно төннүөхпүн олох баҕарбатым. Түһээн арыгылыы аххан сылдьар буолааччыбын. Ол түһүү сытан: «һуу! Доо, үчүгэйдик да сылдьыбытым, хайдах эмиэ иһэн кэбистим?»- диэн соһуйан-өмүрэн аҕай уһуктарым.
                  Саҥа Дьылы быраатым аахха мустан ыллыбыт. Күнүс тастыҥ балтым эрийэ сылдьыбыта: «Прокопьевна кэлэ сылдьыбыта, эйигин сураспыта, үчүгэйдик сылдьаргын истэн үөрбүтэ уонна пирибиэт ыытар»,- диэн сонуннаах этэ. Бырааһынньык ортотун диэки утатан, остуолтан түбэһиэх утахтаах иһити хаба тардан ылан, иһээри туран, шампанскайдаах иһити ылбыппын өйдөөн көрбүтүм. Ханна эрэ өйүм түгэҕэр: «Чэ, буоллун, кыра дии… туох буолуой?»- диир санаа кылам гынан ааспыта. Онтон эмискэ Прокопьевна пирибиэтэ өйбөр көтөн түспүтэ. Хаһан да оннук пирибиэт ыыппат этэ дии. Мин арыгылаах иһиппин төттөрү уурбутум…
                  Биирдэ, урут оскуолаҕа дириэктэрдии сылдьыбыт таайым аахха антенна туруорса сырыттым. Аһыы олорон саҥаһым:
                  -Оҕо айар киинигэр радиотехническай куруһуок аспаккын дуо? Сөбүлэһэр буоллаххына, мин кэпсэтиэм этэ- диэбитин:
                  -Эс, арыгылыы сылдьан кэлиэкэ буолбут киһини ким оҕолорго чугаһатыай?»- диэн батан кэбистим. Ол эрээри, испэр: «Миэхэ сөптөөх үлэ ити эрэ быһыылаах»,- дии санаатым. Киэһэ телефонунан: «Кэпсэтэн көрүүһүккүн»,- диэбиппэр дьонум бэйэбинээҕэр үөрдүлэр. Аҕыйах хонугунан учуутал буола түстүм.
                  Маҥнай куруһуогу куруһуок курдук, туспа кабинет иһигэр ыытыах курдук санаммытым табыллыбатаҕа. Оҕолор теорияны сөбүлээбэтэхтэрэ. Онон сыстыах курдуктарын талан, ыалынан сылдьан радиоэлектроннай техниканы өрөмүөннүүр практикаҕа көспүтүм. Сайыныгар ыраах, чугас нэһилиэктэри барыларын хабабыт.
                  Бииргэ үлэлиир дьоммун сөбүлээбитим. Бары да бэйэлэрин идэлэригэр бэриниилээх дьон этилэрэ. Биирдэ директорым:
                  -Оҕолорго арыгылааһын буортутун туһунан, бэйэҥ холобургар олоҕуран кэпсиэҥ этэ дуо?- диэн эппитигэр сөбүлэммэтэҕим, эбиитин өһүргэнэн үлтү түһэ сыспытым:
                  -Хайдах, үөрэтэ сылдьар оҕолорбор, арыгыһыт-иһээччи этим диэн кэпсиэмий? Кыбыстыыта да бэрт… Хайа, ол кэнниттэн куруһуогум үрэллэр буоллаҕа дии.
                  Билигин, ол бастакы дириэктэрим, Наталья Гаврильевна Петрова дьиҥнээх Саха дьахтара, Ийэ, инникини өтө көрөр мындыр өйүн сөҕөбүн эрэ. Билигин Өктөмҥө олорор. Барахсан оҕо, норуотун туһугар кыһаллара-ыалдьара бэрт буолан, оччолорго, саҥардыы эмтэммит арыгыһыкка, ким да эппэтэҕин эттэҕэ. Ол кэмҥэ, аҕыйах сылынан, бэйэм арыгылааһыны утаран, буолан-хаалан туруохпун түһээн да баттаппат этим.
                  Таайым аах саҥаспынаан биһиги аймах үөрэхтээх буоларбыт туһугар элбэх сыраларын биэрбит дьон. Ону, тус бэйэм, сатаан туһамматаҕым. Саҥаһым бэйэтэ ол кэмҥэ, оҕо айар дьиэтин иһинэн, «Ситим» диэн фольклорнай ансаамбыл тэрийэн, оройуон иһигэр-таһыгар сылдьан аатырбыт кэмэ этэ. Онтон мин радиокуруһуогум оҕолоро сыыйа-баайы биллэн баартара. Тылланааччы да элбээбитэ. Онно мин сиргэ кэлбит аналбын толорорго сөптөөх суолга туран эрэрбин өйдөөбүтүм. Бу сиргэ дьон махталын, алгыһын ылартан ордук дьол суох быһыылаах. Онно уйдаран үлэлии-хамсыы, айа-тута сылдьар үчүгэйин билбитим. Үтүөнү оҥоруу үтүөнэн эргийэр эбит.
                  Дьэ, хараҕым аһыллан «кэрэ «Ю» хайабыт» диэн кырдьык да кэрэтин, аан дойду үрдүнэн биһиэхэ эрэ баарын өйдөөбүтүм. Дойдубут барахсан салгына ырааһын, чэгиэнин. Ымсыырар омуктарбытыгар маннык тыытыллыбатах кэрэ айылҕа диэн суох ээ. Биһиэхэ эрэ баар. Маны иһэ-аһыы сылдьар киһи өйдөөн көрбөт, истибэт. Биһиэхэ айылҕа кэрэтин туһунан өйдөбүл, «сидим, выпиваем на лоне природы» таһымыгар эрэ хаалбыт. Ол аата, айылҕаҕа сылдьыы арыгылааһына суох сатаммат курдук. Бэл диэтэр аал уоппутун арыгынан айах тутары, хотугу омуктар итэҕэллэрин сүрүн өйдөбүлүн таһымыгар таһаардыбыт. Итэҕэл диэн олус киэҥ өйдөбүл буоллаҕа. Биһиги итэҕэлбит сэбиэскэй саҕана сиргэ-буорга тэпсиллибэтэҕэ буоллар, куһаҕаҥҥа наһаа иһэниэ суох этибит.
                  Испэт кэммэр, улууһум дьоно рынок ыар тыыныгар ылларбытын өйдөөбүтүм. Миигин дьон кыһалҕатын тугунан чэпчэтиэххэ сөбүй диэн санаа үүйэ-хаайа тутара. Аармыйаттан кэллэхпинэ, били бүтүн Союз үрдүнэн аатырбыт-сураҕырбыт «Муома» сопхуос туппут тутуулара эргэрэн, суолларбыт алдьанан-кээһэнэн, Хонуу диэн кэрэ ааппыт сурукка эрэ хаалан, дьиэлэрбит киирэр ааннара итирик дьон табахтарын тобоҕунан, иччитэх арыгы бытыылкаларынан туолан эрэллэрин, дьэ хараҕым аһыллан, өйдөөн көрбүтүм. Биһиги туох буоллубут? Туохтан маннык кырыктанныбыт? Тоҕо дьон-сэргэ майгыта уларыйда? Ханна бардылар 60-с, 70-с сыллардааҕы аһыныгас, эйэҕэс, ыалдьытымсах, үлэһит Муомам дьоно-сэргэтэ. Ама өлөн-сүтэн бүттүлэр дуо? Оттон оччотугар биһиги хантан кэлэн хааллыбыт?
                  Олох ыарахан, олохпут оннук диэни кытта сөпсөһөр санаам суох. Бу ыйытыктар хоруйдара тоҕо эрэ биир сиргэ түмүллэллэр: арыгылааһыҥҥа. Арыгылааһыны утары туох эрэ үлэ ыыппыт киһи. Ону кыайыам дуо мин? Бэйэм иһэн кэбиһиэм суоҕа дуо? Арыгыларын эмтэтэн баран хат испит дьону элбэҕи билэбин. Эбэтэр, аҕыйах хонукка иһимээри, «арыгыһыттар баҕайылар» диэн этэн-тыынан баран, сотору бэйэтэ арыгылыы сылдьар, эбэтэр, соторутааҕыта бэйэтэ арыгы долгунугар оҕустаран тимирэн иһэн өрүһүнэн баран арыгынан эргинэр дьону. Оннук эрэ буолбатах киһи. Дьэ ыарахан буолсу. Ол гынан баран олорон биэрдэхпитинэ өссө иэдэйииһикпит.
                  Биһиги дойдубутугар сөп буола-буола, арыгылыырбыт быыһыгар, өйдөнөн кэлэ-кэлэ арыгыны утары охсуһуу хампаанньатын ыытабыт ахан. Ол гынан баран онтубут быстах кэмнээх хамсааһын. Бу хамсааһын кэнниттэн уһун кэмнээх уоскуйуу саҕаланар. Умнан кэбиһэ-кэбиһэ хампаанньаны ыытыы туһата суох, ураҕаһынан ууну таһыйан баҕаны куттаабыт тэҥэ. Манна уоскуйуута суох, кумааҕыга эрэ буолбакка, араас хайысханан дьиҥнээх охсуһуу барыахтаах. Бу тэҥэ суох охсуһууну ким эрэ саҕалыан наада быһыылаах. Мин курдук тугунан да кэмнэммэт иэдээҥҥэ аны ким да түбэспэтэр ханнык. Бэйэбинэн холобур туттан, манныкка тиийимэҥ диэн кэпсээтэххэ, өйдүөхтэрэ эбитэ дуу?
                  Арыгы диэн убайдарбыт киэн туттар, абыраллаах «астара» Сахабыт сирин булуоҕуттан төһөлөөх кэм ааспыта буолуой? Ол тухары арыгыттан абыранным диир баара биллибэт да, иһиллибэт даҕаны. Сыл-хонук аастаҕын аайы иһээччилэр ахсааннара эбиллэ, хаҥыы турара киһини эрэ сөхтөрөр, дьиксиннэрэр. Бу хаһан эрэ өйдөнүөх муҥмут буолла. Билигин бу биһиги кырачаан улууспутугар өлүү-сүтүү, ыалдьыы-туттуу арыгы кыттыгаһа суох буолбат. Ону ол диэбэккэ иһээччилэрбит ахсааннара күн-түүн элбии турар. Өлбүтү эдэрдэр солбуйаллар, хайдах эрэ улахан итэҕэл сэриитэ бара турарын курдук, ким да иннин биэриэн баҕарбат. Манна үөрэхтээҕиттэн, үөрэҕэ суоҕуттан, тойонуттан-кулутуттан, оҕотуттан-дьахтарыттан, баайыттан-дьадаҥытыттан тутулуга суох, ол гынан баран, истэр тухары, хотторуулаах биһиги буолабыт быһыылаах. Арыгы обургу бүтэн да быстыа суох, били, саха бөлөһүөгэ Улуу Кулаковскай эппитинии, араастаан дьүһүн кубулуйан өрө дэбилийэн тахсан иһэр.
                  «Арыгы куһаҕанын билэбит-өйдүүбүт»,- дии-дии ис да, ис буолабыт. Ити ис дьиҥэр, арыгы буортутун, кутталын билбэппиттэн, өйдөөбөппүтүттэн тахсар. Ханна эрэ, тугу эрэ, сэрэйиллэр да, өлүү-сүтүү, дэҥ-оһол буолар да буоллаҕына, биһигиттэн ханна эрэ ыраах буолар курдук саныыбыт да, дьиҥэр, олох аттыбытыгар баар, бытыылканы кытта хаһан баҕарар кэлиэн сөп. Бэйэмсэх муҥутаан, бэйэбит атахпыт аннын көрбөппүт. Дьиҥэр, иһээччи диэн, олох-үлэ ыарахаттарын тулуйбакка, арыгынан саптына сылдьан устунан иһээччи буолан хаалбыт киһи. Арыгыһыт үксэ, өйдөөҕөр, биир тылы кыайан ыган таһаарбат, айылҕаттан симик, кыбыстанньаҥ. Холобур, бэйэтин наадатын тойоҥҥо-хотуҥҥа этэригэр, элбэх киһи ортотугар, кыыһы кытта билсэригэр саҥаран-иҥэрэн испэт, онтон арыгыны амсайыа эрэ кэрэх, саҥалыын-иҥэлиин уларыйар, киһини барытын кыайар-хотор, кэһэтэр-самнарар аатырыа, кини эрэ кыайыгас, күүстээх, өйдөөх, кэрэ аатырыа. Билиҥҥинэн эттэххэ, комплекстаах, туох эрэ итэҕэстээх-быһаҕастаах дьон арыгыга ылларымтыалар. Быһатын эттэххэ, арыгы эрэ истэхтэринэ бэйэлэрин киһи курдук сананаллар. Биһиэхэ, хотугу омуктарга арыгы дьайыыта итинник буолар.
                  Билигин дьиэлэринэн ыаллар электроннай аппаратураларын чөлүгэр түһэрэ сылдьан, арыгылааһыны утары үлэни ыытабын. Кырачаан ситиһиилэр бааллар. Дьон өйдөнүөх курдук, кырдьыга, атыылаһан ыла-ыла, хайа да муҥун, наар куһаҕаны эккирэтэ сылдьыахпытый? Арай сорох көммүт-өйдөммүт диэн эрэммит дьонум уора-көстө иһэллэрин иһиттэхпинэ, санаам түһэр.
                  Биир нэһилиэккэ үлэлии сырыттахпына, дьиэлээх киһи таһырдьа табаахтыы олорон:
                  -Эн «Индигир уоттарыгар» тахсыбыт интервьюгун ааҕан баран, арыгыбыттан аккаастаммытым,- диэтэ. Бу интервью мин үлэм саҕалааһына этэ, ол иһин соһуйуу бөҕөтүн соһуйдум.
                  -Бай, эмтэммэккэ эрэ бырахтыҥ дуо?
                  -Эмтэммэккэ эрэ.
                  -Дьэ, кытаанах уол буоллуҥ дии. Мин, биһиги омук көмөлөһүннэрбэккэ кыайбат дьабына дии саныыр этим.- Киһим:
                  -Үтүө дьыаланы саҕалаатыҥ,- диэн миэхэ махтанна. Бэйэм, өйөөбүтүн иһин, эмиэ хардары махтанным.
                  Кэлин бу доҕорбун кытта, Аҕалар Сүбэлэригэр уонна арыгылааһыны утары үлэлэргэ элбэхтик алтыспытым. Үксүгэр сорохтор, ол атаспын, оннук айылаах иһээччи буолбатах этэ дииллэр. Ол киһи миэхэ махтанарыгар мин биири өйдөөбүтүм: хас биирдии киһи бэйэтиттэн саҕалыахтаах, бэйэтинэн холобур буолуохтаах. «Кыратык» (ол аата таммаҕынан дуу, чаайынай луосканан дуу), «өйдөөхтүк» (туох эмэ таҕыстаҕына тута «өйдөөбөт» буола түһэбит), «биирдэ эмит бырааһынньыкка» (билиҥҥи сыл аҥаарын быһа бырааһынньыктыыр кэмҥэ) диэбэккэ эрэ. Арыт, бэйэбиттэн ыйытааччылар: «Оннук айылаах, иһээччи этиҥ дуо?»- диэн. Киһи барахсан араастаах буоллаҕа: сорох итинник умнан кэбиһиэ, сорох үйэ-саас тухары «эн да испитиҥ» диэн сирэй-харах анньа сылдьыа. Дьыл-күн ааһан истэҕин аайы, бэйэм да, хайдах эрдэ өйдөөбөтөхпүн сөҕөбүн, хаарыаннаахай эдэр сааспын халтайга ыыппыппын, бэйэм-бэйэбиттэн күнү-дьылы уорбуппун.
                  Бэйэм курдук ааттаах, биир атаһым эмиэ мин суруйууларбын улаханнык сэҥээрэр, өйүүр. Кинилэр нэһилиэктэригэр тиийдэхпинэ, күүс-көмө бөҕө буолааччы. Урут эмиэ иһэ-аһыы сылдьыбыта. Билигин эмиэ мин курдук суруйар.
                  Дьонум сэмэйдэрэ бэрт, ол иһин ааттарын ааттаабатым, баҕар, сөбүлүөхтэрэ суоҕа диэн санааттан. Уонна мин бу үлэбэр, наар бэйэбин эрэ холобурдаан, кэпсииргэ быһаарыммытым, атын кими да хаарыйбакка эрэ.
                  Иһэ да сылдьар дьон хаһыакка суруйар ыстатыйаларбын сэҥээрэллэрин биллэрбиттэрэ. Биир истэр эрэ, ыйы быһа тохтообот атастаахпын. Тохтоотоҕуна ыйы быһа тулуһар. Биирдэ:
                  -Арыгы куһаҕанын өйдүүбүн да, испитим эрэ баар буолар,- диэтэ.
                  -Ээ, доҕоор, сыыстараҕын. Эн өйдөөбөт буолаҥҥын иһэҕин,- диибин, устунан мөккүһүү саҕаланар:
                  -Дьэ маннык, Охоноос, эн арыгылаан кыһалҕа бөҕөтүн аҕалаҕын: үлэҕэр тахсыбаккын, эйигин ким эрэ солбуйар, биллэн турар босхо, табаарыс туһугар диэн, сөбүлэһэҕин?
                  -Сөп бөҕө буоллаҕа дии.
                  -Оттон үлэлээбитэ буолан сүөдэҥнээтэххинэ даҕаны, аны учуутал быһыытынан үөрэтэр оҕолоргор хайдах курдук куһаҕан холобуру көрдөрөрбүн эмиэ өйдүүбүн диэ?
                  -Эс, доҕор, өлөр итирик оҕолору үөрэтэ иликпин ээ.
                  -Өссө өлөр итирик үөрэтэриҥ итэҕэс дуо? Эн сыттаах да оҕо иннигэр тахсыа суохтааххын. Үөрэтэр оҕоҥ, оннооҕор учууталым итириктиир диэн холобур оҥостуо дии санаабаккын дуо, арыгы куһаҕанын, буортутун «өйдүүр өйгүнэн»? Салгыы барабыт, аны үлэҥ хотуна испиккин билэн, кыыһырар, тымтар, онто атын үлэһиттэргэ бэриллэр. Ол аата, эн бүгүн бүтүн тэрилтэ үлэлиир тэтимин ыһан кэбистиҥ.
                  -Ээ, доҕор, эргитэн аҕалбытыҥ тугун эриэккэһэй. Итинник мин өйбөр олох киирбэт этэ. Кырдьык да өйдөөбөт эбиппин ээ. Мин иһэммин эһигини хайаатым дии саныыр этим,- диэбитэ атаһым.
                  Сорохтор арыгылааһын туһунан суруйууларбын сөбүлээбэттэр (иһэ сылдьан эрэ кэпсээтэхтэринэ). Кырдьыктарын этитэр буоллахтара. Тохтуу сылдьар кэмнэригэр: «Сөпкө суруйар эбиккин»,- диэччилэр.
                  «Кыратык», эбэтэр «култуурунайдык» иһии туһунан. Хайа да норуокка арыгы иһээһин, табахтааһын сиэрэ-туома диэннэр бааллара иһиллибэт. Арай Америка индеецтэрэ «трубка мира» диэннээхтэрэ биллэр. Ол гынан баран, ол индеецтэри кыайарга арыгы хото туһаныллыбытын умнар сатаммат. Сахалар бэйэбит да «баҕа өттүбүтүнэн холбоһуубут» арыгыта суох буолбатаҕа оҥоробун. Хараҥа уонна сырдык, уот уонна уу, үтүө уонна мөкү, арыгылааһын уонна култуура атын-атын, утарыта турар өйдөбүллэр. Иһэн баран уулуссаҕа охто сытар, таҥаһыгар холлубут-хотуолаабыт киһийдэҕи бу «култуурунайдык» иһэн баран, «култуурунайдык» сынньана сытар диэҕи тылым өҕүллүбэт. Ону ааһан, кинини «кыратык» иһэргэ үөрэтиэҕи сатаан санаабаппын.
                  1999 сыл бүтэһигэр Кузьмина В.М. диэн эмчит биһиги улууспутугар кэлэн Шичко ньыматынан арыгылааһынтан, онтон да атын куһаҕан дьайдартан босхолонор ньыманы үөрэтэн барбыта. Киһи арыгылыырын тылынан хайдах эмтиэххэ сөбүн билээри, онно сылдьыбытым. Дьэ кырдьык да, сөпкө туһаннахха, арыгылааһыны кыайар ньыма бу эрэ баар эбит диэн санааҕа кэлбитим. Хонуубут иһэ мэктиэтигэр сырдаабыкка дылы буолбута. Ону эмиэ куруук буоларын курдук, тэриллибити ыһан кэбиспиппит. Кулууптары тэринэн чэбдигирдэр кииннэргэ кубулутан үлэлээбит эбитэ буоллар, төһөлөөх туһа тахсыах этэй?
                  Күһүҥҥү сарсыарда Хонуум устун хааман иһэбин. Тыыныахха бу салгына ырааһын, чэбдигин. Көрсөр дьонум бары дорооболоһон, мичээрдээн ааһаллар. Урукку курдук: «Нохоо, ити бэҕэһээ туох айылаах буоллуҥ?!», эбэтэр: «Иэскин хаһан биэрэҕин?!»- диэн муннукка ыгыахтара-түүрүөхтэрэ диэн куттаммаккын, кыбыстыбаккын. Кимтэн да, туохтан да тутулуга суох диэн баар эбит – улуу дьол. Биһиги айылҕа оҕолоро буоллахпыт, ол иһин эппит-хааммыт айылҕа курдук уйан, бэйэтин оһорунара бытаан, өйбүт-санаабыт кимтэн да, туохтан да тутулуга суох буолуон баҕарар. Уһун кыһыны быһа хотоҥҥо турбут сүөһүнү сааһын таһырдьа таһааралларын көрбүккүт буолуо дии? Хайдаҕый? Хотугу киһи эмиэ оннук. Арыгыга ылларыы эмиэ ол тэҥэ. Барыта арыгыттан тууйулла-баайылла сылдьар буоллаҕыҥ. Көҥүл диэн суох. Арыгы эйигин бэйэтин хотонун иһигэр тутар, бэйэтиттэн ыраатыннарбат. Мин өйдөнүмтүө буоллун диэн ынаҕынан холобурдуубун. Арыгыттан босхоломмут киһи, сааһын хотонтон тахсыбыт ынах кэриэтэ буоллаҕа. Оттон уһуннук испэккэ сырыттаххына, самаан сайын кэлбитин курдук, ханна баҕарар мэччий, ханнык баҕарар оту тэпсэ сылдьан сиэ, көҥүл буол. Ыары гыннахтарына булуохтара. Эн мэччий, ыраас салгынынан тыын.
                  Итэҕэллээх омуктар арыгыга ылларбаттар. Ол гынан баран, киһи обургу итэҕэли, бэйэтин омугун өттүгэр иэҕэр, мөкү идэлээх. Улахан, биллэр итэҕэллээхтэр биһиги эрэ сөпкө этэбит, биһиэнэ эрэ кырдьыктаах дэһэллэр. Ол курдук православнай итэҕэл арыгыга сымнаһыар сыһыана, биһиэхэ куһаҕан эрэ өттүнэн дьайар дии саныыбын. Элбэх нуучча киһитин кытта сэлэһэн көрдүм да, арыгылааһын өттүгэр биир санааҕа кэлбэтим. Холобура, өлөрүмэ, уорума, атын киһи ойоҕор ымсыырыма диэннэри. Убайдарбыт балары барытын түктэритин оҥороллорун бэйэбит көрө-истэ сылдьан, сөпсөһүөххэ сатаммат. Ханныктаах да ыар буруйу, таҥараттан көрдөһөн-ааттаьан алы гыныахха сөп диэн үөрэх, төһө сөбө буолла? Эһиги «язычниктар» окко-маска сүгүрүйэҕит диэн буолар. Оттон «причащенияҕа» Иисус хаана диэн, бэйэлэрэ оҥорбут «Кагор» диэн кыһыл арыгыларын амсаталлара, миэхэ ол этэр «язычестволарыттан» наһаа ырааппатахтарын көрдөрөр. История кэрэһэлииринэн убайдарбыт бэйэлэрэ хаһан эрэ «язычниктар», «варвардар» диэн ааттана сылдьыбыттара. Ону умна охсубуттара сүрдээх хомолтолоох. Биир бэйэм, айылҕаттан аһаан-таҥнан олорон, Айылҕабар тоҕо сүгүрүйүө суохтаахпыный?! Биһиги бэйэбит итэҕэлбит, атын омук итэҕэлин кытта буккуһан, өйбүт-санаабыт эмиэ буккулунна. Холобура, өбүгэлэрбит уоту арыгынан аһата туралларын хайдах да ылыныах санаам кэлбэт. Билигин да, хам-түм бэчээккэ: «Сахабыт үгэһинэн уоппутун аһаттыбыт..», «Эһэккэбит үөрэн тачыгырыы түстэ..» эҥин диэн тахсааччы. Кырдьык, бэйэм иһэр эрдэхпинэ, улаханнык итэҕэйэн, маннык эрэ уоту «аһатыллыахтаах» дии саныырым. Нууччалартан ыйыттахпына, ити языческай ритуал, бэйэҕит киэҥҥит дэһэллэр. Ол аата, иһэр баҕаттан бэйэбит айбыппыт курдук буолан тахсар.
                  Убайдарбыт Таҥара дьиэтиттэн тахсан, бүгүн оннук таҥара күнэ эбит, бэлиэтии охсуохха диэн тиэтэйэн аххан иһэллэрин хаста эмит көөртүм.
                  -Бэйэ эрэ, таҥара күнүгэр арыгылыыр көҥүллэммэт буолбатах дуо?- диэтэххэ:
                  -Здрасьте, ол мусульманнарга көҥүллэммэт, биһиги кыратык иһиэхпитин син,- дэһэллэр. Оччоҕуна, биһиги норуоппутун быыһыыр туһуттан мусульманскай итэҕэли ылынарбыт ордук курдук да, онтубут кырыга бэрт. Ол кэриэтин, бэйэлээх бэйэбит Айыыбыт Үөрэҕэ, атын омуктан киириини ылҕаатахха, ордук быһыылаах.
                  Киһини тиһэх суолугар атаарыыга төбөтүгэр арыгылаах иһити туруоруу, аһары баран хоруобугар арыгы уган ыытыы (бу барахсан анараа дойдуга тиийэн бытыыккатын туппутунан ырайга киирэр ааҥҥа тураахтыыра дуу, аллараа утаарыллыбыта дуу), уруу остуолун курдук хаста да төхтөрүйэн туран аһыыр бамыынкалар курдук мөкү майгы хантан кэлээхтээбитэ буолла? Оҕо сылдьан тоҕус, түөрт уон хонук, биир сыл диэннэр баалларын өйдөөбөппүн. Сэбиэскэй саҕана өссө биир куһаҕан кэмэдьи үөдүйэ сылдьыбыта: анаан хаартыскаҕа түһэрээччини сакаастаһан, бокуонньугу хоруопка сытарын түһэртэрии. Киһи өлбүтүнэн буолбакка, тыыннааҕынан өйгө-санааҕа хаалара ордук быһыылаах дии.
                  Билигин, сүтүктээхтэри анаан кэрийэ сылдьан арыгылыыр дьоннор бааллара мэлдьэх буолбатах (хата, кинилэр ааҕаллара-суоттууллара онно киирэр).

                  0
  • Сергей
    6 января 2014  

    салҕыыта

    Биир бэйэм ити хонуктары ааҕарбар буккуллааччыбын. Былыр нууччаларга «плакальщицалар» диэн анаан ыҥырыллан кэлэн, ытыыр-соҥуур дьахталлар бааллара диэн кэпсээччилэр. Билигин буоллаҕына, бокуонньук кэриэһигэр үрүүмкэ көтөҕөөччүлэр диэн буолбуттара эбитэ дуу?
    Аны уруу туһунан. Иһэр эрдэхпинэ, элбэх арыгылаах, хастыы эмит күн барар уруулары сөбүлүүр да этим. Эдэрдэргэ анаан уоттаах-төлөннөөх «этиниилэрбиттэн»: «тоҥмуту ириэрэҕит, аччыктаабыты аһатаҕыт» (бука, сарсыныгар «өлөттөрөн» кэллэхпинэ «абырахтыыгыт» диэн өйдөбүллээҕэ буолуо) диэнтэн атыны, билигин тугу да өйдөөбөппүн. Бүгүн-сарсын туттумахтаан хаалыахха диэнтэн атын санаа киирбэт барахсаттарын «алгыстара-сүбэлэрэ» төһө-хачча эдэрдэргэ тиийэн эрэрэ буолла? Сороҕор, бастакы остуол кэннинээҕилэр түүл-бит курдук өйдөнөр кэмнэрэ да бааллара. Сэттэ уонус сыллар уруулара куотаһа-куоталаһа, элбэх киһилээх, дэлэй арыгылаах буолаллара, хастыы эмит күн салҕанан баралларынан аатыраллара. Бэйэм уруум буолар күнүгэр, сарсыарда быткэмбинээккэ баттах кырыттара барбыта буолан кубулҕаттанан, арыгылаан кэлэн уруубун хаахтыта сыспытым. Оччолорго барыта күлүү-оонньуу курдук этэ гынан баран, уруу тэрийэр төрөппүттэрбитигэр кыбыстыыта сүрдээх буолуохтаах. Уруум саҕаланыар диэри утуйа түһэн дьоммун «абыраабытым»…

    Телевизорга көстөр омук киинэлэриттэн уулуссалара, куораттара ыраастарын тоҕо эрэ өйдөөн көрбөппүт, үтүктүбэппит, ол оннугар, тоҕо эрэ, пиибэни тута сылдьан иһэллэрин үтүктэбит. Кинилэргэ арыгыны рекламалааһын бобуулааҕын, киинэлэригэр арыгылааһыны көрдөрбөттөрүн, дьон-сэргэ мустар сиригэр арыгыны иһии иһин кытаанахтык ыстарааптыылларын туһунан билбэппит, эбэтэр билбэтэҕэ буолабыт. Биһиги кырачаан Хонуубут уулуссаларын, дьиэлэргэ киирэр ааннарын, үтүктэ сатыыр омуктарбыт, хастыы эмит мөлүйүөннээх куораттарын, дьиэлэрин-уоттарын кытта тэҥнээн көрөр өй киирээхтээбэт. Бэйэбит култуурабытын тэпсэн туран, атын омук култууратын иҥэринэ сатаахтыыбыт да, кыаллыбат. Атын омук диэн атына өтө көстөр буоллаҕа дии. Хайдах да оҥоһун-симэн, син биир «нерусский», «чернож…й» буола турарбыт буолуо. Омскайга бииргэ сылдьар нуучча уолаттарым бэйэм курдук дьүһүннээхтэри итинник ааттыыллара. Суохпар бэйэбин да атыннык ааттаабаттара буолуо оҥоробун.

    0
  • мин
    6 января 2014  

    аагабыт,

    суруйан ис

    0
    • Сергей
      8 января 2014  

      дьоҥҥо арыгы аҕалар алдьархайын билиһиннэрии

      0
      • Эбээ2
        9 января 2014  

        Дьэ бэт

        Суруй сергей, суруй, биир эмэ арыгыны атас оностубуттар аагаллар ини.

        0
        • Сергей
          10 января 2014  

          салҕыыта

          дьоҥҥо арыгы аҕалар алдьархайын билиһиннэрии
          http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=Q20Wn3_G4GY

          0
          • барытын
            10 января 2014  

            аахтым

            бэртээхэйдик суруйбуккун, толкуйга туьэрэр гына

            0
            • Сааскылаана
              11 января 2014  

              наьаа наадалаазы суруйбуккун.

              киьиэхэ элбэзи толкуйдатар кэпсээн. Маны хас биирдии оройуон хаьыатыгар барытыгар бэчээттииллэрэ буоллар базар биир да киьи толкуйга туьэн конор суолга уктэннэр бэрт буолуо этэ. Махтал! Ыарахан улэзэр ситиьиилэри! Дьонно туьалаазы онорорун бэйэзэр утуонэн эргийдин!

              0
          • 123
            19 января 2014  

            бэккэ суруйбуккун.

            маны бары ейдуу сылдьарбыт боллар.

            0
            • 777
              21 января 2014  

              Акаары да эбиккин

              40 сааскар ойгун туппатаххын ииккин-сааххын билбэт буолуоххар дылы арыгылыыр буоллаххына билигин да акаары эбиккин,эр киЬи 30 дылы ойдонор онтон ойдоммото да акаарынан хаалар билигин акаары,далбай эбиккин

              0
              • мин
                2 марта 2014  

                эн бу туох улугэрдээх улуу ойдоох буоланнын дьону акаары дии олорогун

                Тылгын туттунна суруй.дьон дьылгата араас буолар.

                0
                • оллоной
                  2 марта 2014  

                  ус сэттэгэ

                  далай акаарыннан мин эйигин бэйэгин ааттыыбын сёп диэ. Маннык хой баьын тыллаьар тёбётун иьэ кураанах, мэлдьи чалбах курдук кёрё сылдьар киьи эн буолуон, аргыны кыайа сатаабыт киьиннэн бу эн буолуон сёп диэ. Эн учугэйдик суруйдум диэн манна чабыламмыт аатыран бу дьон иннигэр ологун суруйбут саха кёнё киьитин сиргэ тэпсэ сатаабыт хон мэйиилээх эбиккин, киьи сонньуйар маннык дьон уонна киьиргэс майгылаах халы мааргытык тыллаьар дьонтон. маннык дьон олоххо баар буолан, ордугургаан сибиинньэ курдук ыныранар дьон баалларыттан, бу киьи бу кэпсээни доголойугар киллэрбэтэх муннаах эбит, мин санаам итинник.

                  0
  • Егор
    16 апреля 2014  

    дьоҥҥо арыгы аҕалар алдьархайын билиһиннэрии

    0
  • Механик
    22 апреля 2014  

    777

    Бэйэн 30кар дылы ейдемметеххун акаарынан хаалаахтаабыккын ди.

    0
  • moma.uola
    13 июля 2015  




    Ыччаттарга арыгы а5алар алдьархайын билиhиннэрии.
    image
    Кинигэ 3D элетроннай версиятын ааҕыах баҕалаахтар личкаҕа суруйуҥ.


    0
  • данакс
    13 июля 2015  

    Хая бу киьи дальше тугу эмит суруйбут да

    0
  • vizir57
    3 марта 2016  

    Василий Васильевич Божедонов а не Николай Николаевич

    0
  • 1
    1 ноября 2017  

    1

    0
  • Анна
    20 апреля  

    Накаа7ын да ити курдук кукла буолуохха диэри атыыла7ан иэдээннэ тиксии диэн. Буолуох буолтун кэннэ ёй киирэрэ саныахха ыарахан. Бу туох ааттаах кэбилэммитэй инники. Ку7анна абаа7ы имнэнэр диэн итини этэн эрдэхтэрэ. А7ынным авторы. Сордоох суолу бэйэтин ба5атынан булан ылтай диэн Эмиэ да абара ылабын,но билигин а7ынарым ба7ыйан саатар дьонун эрэйдээбэккэ, хапрыстаммакка, позитивной со5устук сылдьарыгар ба5арабын. Барытын бэйэтэ олус учугэйдик ойдуур ээ, эрэли кытта...

    0
  • Мария
    29 мая  

    Арыгы диэн саамай күүстээх наркотик. Киһи билибэтинэн, ас курдук иһэ сылдьан ылларбытын билбэккэ хаалар. Киһи баҕаран туран арыгыһыт буолбат. Дьонун үчүгэй дьон буолан, эйигин улаханнык таптыыр буоланнар, уонна киһи быһыытынан үчүгэй, ыраас дьон буолан тулуйан эйигин киһи гыммыттар. Эйигин тулалыыр дьонун бары кэриэтэ үчүгэй дьон буолан, көмөлөспүттэр. Үүрэн кэбиспиттэрэ буоллар төннүбэт сиргэр барбыт буолуон этэ. Бэйэн эмиэ кытаанах майгыннаах буолаҥҥын дьоҥҥун кытта тэҥҥэ арыгыны утарылаһан кыайбыккын диэххэ наадалаах. Инникитин саҕалаабыт үлэҕин дөксө сайыннар элбэх киһиэхээ ити куһаҕан дьаллыгы кыайарыгар көмөлөс. Ордук эдэр ыччат арыгыны испэттэригэр сүбэлиир үлэҕин күүстээхтик ыыт. Эдэр ыччат ПИВО иһэннэр арыгыга ыллараллар. Пиво сороҕо 18 кыраадыска тиийэр. Ордук куһаҕан Эллэй диэн пиво. Ити норуоту эһэр сыаллаах пиво, 18 кыраадыстаах, 1,5 литрэлээх, чэпчээки сыаналаах. Эдэр ыччат ону иһэ сылдьан арыгыһыт буолбуттарын билбэккэ хаалаллар. Ити пивоны иһэ иһэ, холуочуйан баран арааска түбэһэллэр. Сорохтор хаайыы киһитэ буолаллар. Олохторо алдьанар. Бу суруйуугун, ордук эдэр ыччакка тарҕатыахха наада. Инникитин ситиһиилэри баҕарабын.

    0
  • аа
    5 июня  

    анонимные алеоголики диэн бөлөх баар куоракка.
    курашова 34. ср, пт 19-00, вскр 17-00 сахалыы.
    вт, чт сб 19-00 нуччалыы. арыгыга ылларбыт дьоннор кэлиҥ.
    барыта босхо. добровольно.
    12 хардылаах программаннан дьарыктанабыт.
    холобур, мин бэйэм буор иһээччи этим.
    кодировалар, эмчиттэр уонна да атын ниималар туһалаабахтара.
    хата бу аа абыраата. хаста сыл испэккэ сылдьабын.
    иһэр баҕам букатын сүттэ.
    майгым, санаам тосту уларыйда.

    0
Ответ на тему: Олох биирдэ бэриллэр!
Введите код с картинки*:  Кликните на картинку, чтобы обновить код
grinning face grinning face with smiling eyes face with tears of joy smiling face with open mouth smiling face with open mouth and smiling eyes smiling face with open mouth and cold sweat smiling face with open mouth and tightly-closed eyes smiling face with halo smiling face with horns winking face smiling face with smiling eyes face savouring delicious food relieved face smiling face with heart-shaped eyes smiling face with sunglasses smirking face neutral face expressionless face unamused face face with cold sweat pensive face confused face confounded face kissing face face throwing a kiss kissing face with smiling eyes kissing face with closed eyes face with stuck-out tongue face with stuck-out tongue and winking eye face with stuck-out tongue and tightly-closed eyes disappointed face angry face pouting face crying face persevering face face with look of triumph disappointed but relieved face frowning face with open mouth anguished face fearful face weary face sleepy face tired face grimacing face loudly crying face face with open mouth face with open mouth and cold sweat face screaming in fear astonished face flushed face sleeping face dizzy face face without mouth face with medical mask face with no good gesture face with ok gesture person bowing deeply person with folded hands raised fist raised hand victory hand white up pointing index fisted hand sign waving hand sign ok hand sign thumbs up sign thumbs down sign clapping hands sign open hands sign flexed biceps
  
Обратная связь
Предложения и замечания